Nagana dla nauczyciela – kiedy dyrektor szkoły może ją zastosować?

Kiedy dyrektor szkoły może udzielić nauczycielowi nagany?

Aktualnie podstawą kompetencji dyrektora nie jest już dawny art. 39 ustawy o systemie oświaty, lecz art. 68 ust. 5 ustawy z 14 grudnia 2016 r. – Prawo oświatowe. Zgodnie z tym przepisem dyrektor jest kierownikiem zakładu pracy dla nauczycieli i pracowników niebędących nauczycielami oraz decyduje m.in. o wymierzaniu kar porządkowych.

W przypadku nauczycieli trzeba dodatkowo uwzględnić art. 75 Karty Nauczyciela. Przepis ten rozróżnia dwie sytuacje: odpowiedzialność dyscyplinarną za uchybienia godności zawodu nauczyciela albo obowiązkom z art. 6 Karty Nauczyciela oraz kary porządkowe za uchybienia przeciwko porządkowi pracy w rozumieniu art. 108 Kodeksu pracy.

Oznacza to, że dyrektor może udzielić nauczycielowi nagany jako kary porządkowej, ale tylko wtedy, gdy zarzucane zachowanie mieści się w katalogu uchybień porządkowych. Chodzi przede wszystkim o nieprzestrzeganie ustalonej organizacji i porządku w pracy, zasad BHP, przepisów przeciwpożarowych, zasad potwierdzania obecności w pracy oraz usprawiedliwiania nieobecności.

Trzeba odróżnić zwykłą naganę porządkową od kary dyscyplinarnej „nagana z ostrzeżeniem” przewidzianej w Karcie Nauczyciela. Kary dyscyplinarnej nie wymierza dyrektor w trybie Kodeksu pracy, lecz komisja dyscyplinarna. Szerzej temat, w tym kara dyscyplinarna dla nauczyciela, omawiamy w osobnym poradniku.

Czy przed naganą musi być najpierw ustne upomnienie?

Nie. Przepisy nie wymagają, aby dyrektor przed pisemną naganą najpierw udzielił nauczycielowi nieformalnego albo ustnego upomnienia. Kodeks pracy przewiduje jako kary porządkowe m.in. upomnienie i naganę, ale nie wprowadza zasady, że nagana może być zastosowana dopiero po wcześniejszym upomnieniu.

Dyrektor powinien natomiast dobrać karę proporcjonalnie do rodzaju naruszenia, stopnia winy nauczyciela i jego dotychczasowego stosunku do pracy. W praktyce przy drobnym, jednorazowym uchybieniu nagana może być oceniana jako zbyt surowa, ale nie dlatego, że wcześniej nie było ustnego upomnienia, lecz dlatego, że kara może być nieadekwatna do okoliczności sprawy.

Terminy na udzielenie nagany nauczycielowi

Najważniejszy termin wynika z art. 109 § 1 Kodeksu pracy. Kara porządkowa nie może być zastosowana po upływie 2 tygodni od dnia, w którym dyrektor dowiedział się o naruszeniu obowiązku pracowniczego, ani po upływie 3 miesięcy od dnia dopuszczenia się naruszenia.

Oba terminy trzeba spełnić łącznie. Jeżeli dyrektor dowiedział się o zdarzeniu po dłuższym czasie, nadal obowiązuje granica 3 miesięcy od samego naruszenia. Jeżeli natomiast wiedział o zdarzeniu od początku, termin 2 tygodni biegnie od powzięcia wiadomości o naruszeniu.

Ważny wyjątek dotyczy sytuacji, w której nauczyciel z powodu nieobecności w pracy nie może zostać wysłuchany. Wtedy dwutygodniowy termin nie rozpoczyna biegu, a rozpoczęty ulega zawieszeniu do dnia stawienia się nauczyciela do pracy. Nie znosi to jednak ogólnej potrzeby zachowania procedury i prawidłowego udokumentowania czynności.

Obowiązek wysłuchania nauczyciela przed zastosowaniem kary

Nagana może być zastosowana tylko po uprzednim wysłuchaniu pracownika. Wysłuchanie nie jest formalnością bez znaczenia — ma umożliwić nauczycielowi przedstawienie swojej wersji zdarzeń, wyjaśnienie okoliczności, wskazanie świadków lub dokumentów oraz odniesienie się do zarzutów.

