Darowizna mieszkania a wcześniejszy testament

Darowizna mieszkania a testament – co ma pierwszeństwo?

W opisanej sytuacji decydujące znaczenie ma to, że darowizna mieszkania została dokonana za życia mamy. Jeżeli doszło do zawarcia umowy darowizny w formie aktu notarialnego, a mama była właścicielką lokalu, to własność mieszkania przeszła na obdarowanego już w chwili zawarcia umowy – zgodnie z art. 888 § 1, art. 155 § 1 oraz art. 158 ustawy z 23.04.1964 r. – Kodeks cywilny.

Testament nie jest „ważniejszy” od darowizny. To po prostu dwa różne mechanizmy prawne. Darowizna działa za życia darczyńcy, natomiast testament jest rozrządzeniem majątkiem na wypadek śmierci w rozumieniu art. 941 Kodeksu cywilnego. Jeżeli więc w chwili śmierci mieszkanie nie należy już do mamy, nie może wejść do spadku i nie może być skutecznie objęte testamentem.

Oznacza to, że wcześniejszy testament nie odbiera skuteczności późniejszej darowiźnie. Co najwyżej testament okaże się bezskuteczny w tej części, w której dotyczył składnika majątku, którego spadkodawca nie miał już w chwili śmierci.

Czy brak wpisu do księgi wieczystej oznacza, że darowizna jest nieskuteczna?

Nie musi tak być. W przypadku przeniesienia własności nieruchomości wpis nowego właściciela do księgi wieczystej co do zasady ma charakter deklaratoryjny, a nie konstytutywny. Oznacza to, że do przeniesienia własności dochodzi na podstawie umowy zawartej w formie aktu notarialnego, a wpis w księdze wieczystej potwierdza ten stan.

Podstawą prawną przeniesienia własności jest tu art. 155 § 1 i art. 158 Kodeksu cywilnego. Z kolei jawność i domniemania związane z księgą wieczystą wynikają z ustawy z 06.07.1982 r. o księgach wieczystych i hipotece, w szczególności z art. 2, art. 3 ust. 1 oraz art. 29 tej ustawy.

W praktyce notariusz zwykle składa wniosek wieczystoksięgowy razem z aktem. Jeżeli wpis nie został jeszcze ujawniony albo pojawiły się rozbieżności, warto sprawdzić:

• treść aktu notarialnego,
• numer księgi wieczystej i aktualny odpis,
• czy złożono wniosek o wpis,
• czy nie ma wzmianki o oczekującym wniosku.

Jeżeli akt notarialny został prawidłowo sporządzony, sam brak szybkiego wpisu nie oznacza automatycznie nieważności darowizny.

Testament pozostaje ważny, ale nie musi obejmować mieszkania

To ważne rozróżnienie: testament nie staje się automatycznie nieważny tylko dlatego, że spadkodawca wcześniej rozporządził za życia swoim majątkiem. Nieważność testamentu zachodzi wyłącznie w przypadkach wskazanych w art. 945 § 1 Kodeksu cywilnego, np. gdy został sporządzony w stanie wyłączającym świadome albo swobodne powzięcie decyzji i wyrażenie woli, pod wpływem błędu lub groźby.

Natomiast jeżeli testament wskazywał jako składnik spadku mieszkanie, które zostało wcześniej darowane, to problemem nie jest nieważność testamentu, lecz brak tego składnika w spadku. Innymi słowy: testament może nadal istnieć i być formalnie ważny, ale nie wywoła skutku co do darowanego wcześniej lokalu.

Jeżeli mama miała także inny majątek w chwili śmierci, testament może mieć znaczenie właśnie wobec tych innych składników. Jeżeli natomiast po darowiźnie nie pozostanie praktycznie żaden majątek, spadek może być znikomy albo wręcz „pusty”.

Czy po śmierci mamy testament trzeba ujawnić i otworzyć?

Tak. Osoba, u której znajduje się testament, powinna złożyć go w sądzie spadku po dowiedzeniu się o śmierci spadkodawcy. Wynika to z art. 646 § 1 ustawy z 17.11.1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego. Sąd albo notariusz dokonuje otwarcia i ogłoszenia testamentu.

Samo otwarcie i ogłoszenie testamentu nie oznacza jeszcze, że jego każde postanowienie będzie miało realny skutek majątkowy. Jeżeli lokal został wcześniej skutecznie darowany, to przy ustalaniu składu spadku nie powinien być traktowany jako należący do spadkodawcy w chwili śmierci.

W praktyce po śmierci mamy mogą wystąpić dwa odrębne etapy:

• otwarcie i ogłoszenie testamentu,
• stwierdzenie nabycia spadku przez sąd albo sporządzenie aktu poświadczenia dziedziczenia przez notariusza – jeśli są spełnione warunki ustawowe.

Jeżeli pojawi się spór co do składu majątku spadkowego lub ważności testamentu, sprawa zwykle trafia do sądu.

Czy trzeba odwoływać testament po dokonaniu darowizny?

Nie ma automatycznego obowiązku odwołania testamentu. Spadkodawca może odwołać testament w każdym czasie na podstawie art. 943 Kodeksu cywilnego. Sposoby odwołania określa art. 946 Kodeksu cywilnego, a skutki sporządzenia nowego testamentu – art. 947 Kodeksu cywilnego.

