Zajęcie komornicze a opłata za DPS

Stan prawny: 31 maja 2026 r.

Kto płaci za pobyt mieszkańca w DPS?

Pobyt w domu pomocy społecznej jest odpłatny do wysokości średniego miesięcznego kosztu utrzymania mieszkańca. Koszt ten ogłasza właściwy organ, co do zasady do 31 marca danego roku, a nowe ogłoszenie stanowi podstawę ustalenia odpłatności od następnego miesiąca po publikacji.

Ustawa o pomocy społecznej wskazuje kolejność osób zobowiązanych do wnoszenia opłaty. W pierwszej kolejności płaci mieszkaniec domu, a w przypadku osoby małoletniej przedstawiciel ustawowy z dochodów dziecka. Następnie obowiązek może obciążać małżonka, zstępnych przed wstępnymi, a na końcu gminę, z której osoba została skierowana do DPS.

Mieszkaniec płaci nie więcej niż 70% swojego dochodu. Jeżeli opłata mieszkańca nie pokrywa całego średniego kosztu utrzymania, brakującą część mogą ponosić osoby z rodziny, ale tylko w granicach ustawowych. Małżonek, zstępni przed wstępnymi wnoszą opłatę zgodnie z umową z OPS lub CUS, jeżeli ich dochód przekracza 300% właściwego kryterium dochodowego, a po wniesieniu opłaty musi im pozostać co najmniej 300% tego kryterium. Jeżeli nie ma podstaw do obciążenia rodziny albo opłaty nie pokrywają pełnego kosztu, różnicę wnosi gmina.

W praktyce najważniejsze są trzy dokumenty: decyzja o skierowaniu do DPS, decyzja ustalająca opłatę mieszkańca oraz umowa albo decyzja dotycząca osób z rodziny. Bez tych dokumentów trudno prawidłowo ustalić, kto i w jakiej wysokości powinien pokrywać koszty pobytu.

Zajęcie komornicze a dochód mieszkańca DPS

Najczęstszy błąd polega na utożsamianiu kwoty faktycznie wypłacanej mieszkańcowi po zajęciu komorniczym z dochodem w rozumieniu ustawy o pomocy społecznej. Na potrzeby odpłatności za DPS dochód ustala się według art. 8 ustawy o pomocy społecznej. Jest to suma miesięcznych przychodów z miesiąca poprzedzającego złożenie wniosku, a w razie utraty dochodu z miesiąca złożenia wniosku, pomniejszona przede wszystkim o podatek dochodowy i koszty uzyskania przychodu, składki na ubezpieczenie zdrowotne i społeczne oraz alimenty świadczone na rzecz innych osób.

Potrącenia komornicze z tytułu kredytów, pożyczek, kosztów sądowych czy innych długów nie zostały wskazane jako standardowe odliczenie od dochodu. Dlatego samo zajęcie komornicze nie oznacza automatycznie, że OPS powinien obliczyć 70% opłaty od kwoty pozostałej po egzekucji. Co do zasady podstawą jest dochód ustalony według ustawy, a nie wyłącznie kwota, którą mieszkaniec ma fizycznie do dyspozycji po potrąceniach.

Nie oznacza to jednak, że zajęcie komornicze jest bez znaczenia. Może ono przemawiać za zwolnieniem mieszkańca z części opłaty, zmianą decyzji, rozłożeniem należności lub innym działaniem organu, jeżeli opłata w dotychczasowej wysokości prowadziłaby do sytuacji rażąco trudnej życiowo. Trzeba to jednak wykazać dokumentami, a nie tylko ogólnym stwierdzeniem, że komornik zajmuje świadczenie.

Czy OPS może odmówić wniesienia opłaty zastępczej?

Jeżeli obowiązek opłaty został prawidłowo ustalony w decyzji albo umowie, a osoba zobowiązana faktycznie nie płaci, zastosowanie może mieć art. 61 ust. 3 ustawy o pomocy społecznej. Z przepisu wynika, że w przypadku niewywiązywania się mieszkańca, członków rodziny albo osób dobrowolnie zobowiązanych z obowiązku opłaty za pobyt w DPS, opłaty te zastępczo wnosi gmina, z której osoba została skierowana do domu pomocy społecznej. Następnie wydatki gminy podlegają ściągnięciu w trybie egzekucji administracyjnej.

OPS nie powinien więc poprzestać na odpowiedzi, że zajęcie komornicze go nie interesuje, jeżeli skutkiem jest realna niedopłata za pobyt mieszkańca. Organ powinien zbadać podstawę prawną opłaty, aktualną decyzję, wysokość średniego kosztu utrzymania, faktyczne wpłaty mieszkańca, ewentualne obowiązki rodziny oraz możliwość zastosowania zwolnienia z opłaty.

