Udział osoby niepełnoletniej w wycieczce po 16 roku życia

Czy 16-latek może jechać na wycieczkę bez rodzica?

Tak, osoba w wieku 16 lub 17 lat może uczestniczyć w wycieczce bez obecności rodzica, ale z punktu widzenia prawa nadal jest małoletnia. Zgodnie z art. 10 § 1 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny pełnoletnim jest ten, kto ukończył 18 lat. Wyjątek dotyczy kobiety, która uzyskała pełnoletność przez zawarcie małżeństwa na podstawie art. 10 § 2 Kodeksu cywilnego.

Osoba małoletnia, która ukończyła 13 lat, ma ograniczoną zdolność do czynności prawnych, co wynika z art. 15 Kodeksu cywilnego. Do ważności czynności prawnej, przez którą taka osoba zaciąga zobowiązanie lub rozporządza swoim prawem, potrzebna jest zgoda przedstawiciela ustawowego, zgodnie z art. 17 Kodeksu cywilnego. Umowa o udział w wycieczce, zwłaszcza płatnej, zagranicznej lub obejmującej odpowiedzialność za regulamin, rezygnację, koszty i ubezpieczenie, nie powinna być traktowana jak drobna bieżąca sprawa życia codziennego z art. 20 Kodeksu cywilnego.

W praktyce oznacza to, że organizator powinien zawrzeć umowę z rodzicem albo opiekunem prawnym, ewentualnie uzyskać jego wyraźną pisemną zgodę na udział małoletniego. Jeżeli wyjazd dotyczy dziecka pozostającego pod władzą rodzicielską obojga rodziców, warto uzyskać podpisy obojga albo oświadczenie jednego rodzica, że działa za wiedzą i zgodą drugiego. Wynika to z art. 97 § 1 i § 2 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy, zgodnie z którym rodzice rozstrzygają wspólnie o istotnych sprawach dziecka.

Kiedy wyjazd podlega ustawie o imprezach turystycznych?

Jeżeli organizator oferuje pakiet usług turystycznych, należy sprawdzić, czy mamy do czynienia z imprezą turystyczną w rozumieniu art. 4 pkt 2 ustawy z dnia 24 listopada 2017 r. o imprezach turystycznych i powiązanych usługach turystycznych. Ustawa ta zastąpiła dawną ustawę z dnia 29 sierpnia 1997 r. o usługach turystycznych, dlatego powoływanie się na art. 14 starej ustawy jest obecnie nieaktualne.

Impreza turystyczna występuje zasadniczo wtedy, gdy dla potrzeb tej samej podróży lub wakacji połączone są co najmniej dwa różne rodzaje usług turystycznych, na przykład przewóz, zakwaterowanie, wynajem pojazdu albo inna usługa turystyczna, o ile spełnione są warunki z art. 4 pkt 2 ustawy o imprezach turystycznych i powiązanych usługach turystycznych. Przy krótkich wyjazdach trzeba jednak pamiętać o art. 3 ust. 1 pkt 1 tej ustawy, zgodnie z którym ustawy nie stosuje się do imprez turystycznych i powiązanych usług turystycznych trwających krócej niż 24 godziny, chyba że obejmują nocleg.

Jeżeli więc organizowany jest jednodniowy wyjazd krajowy bez noclegu, może on nie podlegać reżimowi ustawy o imprezach turystycznych. Nadal jednak obowiązuje umowa cywilnoprawna, przepisy Kodeksu cywilnego o odpowiedzialności kontraktowej, w szczególności art. 471 Kodeksu cywilnego, oraz ogólna zasada należytej staranności z art. 355 Kodeksu cywilnego. Gdy klientem jest konsument, znaczenie mogą mieć także przepisy o ochronie konsumentów, w tym regulacje dotyczące niedozwolonych postanowień umownych z art. 385¹ Kodeksu cywilnego.

Jakie obowiązki ma organizator przy imprezie turystycznej?

