Sprzedaż tłumaczenia zagranicznej książki – czy wolno bez zgody?

Czy można sprzedawać własne tłumaczenie zagranicznej książki?

Co do zasady – nie, jeżeli nie ma Pani zgody osoby uprawnionej do utworu pierwotnego. W polskim prawie tłumaczenie cudzej książki jest opracowaniem. Wynika to wprost z art. 2 ust. 1 ustawy z 4 lutego 1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych, zgodnie z którym opracowaniem cudzego utworu jest w szczególności tłumaczenie, przeróbka i adaptacja.

Jednocześnie art. 2 ust. 2 tej samej ustawy stanowi, że rozporządzanie i korzystanie z opracowania zależy od zezwolenia twórcy utworu pierwotnego, chyba że autorskie prawa majątkowe do utworu pierwotnego wygasły. To właśnie ten przepis przesądza, że samo stworzenie przekładu i jego sprzedaż to dwie różne kwestie.

Inaczej mówiąc: może Pani przetłumaczyć książkę dla siebie, ale nie może Pani legalnie wprowadzać tego tłumaczenia do obrotu, publikować go online, drukować i sprzedawać ani rozdawać bez wymaganej zgody, jeżeli prawa majątkowe do oryginału nadal trwają.

Dlaczego tłumaczenie jest chronione, ale nie daje pełnej swobody?

Tłumacz może być twórcą swojego przekładu, jeżeli tłumaczenie ma cechy utworu, czyli jest przejawem działalności twórczej o indywidualnym charakterze w rozumieniu art. 1 ust. 1 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych. Potwierdza to również utrwalone orzecznictwo, w tym wyrok Sądu Najwyższego z 15 września 1986 r., sygn. I CR 139/86, wskazujący na twórczy charakter pracy tłumacza.

To jednak nie znosi praw do książki oryginalnej. Art. 2 ust. 1 tej ustawy wyraźnie mówi, że opracowanie jest przedmiotem prawa autorskiego bez uszczerbku dla prawa do utworu pierwotnego. Oznacza to, że tłumacz ma prawa do własnej warstwy twórczej, ale nie może eksploatować przekładu z pominięciem uprawnionego do oryginału.

Przy książkach zagranicznych trzeba dodatkowo pamiętać, że ochrona nie kończy się na granicach Polski. W praktyce zastosowanie mają także umowy międzynarodowe, w szczególności konwencja berneńska. Zagadnienie ochrony autora oryginału wobec utworów zagranicznych ma więc realne znaczenie przy tłumaczeniach i publikacji przekładów.

Czy samo wykonanie tłumaczenia jest legalne?

Co do zasady tak – dopóki tłumaczenie pozostaje wyłącznie w sferze prywatnej i nie dochodzi do jego rozpowszechniania. Art. 23 ust. 1 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych dopuszcza nieodpłatne korzystanie z już rozpowszechnionego utworu w zakresie własnego użytku osobistego. Taki użytek ma jednak granice.

Przepis ten nie daje prawa do publicznego udostępniania ani sprzedaży przekładu. Własny użytek osobisty obejmuje korzystanie przez krąg osób pozostających w związku osobistym, w szczególności pokrewieństwa, powinowactwa lub stosunku towarzyskiego. Nie obejmuje natomiast publikacji e-booka, oferowania plików do pobrania, druku egzemplarzy dla klientów ani rozpowszechniania w mediach społecznościowych czy na platformach sprzedażowych.

Jeżeli chce Pani lepiej zrozumieć, gdzie kończą się wyjątki przewidziane przez ustawę, pomocny może być materiał o granicach dozwolonego użytku.

Od kogo trzeba uzyskać zgodę na publikację lub sprzedaż tłumaczenia?

