Uposażenie polisy na życie przy kredycie hipotecznym

Czy bank może żądać wskazania go jako uposażonego z polisy?

Co do zasady samo wskazanie banku jako uposażonego z polisy na życie nie jest automatycznie sprzeczne z prawem. Zgodnie z art. 831 § 1 ustawy z 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny ubezpieczający może wskazać jedną lub więcej osób uprawnionych do otrzymania sumy ubezpieczenia w razie śmierci osoby ubezpieczonej oraz może takie wskazanie zmienić albo odwołać w każdym czasie.

Przepis nie ogranicza kręgu uposażonych wyłącznie do członków rodziny. Uposażonym może być osoba fizyczna, osoba prawna albo inny podmiot, jeżeli da się go jednoznacznie zidentyfikować. W praktyce oznacza to, że bank może być wskazany jako uposażony, jeżeli dopuszcza to umowa ubezpieczenia i ogólne warunki ubezpieczenia.

Nie oznacza to jednak, że każdy zapis regulaminu kredytu jest bezpieczny dla kredytobiorcy. Trzeba sprawdzić przede wszystkim, czy bank ma otrzymać całą sumę ubezpieczenia, czy tylko kwotę odpowiadającą aktualnemu zadłużeniu. Jeżeli świadczenie z polisy znacznie przewyższa saldo kredytu, a dokumenty nie przewidują rozliczenia nadwyżki, zapis może być dla kredytobiorcy i jego rodziny szczególnie ryzykowny.

Uposażenie a cesja praw z polisy — najważniejsze różnice

Uposażenie i cesja nie są tym samym. Uposażenie wynika z art. 831 § 1 Kodeksu cywilnego i oznacza wskazanie osoby uprawnionej do świadczenia z ubezpieczenia na wypadek śmierci. Cesja, czyli przelew wierzytelności, opiera się na art. 509 § 1 Kodeksu cywilnego, zgodnie z którym wierzyciel może przenieść wierzytelność na osobę trzecią, chyba że sprzeciwia się temu ustawa, zastrzeżenie umowne albo właściwość zobowiązania.

W kredytach hipotecznych banki często wymagają cesji praw z polisy, ponieważ chcą mieć pewność, że w razie śmierci kredytobiorcy albo poważnej niezdolności do pracy świadczenie z ubezpieczenia zostanie przeznaczone na spłatę długu. W praktyce cesja może dotyczyć całości świadczenia albo tylko części odpowiadającej zadłużeniu. To powinno wynikać z umowy cesji, regulaminu banku, umowy kredytu oraz dokumentów ubezpieczenia.

Czy podwójne zabezpieczenie polisy jest zgodne z prawem?

Żądanie przez bank zarówno cesji praw z polisy, jak i wskazania banku jako jedynego uposażonego nie jest z mocy prawa nieważne w każdej sytuacji. Ocenia się je przez treść umowy kredytu, umowy ubezpieczenia, OWU, wysokość kredytu, sumę ubezpieczenia oraz status kredytobiorcy.

Jeżeli kredytobiorca jest konsumentem, znaczenie ma art. 385¹ § 1 Kodeksu cywilnego. Zgodnie z tym przepisem postanowienia umowy zawieranej z konsumentem, które nie zostały indywidualnie uzgodnione, nie wiążą go, jeżeli kształtują jego prawa i obowiązki w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami i rażąco naruszają jego interesy. Nie dotyczy to postanowień określających główne świadczenia stron, jeżeli zostały sformułowane jednoznacznie.

W praktyce problematyczny może być zwłaszcza zapis, który bez uzasadnienia przyznaje bankowi prawo do całej sumy ubezpieczenia, mimo że aktualne zadłużenie jest niższe. W takiej sytuacji trzeba ustalić, czy bank ma obowiązek zaliczyć świadczenie wyłącznie na spłatę kredytu i rozliczyć nadwyżkę, czy też dokumenty nie regulują tej kwestii. Samo określenie banku jako jedynego uposażonego nie przesądza jeszcze o wyniku sporu.