Jeżeli wyjazd jest imprezą turystyczną w rozumieniu ustawy z dnia 24 listopada 2017 r., organizator powinien przed zawarciem umowy przekazać podróżnemu wymagane informacje, zgodnie z art. 40 tej ustawy. Umowa o udział w imprezie turystycznej albo potwierdzenie jej zawarcia powinny zawierać pełną treść uzgodnień stron oraz informacje wymagane przez art. 42 tej ustawy, a podróżny powinien otrzymać egzemplarz lub potwierdzenie na trwałym nośniku.

Przy wyjazdach zagranicznych istotne jest także ubezpieczenie. Obowiązek zawarcia na rzecz podróżnych umów ubezpieczenia od następstw nieszczęśliwych wypadków i kosztów leczenia dla imprez turystycznych za granicą wynika z art. 42 ust. 7 ustawy o imprezach turystycznych i powiązanych usługach turystycznych. Niezależnie od tego warto wyraźnie wskazać w umowie zakres polisy, numer alarmowy assistance, procedurę zgłoszenia szkody i ograniczenia odpowiedzialności ubezpieczyciela.

Organizator turystyki odpowiada za wykonanie usług turystycznych objętych umową, bez względu na to, czy wykonuje je sam, czy za pośrednictwem innych dostawców usług. Podstawę stanowi art. 48 ust. 1 ustawy o imprezach turystycznych i powiązanych usługach turystycznych. Przy wyjazdach z małoletnimi szczególnie ważne jest więc uregulowanie, kto sprawuje bieżącą opiekę nad uczestnikami, jaki jest minimalny wiek uczestników, jakie są zasady samodzielnego poruszania się oraz kiedy organizator kontaktuje się z rodzicem.

Czy taki wyjazd jest kolonią, obozem albo wypoczynkiem dzieci i młodzieży?

Nie każdy wyjazd małoletnich jest kolonią, obozem albo wypoczynkiem w rozumieniu przepisów oświatowych. Zgodnie z art. 92a ust. 1 ustawy z dnia 14 grudnia 2016 r. Prawo oświatowe wypoczynkiem jest wypoczynek organizowany dla dzieci i młodzieży w celach rekreacyjnych lub regeneracji sił fizycznych i psychicznych, połączony ze szkoleniem lub pogłębianiem wiedzy, rozwijaniem zainteresowań, uzdolnień lub kompetencji społecznych, trwający nieprzerwanie co najmniej 2 dni, w czasie ferii letnich, ferii zimowych oraz wiosennej i zimowej przerwy świątecznej, w kraju lub za granicą.

Jeżeli wyjazd spełnia tę definicję, organizator musi liczyć się z obowiązkami wynikającymi z art. 92c i nast. Prawa oświatowego, w tym z obowiązkiem zgłoszenia wypoczynku kuratorowi oświaty. Jednodniowe wycieczki, które nie spełniają przesłanek z art. 92a ust. 1 Prawa oświatowego, co do zasady nie są wypoczynkiem w tym rozumieniu. Jeżeli jednak organizator cyklicznie prowadzi kilkudniowe wyjazdy dla młodzieży, zwłaszcza w ferie lub wakacje, powinien każdorazowo zweryfikować tę kwalifikację.

Co powinna zawierać zgoda rodziców na wyjazd osoby niepełnoletniej?

Dla celów dowodowych zgoda rodziców lub opiekunów prawnych powinna mieć formę pisemną. Nie chodzi wyłącznie o krótkie zdanie, że rodzic wyraża zgodę na wyjazd. Dokument powinien pozwalać organizatorowi ustalić, kto odpowiada za dziecko, jak kontaktować się z rodzicami i jak postępować w nagłych przypadkach.