To zależy od konkretnego stanu faktycznego. Art. 2 ust. 2 ustawy mówi o zezwoleniu twórcy utworu pierwotnego, ale w praktyce autorskie prawa majątkowe bardzo często wykonuje wydawca, agent literacki, spadkobierca albo inny podmiot, który nabył lub licencyjnie kontroluje prawa do przekładów na danym terytorium i polach eksploatacji.

Przed publikacją trzeba więc ustalić przede wszystkim:

• czy autorskie prawa majątkowe do oryginału jeszcze trwają,
• kto jest aktualnie uprawniony do udzielenia zgody na tłumaczenie i jego eksploatację,
• na jakich polach eksploatacji ma być używane tłumaczenie, zgodnie z art. 50 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych,
• czy licencja ma obejmować wersję papierową, e-book, audiobook, publikację internetową, dystrybucję w Polsce lub także za granicą.

W praktyce bezpieczna droga to uzyskanie pisemnej umowy licencyjnej albo umowy przenoszącej odpowiednie prawa w zakresie niezbędnym do publikacji przekładu. Dla celów dowodowych forma pisemna jest zdecydowanie zalecana, a przy przeniesieniu autorskich praw majątkowych wymagana przez art. 53 ustawy.

Czy niska cena, brak zysku lub cel promocyjny coś zmieniają?

Nie. Ustawa nie przewiduje ogólnego wyjątku: „wolno, bo robię to tanio”, „wolno, bo bez zarobku” albo „wolno, bo promuję autora”. Jeżeli dochodzi do rozporządzania lub korzystania z opracowania, nadal działa art. 2 ust. 2 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych.

To oznacza, że:

• sprzedaż po cenie pokrywającej tylko druk nadal jest rozpowszechnianiem,
• udostępnienie pliku za darmo nadal jest rozpowszechnianiem,
• publikacja fragmentów w internecie może wymagać odrębnej analizy pod kątem prawa cytatu, ale pełny przekład nie mieści się w zwykłym wyjątku cytatowym z art. 29 ustawy,
• powołanie się na „reklamę autora” nie zastępuje licencji.

Prawo cytatu z art. 29 ust. 1 ustawy dotyczy przytaczania urywków rozpowszechnionych utworów lub drobnych utworów w całości, ale tylko w zakresie uzasadnionym m.in. wyjaśnianiem, analizą krytyczną, nauczaniem lub prawami gatunku twórczości. Nie daje podstawy do rozpowszechnienia własnego pełnego tłumaczenia całej książki.

Kiedy zgoda może nie być potrzebna?

Najważniejszy wyjątek wynika z art. 2 ust. 2 ustawy: zgoda nie jest potrzebna, jeżeli autorskie prawa majątkowe do utworu pierwotnego wygasły. Co do zasady dzieje się to z upływem 70 lat od śmierci twórcy – art. 36 pkt 1 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych. Przy współtwórcach termin liczy się od śmierci współtwórcy, który przeżył pozostałych – art. 36 pkt 2.

Jeżeli więc zagraniczna książka znajduje się już w domenie publicznej, można co do zasady opracować ją i rozpowszechniać bez zgody z tytułu praw majątkowych do oryginału. Trzeba jednak nadal zachować ostrożność, bo znaczenie mogą mieć:

• konkretna data śmierci autora,
• ewentualne współautorstwo,
• ochrona innych elementów wydania, np. przypisów, ilustracji, opracowania redakcyjnego lub nowego przekładu,
• obowiązek poszanowania autorskich praw osobistych, w szczególności oznaczenia autora i nienaruszania integralności utworu, wynikający z art. 16 ustawy.

Na egzemplarzach opracowania należy wymienić twórcę i tytuł utworu pierwotnego – art. 2 ust. 5 ustawy. Nawet gdy prawa majątkowe do oryginału wygasły, nie znika obowiązek rzetelnego oznaczenia źródła utworu.

Jakie roszczenia grożą za opublikowanie tłumaczenia bez zgody?