Jednocześnie opłata zastępcza nie działa w próżni. Jeżeli nie ma decyzji ustalającej opłatę mieszkańca albo umowy lub decyzji wobec osób z rodziny, organ może wskazywać, że najpierw trzeba doprowadzić do prawidłowego ustalenia obowiązku. W takiej sytuacji DPS powinien wystąpić pisemnie do OPS lub CUS o podjęcie czynności, a mieszkaniec albo jego przedstawiciel powinien równolegle złożyć wniosek o zwolnienie z opłaty lub zmianę decyzji.

Potrącenia z emerytury lub renty a opłata za DPS

Jeżeli mieszkaniec DPS otrzymuje emeryturę lub rentę, trzeba pamiętać o odrębnych zasadach potrąceń ze świadczeń emerytalno-rentowych. ZUS albo inny organ rentowy stosuje limity potrąceń i kwoty wolne wynikające z ustawy o emeryturach i rentach z FUS oraz corocznego komunikatu Prezesa ZUS. Te zasady określają, ile można potrącić ze świadczenia, ale nie zmieniają automatycznie sposobu ustalania dochodu na potrzeby odpłatności za DPS.

Jeżeli zbiega się kilka potrąceń, nie wolno automatycznie przyjmować jednego prostego limitu dla wszystkich przypadków. Znaczenie ma rodzaj należności, kolejność potrąceń, tytuł wykonawczy, kwota świadczenia oraz aktualna kwota wolna. W wątpliwych sytuacjach warto uzyskać z ZUS albo od komornika pisemne zestawienie potrąceń, ponieważ bez tego OPS, DPS i mieszkaniec mogą operować różnymi kwotami.

Wniosek o częściowe lub całkowite zwolnienie z opłaty za DPS

Ustawa przewiduje możliwość częściowego albo całkowitego zwolnienia z opłaty osób wnoszących opłatę lub obowiązanych do jej wnoszenia. Zwolnienie następuje na wniosek i po przeprowadzeniu rodzinnego wywiadu środowiskowego. Organ bada całokształt sytuacji, w tym długotrwałą chorobę, niepełnosprawność, bezrobocie, śmierć członka rodziny, zdarzenia losowe, utrzymywanie się z jednego świadczenia albo inne szczególne okoliczności.

W przypadku mieszkańca z zajęciem komorniczym wniosek powinien pokazywać, że formalna opłata w wysokości 70% dochodu jest dla niego w praktyce niemożliwa do regularnego ponoszenia albo powoduje naruszenie podstawowych potrzeb. Warto wskazać konkretnie, ile wynosi dochód, ile zajmuje komornik, ile wynoszą opłaty, jakie leki i środki higieniczne są potrzebne oraz jaka kwota faktycznie pozostaje mieszkańcowi.

Jeżeli chodzi o członków rodziny, trzeba dodatkowo pamiętać o szczególnych podstawach zwolnienia. Osoba zobowiązana może zostać całkowicie zwolniona z opłaty m.in. w sytuacjach wskazanych w art. 64a ustawy, jeżeli przedstawi wymagane prawomocne orzeczenie sądu, np. dotyczące pozbawienia mieszkańca władzy rodzicielskiej albo skazania za określone przestępstwo przeciwko osobie zobowiązanej lub jej bliskim.

Co powinien zrobić DPS lub pracownik socjalny?

W opisanej sytuacji najlepiej działać równolegle w dwóch kierunkach. Po pierwsze, trzeba uporządkować dokumenty dotyczące odpłatności i niedopłaty. Po drugie, trzeba uruchomić formalny tryb po stronie OPS lub CUS, zamiast poprzestawać na korespondencji nieformalnej.

• Sprawdź aktualną decyzję o odpłatności. Powinna wskazywać wysokość opłaty mieszkańca i podstawę jej ustalenia.
• Ustal realną wysokość potrąceń. Przydatne są decyzje ZUS, zawiadomienia komornika, historia wpływów i potrąceń oraz potwierdzenia wpłat do DPS.
• Zgłoś niedopłatę do OPS lub CUS na piśmie. W piśmie należy wskazać, że osoba zobowiązana nie wykonuje obowiązku opłaty i że DPS oczekuje zastosowania właściwego trybu ustawowego.
• Wspomóż mieszkańca w złożeniu wniosku o zwolnienie z opłaty. Formalnie wniosek powinien pochodzić od osoby obowiązanej, jej przedstawiciela ustawowego albo pełnomocnika.
• W razie decyzji odmownej rozważ odwołanie. Od decyzji administracyjnej zasadniczo przysługuje odwołanie do samorządowego kolegium odwoławczego w terminie 14 dni od doręczenia decyzji, za pośrednictwem organu, który ją wydał.