W zgodzie warto zawrzeć w szczególności:

• dane małoletniego uczestnika: imię, nazwisko, data urodzenia, PESEL albo numer dokumentu tożsamości;
• dane rodziców lub opiekunów prawnych oraz ich numery telefonów dostępne w czasie wyjazdu;
• termin, trasę, miejsce wyjazdu i powrotu oraz nazwę organizatora;
• potwierdzenie akceptacji regulaminu, programu, ceny i zasad rezygnacji;
• informację o chorobach przewlekłych, alergiach, przyjmowanych lekach i przeciwwskazaniach;
• zgodę na niezwłoczny kontakt z lekarzem, pogotowiem, ubezpieczycielem lub placówką medyczną w razie zagrożenia zdrowia;
• upoważnienie dla wskazanej osoby z ramienia organizatora do podejmowania czynności organizacyjnych, na przykład kontaktu ze szpitalem, ubezpieczycielem, konsulatem, przewoźnikiem lub hotelem;
• w przypadku wyjazdu zagranicznego: zgodę na przekroczenie granicy, dane dokumentu podróży oraz informację, kto odbierze dziecko w razie konieczności wcześniejszego powrotu.

Przy wyjeździe zagranicznym nie ma jednego polskiego przepisu, który zawsze nakazywałby notarialną zgodę rodziców na sam wyjazd dziecka z osobą trzecią. W praktyce taka zgoda, najlepiej w języku polskim i angielskim albo w języku kraju docelowego, bywa wymagana przez przewoźników, służby graniczne lub organy państwa pobytu. Z tego powodu przy wyjazdach zagranicznych warto zadbać o bardziej rozbudowany dokument niż przy wycieczce krajowej.

Choroba, wypadek i hospitalizacja małoletniego uczestnika

W razie choroby albo wypadku organizator powinien przede wszystkim działać zgodnie z dobrem dziecka i zasadą należytej staranności z art. 355 Kodeksu cywilnego. Należy niezwłocznie zapewnić pomoc medyczną, powiadomić rodziców lub opiekunów prawnych oraz skontaktować się z ubezpieczycielem, jeżeli wyjazd jest objęty polisą.

Trzeba jednak odróżnić pomoc organizacyjną od zgody na leczenie. Zgodnie z art. 17 ust. 1 ustawy z dnia 6 listopada 2008 r. o prawach pacjenta i Rzeczniku Praw Pacjenta pacjent ma prawo do wyrażenia zgody na udzielenie świadczeń zdrowotnych. W przypadku pacjenta małoletniego, który ukończył 16 lat, znaczenie ma zarówno zgoda jego przedstawiciela ustawowego, jak i zgoda samego małoletniego, co wynika z art. 17 ust. 3 tej ustawy. Analogicznie art. 32 ust. 2 i ust. 5 ustawy z dnia 5 grudnia 1996 r. o zawodach lekarza i lekarza dentysty przewiduje zgodę przedstawiciela ustawowego oraz zgodę małoletniego, który ukończył 16 lat.

W sytuacji nagłej lekarz może udzielić pomocy bez wymaganej zgody, jeżeli zwłoka groziłaby pacjentowi niebezpieczeństwem utraty życia, ciężkiego uszkodzenia ciała albo ciężkiego rozstroju zdrowia. Podstawą jest art. 33 ust. 1 ustawy o zawodach lekarza i lekarza dentysty. W przypadku zabiegów operacyjnych albo metod leczenia stwarzających podwyższone ryzyko stosuje się art. 34 tej ustawy, który przewiduje szczególne zasady zgody, w tym możliwość działania w nagłych przypadkach.

Nie należy zakładać, że małoletniego uczestnika można po prostu pozostawić w szpitalu pod opieką ubezpieczyciela. Ubezpieczyciel może organizować assistance, pokrycie kosztów leczenia, transport medyczny lub kontakt z placówką, ale nie przejmuje władzy rodzicielskiej ani pieczy nad dzieckiem. Organizator powinien pozostać w kontakcie ze szpitalem i rodzicami oraz ustalić, czy konieczny jest przyjazd rodzica, pozostanie opiekuna organizatora na miejscu albo zorganizowanie bezpiecznego powrotu.