Uprawniony może skorzystać z roszczeń cywilnych przewidzianych w art. 79 ust. 1 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych. W zależności od sytuacji może żądać w szczególności:

• zaniechania naruszania,
• usunięcia skutków naruszenia,
• naprawienia szkody na zasadach ogólnych,
• wydania uzyskanych korzyści.

Jeżeli naruszenie dotyczy również autorstwa, oznaczenia utworu albo jego integralności, mogą dojść do tego roszczenia z art. 78 ust. 1 ustawy dotyczące autorskich praw osobistych, w tym żądanie złożenia odpowiedniego oświadczenia.

W poważniejszych przypadkach może wchodzić w grę także odpowiedzialność karna. Przykładowo art. 116 ust. 1 ustawy przewiduje odpowiedzialność za bezprawne rozpowszechnianie cudzego utworu albo opracowania w wersji oryginalnej lub opracowanej. Ocena ryzyka karnego zawsze zależy jednak od konkretnego sposobu działania, skali naruszenia i winy sprawcy.

Jak postąpić legalnie, jeśli chce Pani wydać przekład?

Najbezpieczniejsza ścieżka wygląda następująco:

Jeżeli planuje Pani publikację komercyjną, warto też zadbać o zapis dotyczący redakcji przekładu, odpowiedzialności za wady prawne oraz rozliczeń z wydawcą lub właścicielem praw.

Przykłady

Poniższe sytuacje pokazują, jak te zasady działają w praktyce.

Podsumowanie

Jeżeli książka nadal jest chroniona majątkowo, to sprzedaż własnego tłumaczenia bez zgody uprawnionego co do zasady nie jest legalna. Dotyczy to zarówno wersji papierowej, jak i elektronicznej. Taki sam problem powstaje przy bezpłatnym udostępnieniu pełnego przekładu w internecie.

Nie wystarczy mieć legalnie kupiony egzemplarz książki ani działać „dla promocji”. Kluczowe znaczenie ma art. 2 ust. 2 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych. Dopiero ustalenie, że prawa do oryginału wygasły albo że uzyskano odpowiednią licencję, otwiera drogę do legalnej publikacji przekładu.

FAQ

Czy mogę sprzedawać tłumaczenie książki, jeśli mam jej oryginał?

Nie. Posiadanie legalnego egzemplarza nie daje prawa do rozpowszechniania opracowania. Ograniczenie wynika z art. 2 ust. 2 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych.

Czy mogę udostępnić tłumaczenie za darmo?

Zwykle również nie. Brak opłaty nie usuwa obowiązku uzyskania zgody na korzystanie z opracowania, jeżeli dochodzi do jego rozpowszechniania.

Czy cel promocyjny autora legalizuje publikację przekładu?

Nie. Ustawa nie przewiduje ogólnego wyjątku dla „promocji autora”. Potrzebna jest zgoda uprawnionego albo wygaśnięcie praw majątkowych do oryginału.

Kiedy można wydać tłumaczenie bez licencji?

Co do zasady wtedy, gdy autorskie prawa majątkowe do utworu pierwotnego wygasły, najczęściej po 70 latach od śmierci twórcy, zgodnie z art. 36 pkt 1 ustawy. Trzeba jednak sprawdzić szczegóły konkretnego utworu i wydania.

Czy tłumacz ma własne prawa autorskie do przekładu?

Tak, jeżeli przekład ma twórczy i indywidualny charakter. Są to jednak prawa do opracowania, które nie znoszą praw do utworu pierwotnego.

Źródła

• art. 1 ust. 1, art. 2 ust. 1–5, art. 16, art. 23 ust. 1, art. 29 ust. 1, art. 36, art. 50, art. 53, art. 78 ust. 1, art. 79 ust. 1, art. 116 ust. 1 ustawy z 4 lutego 1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych
• wyrok Sądu Najwyższego z 15 września 1986 r., sygn. I CR 139/86
• Konwencja berneńska o ochronie dzieł literackich i artystycznych z 9 września 1886 r.