Jeżeli jednak wcześniejszy testament może wprowadzać rodzinę w błąd albo prowokować spór po śmierci spadkodawcy, praktycznie warto rozważyć jego odwołanie lub sporządzenie nowego testamentu, który jasno opisze aktualną wolę. Szczególnie ma to sens wtedy, gdy po darowiźnie pozostał jeszcze inny majątek albo spadkodawca chce rozstrzygnąć kwestie dotyczące pozostałych rzeczy, pieniędzy czy praw majątkowych.

Jeżeli mama nie chce już, aby testament wywoływał jakiekolwiek skutki interpretacyjne, najbezpieczniejsze jest sporządzenie nowego testamentu z jednoznacznym odwołaniem poprzedniego albo jego formalne zniszczenie z zamiarem odwołania. Sam konflikt rodzinny nie unieważnia jednak wcześniej sporządzonej darowizny.

Czy brat może podważyć darowiznę?

Może próbować, ale sam fakt niezadowolenia z rozporządzenia majątkiem przez mamę nie wystarcza. Ewentualne kwestionowanie darowizny musiałoby opierać się na konkretnych podstawach prawnych i faktach, np. zarzucie nieważności oświadczenia woli z art. 82 Kodeksu cywilnego, błędu z art. 84 Kodeksu cywilnego, groźby z art. 87 Kodeksu cywilnego albo pozorności czynności prawnej z art. 83 Kodeksu cywilnego.

W praktyce takie spory najczęściej dotyczą twierdzeń, że darczyńca:

• nie działał świadomie lub swobodnie,
• był pod wpływem nacisku,
• nie rozumiał skutków aktu notarialnego,
• faktycznie chciał zawrzeć inną umowę.

To jednak wymaga udowodnienia. Samo istnienie wcześniejszego testamentu nie dowodzi nieważności późniejszej darowizny. Przeciwnie – późniejsza umowa notarialna zwykle jest silnym dowodem tego, że właściciel zdecydował się rozporządzić nieruchomością już za życia.

Darowizna a zachowek – o czym trzeba pamiętać?

Nawet jeśli mieszkanie nie wejdzie do spadku, darowizna może mieć znaczenie dla roszczeń o zachowek. Zgodnie z art. 991 § 1 Kodeksu cywilnego zstępnym, małżonkowi i rodzicom spadkodawcy, którzy byliby powołani do spadku z ustawy, przysługuje – w określonych warunkach – zachowek.

Przy obliczaniu zachowku dolicza się do spadku darowizny według zasad z art. 993–995 Kodeksu cywilnego. W odniesieniu do zstępnych i niektórych innych sytuacji znaczenie mają też wyłączenia oraz terminy wskazane w art. 994 Kodeksu cywilnego. To, czy brat mógłby skutecznie dochodzić zachowku i w jakiej wysokości, zależy od całego stanu faktycznego: kręgu spadkobierców ustawowych, wartości innych składników majątku, daty darowizny, ewentualnych wcześniejszych przysporzeń i tego, czy byłby osobą uprawnioną do zachowku.

W uproszczeniu: darowizna mieszkania może nie wrócić do spadku, ale może zostać uwzględniona przy liczeniu należnego zachowku. To osobna kwestia niż ważność samej darowizny.

Tabela: darowizna i testament – najważniejsze różnice

FAQ

Czy darowizna mieszkania jest ważniejsza od testamentu?

Nie chodzi o „ważniejszość”, lecz o moment skutku. Darowizna działa za życia, a testament po śmierci. Jeśli mieszkanie zostało skutecznie darowane wcześniej, testament nie obejmie już tego lokalu.

Czy wcześniejszy testament staje się nieważny po darowiźnie?

Nie automatycznie. Testament może nadal być ważny formalnie, ale bezskuteczny w części dotyczącej mieszkania, którego spadkodawca nie posiadał już w chwili śmierci.

Czy trzeba odwoływać testament?

Nie ma takiego obowiązku. Warto to jednak rozważyć, jeśli testament może wywołać spór albo nie odpowiada już aktualnej woli spadkodawcy.

Czy testament po śmierci musi być odczytany?

Tak, osoba mająca testament powinna złożyć go w sądzie spadku, zgodnie z art. 646 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego. Następuje jego otwarcie i ogłoszenie.

Czy brat może podważyć darowiznę?

Może wystąpić z takim żądaniem, ale musi wykazać konkretną podstawę prawną, np. brak świadomości darczyńcy, błąd, groźbę albo pozorność czynności. Sam konflikt rodzinny nie wystarcza.

Czy od darowanego mieszkania można żądać zachowku?

Nie żąda się „oddania mieszkania” w prosty sposób, ale jego wartość może być doliczana przy obliczaniu zachowku na zasadach z art. 993–995 Kodeksu cywilnego. To zależy od konkretnego stanu faktycznego.

Źródła

• art. 82, art. 83, art. 84, art. 87, art. 140, art. 155 § 1, art. 158, art. 888 § 1, art. 941, art. 943, art. 945 § 1, art. 946, art. 947, art. 991 § 1, art. 993–995 ustawy z 23.04.1964 r. – Kodeks cywilny
• art. 646 § 1 ustawy z 17.11.1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego
• art. 2, art. 3 ust. 1, art. 29 ustawy z 06.07.1982 r. o księgach wieczystych i hipotece