Odpowiedzialność organizatora za uczestnika niepełnoletniego

Odpowiedzialność organizatora zależy od rodzaju wyjazdu, treści umowy, wieku uczestników, zakresu zapewnionej opieki i tego, czy doszło do nienależytego wykonania zobowiązania. Jeżeli organizator nie wykonał lub nienależycie wykonał umowę, może odpowiadać na podstawie art. 471 Kodeksu cywilnego, chyba że wykaże, że niewykonanie lub nienależyte wykonanie było następstwem okoliczności, za które nie ponosi odpowiedzialności.

Jeżeli wyjazd jest imprezą turystyczną, zastosowanie ma także art. 48 ustawy o imprezach turystycznych i powiązanych usługach turystycznych. Odpowiedzialność organizatora nie oznacza jednak automatycznie odpowiedzialności za każde zachowanie 16- lub 17-latka. Przy starszej młodzieży znaczenie mogą mieć regulamin, realny nadzór, zakazy samodzielnego oddalania się, obowiązek stawiania się na zbiórkach, informowanie o chorobach oraz zachowanie samego uczestnika.

Warto również pamiętać o art. 427 Kodeksu cywilnego, który dotyczy odpowiedzialności osoby zobowiązanej do nadzoru nad osobą, której z powodu wieku albo stanu psychicznego lub cielesnego winy poczytać nie można. Przepis ten najczęściej ma znaczenie przy młodszych dzieciach. W przypadku 16- lub 17-latka możliwa jest także jego własna odpowiedzialność na zasadach ogólnych, w szczególności na podstawie art. 415 Kodeksu cywilnego, jeżeli można mu przypisać winę.

Praktyczna checklista dla organizatora

• Ustal, czy wyjazd jest imprezą turystyczną, powiązaną usługą turystyczną, zwykłą usługą przewozu, wycieczką jednodniową czy wypoczynkiem dzieci i młodzieży.
• Zawrzyj umowę z rodzicem albo opiekunem prawnym, nie wyłącznie z małoletnim uczestnikiem.
• Wprowadź osobny formularz zgody dla osób poniżej 18 lat.
• Przy wyjazdach zagranicznych wymagaj dokumentu tożsamości i zgody na przekroczenie granicy.
• Zbierz dane medyczne tylko w zakresie koniecznym do bezpieczeństwa wyjazdu i zabezpiecz je zgodnie z przepisami o ochronie danych osobowych.
• Wyznacz osobę odpowiedzialną za kontakt z rodzicami i ubezpieczycielem.
• Określ w regulaminie zasady samodzielnego czasu wolnego, spóźnień, oddalania się od grupy i naruszeń dyscypliny.
• Przy hospitalizacji nie ograniczaj się do zgłoszenia sprawy ubezpieczycielowi; utrzymuj realny nadzór organizacyjny i kontakt z rodzicami.

FAQ

Źródła

• Art. 10 § 1 i § 2, art. 15, art. 17, art. 18, art. 20, art. 355, art. 415, art. 427, art. 471 oraz art. 385¹ ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny.
• Art. 92, art. 95, art. 97 § 1 i § 2 oraz art. 98 § 1 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy.
• Art. 3 ust. 1 pkt 1, art. 4 pkt 1 i pkt 2, art. 40, art. 42, art. 42 ust. 7 oraz art. 48 ust. 1 ustawy z dnia 24 listopada 2017 r. o imprezach turystycznych i powiązanych usługach turystycznych.
• Art. 92a ust. 1 oraz art. 92c i nast. ustawy z dnia 14 grudnia 2016 r. Prawo oświatowe.
• Art. 17 ust. 1 i ust. 3 ustawy z dnia 6 listopada 2008 r. o prawach pacjenta i Rzeczniku Praw Pacjenta.
• Art. 32 ust. 2 i ust. 5, art. 33 ust. 1 oraz art. 34 ustawy z dnia 5 grudnia 1996 r. o zawodach lekarza i lekarza dentysty.