Ubezpieczenie przy kredycie hipotecznym a ochrona konsumenta

Przy kredycie hipotecznym udzielanym konsumentowi należy uwzględnić ustawę z 23 marca 2017 r. o kredycie hipotecznym oraz o nadzorze nad pośrednikami kredytu hipotecznego i agentami. Art. 9 ust. 1 tej ustawy zakazuje sprzedaży wiązanej w odniesieniu do umów o kredyt hipoteczny, natomiast art. 9 ust. 2 dopuszcza sprzedaż łączoną. Oznacza to, że bank nie powinien w sposób nieuprawniony uzależniać dostępności kredytu od nabycia niedopuszczalnego pakietu usług, ale może oferować kredyt wraz z dodatkowymi produktami, jeżeli mieści się to w granicach ustawy.

Jeżeli bank wymaga ubezpieczenia jako zabezpieczenia kredytu, trzeba sprawdzić, czy dopuszcza polisę z innego zakładu ubezpieczeń spełniającą równoważne wymogi ochrony. Ważne jest również, czy koszt ubezpieczenia został prawidłowo uwzględniony w informacjach przekazanych kredytobiorcy oraz czy klient rozumie skutki cesji i wskazania banku jako uposażonego.

Czy można zmienić uposażonego mimo zapisu w umowie kredytu?

Art. 831 § 1 Kodeksu cywilnego pozwala ubezpieczającemu zmienić lub odwołać wskazanie uposażonego w każdym czasie. Z punktu widzenia relacji z ubezpieczycielem zmiana uposażonego następuje zgodnie z procedurą przewidzianą w umowie ubezpieczenia i OWU, najczęściej przez złożenie odpowiedniego oświadczenia ubezpieczycielowi.

Trzeba jednak odróżnić skuteczność zmiany wobec ubezpieczyciela od skutków wobec banku. Jeżeli w umowie kredytu kredytobiorca zobowiązał się utrzymywać bank jako uposażonego albo utrzymywać cesję praw z polisy przez cały okres kredytowania, samowolna zmiana może być naruszeniem umowy kredytu. Bank może wtedy żądać przywrócenia zabezpieczenia, ustanowienia innego zabezpieczenia, a w skrajnych przypadkach zastosować sankcje przewidziane w umowie kredytu.

Jeżeli polisa została zawarta na cudzy rachunek, zastosowanie ma art. 831 § 1¹ Kodeksu cywilnego. Przepis ten wymaga uprzedniej zgody ubezpieczonego do wykonywania uprawnień związanych ze wskazaniem uposażonego, chyba że umowa lub OWU przewidują, że ubezpieczony może wykonywać te uprawnienia samodzielnie.

Co dzieje się ze świadczeniem po śmierci kredytobiorcy?

Zgodnie z art. 831 § 3 Kodeksu cywilnego suma ubezpieczenia przypadająca uposażonemu nie należy do spadku po ubezpieczonym. Oznacza to, że świadczenie wypłacane wskazanemu uposażonemu nie jest dzielone w postępowaniu spadkowym razem z majątkiem zmarłego.

Jeżeli bank jest jedynym uposażonym, ubezpieczyciel może wypłacić świadczenie bankowi zgodnie z treścią polisy. Następnie trzeba ustalić, jak bank powinien rozliczyć otrzymaną kwotę. Jeżeli dokumenty przewidują, że świadczenie ma służyć spłacie zadłużenia, bank powinien zaliczyć je na poczet kredytu. Kwestia ewentualnej nadwyżki wymaga analizy umowy kredytu, dokumentu cesji, deklaracji uposażenia i zasad rozliczeń stosowanych przez bank.

Jeżeli w chwili śmierci ubezpieczonego nie ma skutecznie wskazanego uposażonego, zastosowanie może mieć art. 832 § 2 Kodeksu cywilnego. Przepis ten stanowi, że suma ubezpieczenia przypada najbliższej rodzinie ubezpieczonego w kolejności ustalonej w ogólnych warunkach ubezpieczenia, chyba że umówiono się inaczej.

Na co zwrócić uwagę przed podpisaniem dokumentów banku?

Przed podpisaniem regulaminu kredytu, deklaracji cesji albo formularza wskazania uposażonego warto sprawdzić kilka elementów. Najważniejsze jest to, czy bank ma prawo do całej sumy ubezpieczenia, czy tylko do kwoty odpowiadającej zadłużeniu. Trzeba również ustalić, czy po częściowej spłacie kredytu można obniżyć zakres zabezpieczenia oraz czy po całkowitej spłacie kredytu bank wyda zgodę na zmianę uposażonego lub zwolnienie cesji.