Jeżeli organ nie wydaje decyzji, nie odpowiada na pisma albo przeciąga sprawę, trzeba rozważyć środki na bezczynność lub przewlekłość, w tym ponaglenie. W sprawach dotyczących bieżącego finansowania DPS zwłoka może szybko powodować narastanie zaległości, dlatego warto prowadzić korespondencję w sposób możliwy do udowodnienia.

FAQ

Czy komornik obniża dochód mieszkańca liczony do opłaty za DPS?

Co do zasady nie. Przy ustalaniu dochodu w pomocy społecznej odlicza się tylko te pozycje, które wskazuje ustawa, m.in. podatek, składki i alimenty świadczone na rzecz innych osób. Zajęcie komornicze zwykłych długów nie jest automatycznym odliczeniem od dochodu.

Czy mieszkaniec DPS zawsze płaci 70% dochodu?

Nie zawsze. Ustawa określa górną granicę opłaty mieszkańca jako nie więcej niż 70% dochodu. Konkretna wysokość wynika z decyzji. W szczególnych sytuacjach mieszkaniec może wnioskować o częściowe lub całkowite zwolnienie z opłaty.

Kiedy gmina wnosi opłatę zastępczą?

Gmina wnosi opłatę zastępczo, gdy osoba zobowiązana nie wykonuje obowiązku opłaty ustalonego w decyzji albo umowie. Dotyczy to mieszkańca, członków rodziny oraz osób, które dobrowolnie zobowiązały się do opłaty. Gmina może następnie dochodzić zwrotu tych kwot.

Czy OPS może żądać najpierw decyzji albo umowy?

Tak. Dla prawidłowego zastosowania opłaty zastępczej potrzebne jest ustalenie, kto jest zobowiązany i w jakiej wysokości. Wobec mieszkańca następuje to w decyzji o opłacie, a wobec rodziny zwykle w umowie, a w razie odmowy także w decyzji.

Co zrobić, gdy po zajęciu komorniczym mieszkańcowi zostaje kilka złotych?

Należy złożyć pisemny wniosek o zwolnienie z opłaty albo zmianę decyzji i dołączyć dokumenty potwierdzające potrącenia oraz realne wydatki. Sam fakt zajęcia nie zmienia automatycznie decyzji, ale może być ważnym argumentem przy ocenie szczególnych okoliczności.

Czy DPS może samodzielnie potrącać opłatę z emerytury mieszkańca?

Nie w dowolny sposób. Mieszkaniec wnosi opłatę do kasy DPS albo na rachunek domu. Za jego zgodą opłata może być potrącana z emerytury lub renty przez właściwy organ emerytalno-rentowy, zgodnie z odrębnymi przepisami i limitami potrąceń.

Podsumowanie

Zajęcie komornicze świadczenia mieszkańca DPS komplikuje rozliczenia, ale nie zmienia automatycznie zasad odpłatności. Mieszkaniec co do zasady płaci do 70% dochodu ustalonego według ustawy o pomocy społecznej, a potrącenia komornicze zwykłych długów nie są standardowym odliczeniem od dochodu. Jeżeli jednak mieszkaniec realnie nie może regulować opłaty, DPS powinien zgłosić niedopłatę do OPS lub CUS, a mieszkaniec albo jego przedstawiciel powinien złożyć wniosek o zwolnienie z opłaty lub zmianę decyzji.

Gmina nie może uchylać się od swoich obowiązków, jeżeli spełnione są przesłanki opłaty zastępczej. Trzeba jednak dopilnować formalności: decyzji, umowy lub decyzji wobec rodziny, dokumentów z egzekucji oraz pisemnego wniosku. Dopiero taki zestaw pozwala prawidłowo rozstrzygnąć, czy gmina powinna pokrywać brakującą część kosztów i czy może później dochodzić zwrotu.

Źródła:

1. Ustawa z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej, tekst jednolity: Dz.U. 2026 poz. 639 - tekst aktu

2. Ustawa z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, tekst jednolity: Dz.U. 2025 poz. 1749 z późn. zm. - tekst aktu

3. Komunikat Prezesa ZUS z dnia 17 lutego 2026 r. w sprawie kwot emerytur i rent wolnych od egzekucji i potrąceń, M.P. 2026 poz. 220 - tekst komunikatu