Warto także zweryfikować, czy świadczenie z tytułu trwałej niezdolności do pracy lub inwalidztwa ma zostać wypłacone bankowi, czy kredytobiorcy. W przypadku świadczeń wypłacanych za życia ubezpieczonego skutki cesji mogą być szczególnie odczuwalne, bo środki mogą zostać przeznaczone bezpośrednio na kredyt zamiast na bieżące potrzeby osoby niezdolnej do pracy.

Co można zrobić, jeżeli zapis budzi wątpliwości?

Jeżeli kredytobiorca uważa, że bank wymaga zbyt daleko idącego zabezpieczenia, w pierwszej kolejności powinien poprosić bank o pisemne wyjaśnienie celu takiego zapisu oraz o wskazanie, jak zostanie rozliczona ewentualna nadwyżka świadczenia ponad saldo kredytu. Warto też zapytać, czy bank akceptuje cesję ograniczoną do wysokości zadłużenia albo wskazanie banku jako uposażonego tylko do określonej kwoty.

Jeżeli umowa została już podpisana, można wystąpić do banku o zmianę zabezpieczenia albo o aneks. W przypadku konsumenta możliwe jest także podnoszenie zarzutu abuzywności konkretnego postanowienia na podstawie art. 385¹ § 1 Kodeksu cywilnego. Skuteczność takiego zarzutu zależy od tego, czy zapis był indywidualnie uzgodniony, jak został sformułowany oraz jaki realnie wywołuje skutek ekonomiczny.

FAQ

Czy bank może być jedynym uposażonym z polisy na życie?

Tak, przepisy nie zakazują wskazania banku jako uposażonego. Wynika to z art. 831 § 1 Kodeksu cywilnego. Trzeba jednak ocenić, czy taki zapis jest proporcjonalny, jednoznaczny i czy nie narusza praw konsumenta w konkretnych dokumentach kredytowych.

Czy cesja z polisy wystarczy zamiast wpisania banku jako uposażonego?

Często cesja praw z polisy jest wystarczającym zabezpieczeniem, ale zależy to od wymogów banku i treści umowy kredytu. Cesja opiera się na art. 509 § 1 Kodeksu cywilnego, natomiast uposażenie na art. 831 § 1 Kodeksu cywilnego. To odrębne konstrukcje prawne.

Czy mogę zmienić uposażonego bez zgody banku?

W relacji z ubezpieczycielem art. 831 § 1 Kodeksu cywilnego pozwala zmienić uposażonego w każdym czasie. Jeżeli jednak umowa kredytu nakłada obowiązek utrzymywania banku jako uposażonego, zmiana bez zgody banku może naruszać umowę kredytu.

Czy pieniądze z polisy wejdą do spadku po kredytobiorcy?

Nie, jeżeli świadczenie przypada wskazanemu uposażonemu. Art. 831 § 3 Kodeksu cywilnego stanowi, że suma ubezpieczenia przypadająca uposażonemu nie należy do spadku po ubezpieczonym.

Co zrobić, gdy suma polisy jest wyższa niż kredyt?

Należy sprawdzić, czy umowa kredytu, cesja lub deklaracja uposażenia przewidują rozliczenie nadwyżki. Jeżeli dokumenty tego nie regulują, warto wystąpić do banku o aneks albo pisemne potwierdzenie, że świadczenie zostanie zaliczone tylko do wysokości zadłużenia.

Źródła

• Art. 509 § 1, art. 805, art. 808, art. 831 § 1, art. 831 § 1¹, art. 831 § 3, art. 832 § 2, art. 385¹ § 1 oraz art. 353¹ ustawy z 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny.
• Art. 69 ust. 2 pkt 6 ustawy z 29 sierpnia 1997 r. Prawo bankowe.
• Art. 9 ust. 1 i 2 ustawy z 23 marca 2017 r. o kredycie hipotecznym oraz o nadzorze nad pośrednikami kredytu hipotecznego i agentami.
• Wyrok Sądu Najwyższego z 7 października 1971 r., sygn. akt III CRN 255/71.