Sąd Najwyższy w wyroku z 16 czerwca 1999 r., sygn. I PKN 114/99, wskazał, że pracodawca nie może zastosować kary porządkowej bez uprzedniego wysłuchania pracownika, chyba że pracownik zrezygnował ze stworzonej mu możliwości ustnego złożenia wyjaśnień albo wybrał pisemną formę ich przedstawienia.

W praktyce oznacza to, że dyrektor powinien stworzyć nauczycielowi realną możliwość złożenia wyjaśnień przed podjęciem decyzji o karze. Jeżeli nauczyciel odmawia wyjaśnień albo nie korzysta z wyznaczonego terminu, dyrektor może kontynuować procedurę, ale powinien móc wykazać, że taka możliwość rzeczywiście została nauczycielowi zapewniona.

Co powinno zawierać zawiadomienie o naganie?

O zastosowanej karze dyrektor powinien zawiadomić nauczyciela na piśmie. Zawiadomienie powinno wskazywać rodzaj naruszenia obowiązków pracowniczych, datę dopuszczenia się naruszenia oraz zawierać informację o prawie zgłoszenia sprzeciwu i terminie jego wniesienia.

Odpis zawiadomienia składa się do akt osobowych nauczyciela. Nie wystarczy więc ogólne stwierdzenie, że nauczyciel „naruszył obowiązki”. Dokument powinien pozwalać ustalić, jakie konkretne zachowanie jest podstawą kary, kiedy miało miejsce i z jakiego powodu dyrektor uznał je za naruszenie porządku pracy.

Sprzeciw od nagany i droga do sądu pracy

Jeżeli kara została zastosowana z naruszeniem prawa albo nauczyciel nie zgadza się z podstawą ukarania, może wnieść sprzeciw w ciągu 7 dni od dnia zawiadomienia go o ukaraniu. Sprzeciw składa się do pracodawcy, czyli w praktyce do dyrektora szkoły.

Dyrektor rozpatruje sprzeciw po uwzględnieniu stanowiska reprezentującej nauczyciela zakładowej organizacji związkowej, jeżeli taka organizacja reprezentuje nauczyciela. Nieodrzucenie sprzeciwu w ciągu 14 dni od dnia jego wniesienia jest równoznaczne z jego uwzględnieniem.

Jeżeli sprzeciw zostanie odrzucony, nauczyciel może w ciągu 14 dni od dnia zawiadomienia o odrzuceniu sprzeciwu wystąpić do sądu pracy o uchylenie kary. W pozwie warto powołać przede wszystkim naruszenie terminów, brak wysłuchania, brak konkretnego opisu zarzutu, nieproporcjonalność kary albo fakt, że sprawa w ogóle nie dotyczyła uchybienia porządkowego.

Czyn naruszający prawa i dobro dziecka a nagana porządkowa

Szczególnej ostrożności wymaga sytuacja, w której zarzut wobec nauczyciela dotyczy czynu naruszającego prawa i dobro dziecka. Zgodnie z art. 75 ust. 2a Karty Nauczyciela za taki czyn nie wymierza się kar porządkowych. Dyrektor szkoły, a gdy podejrzenie dotyczy dyrektora — organ prowadzący, zawiadamia rzecznika dyscyplinarnego nie później niż w terminie 14 dni od dnia powzięcia wiadomości o podejrzeniu popełnienia takiego czynu, chyba że okoliczności bezspornie wskazują, że do czynu nie doszło.

Jeżeli więc sprawa dotyczy np. naruszenia godności ucznia, przemocy, poniżania, dyskryminacji albo innego zachowania uderzającego w prawa i dobro dziecka, dyrektor nie powinien zastępować trybu dyscyplinarnego zwykłą naganą porządkową. Z perspektywy nauczyciela ma to duże znaczenie, ponieważ błędna kwalifikacja sprawy może wpływać na ocenę legalności zastosowanej kary.

Czy dyrektor może omawiać sprawę nauczyciela z radą pedagogiczną?

Samo skonsultowanie sprawy z osobami, które mają kompetencje organizacyjne albo nadzorcze w szkole, nie zawsze będzie bezprawne. Dyrektor kieruje szkołą, odpowiada za jej organizację i może omawiać określone problemy służbowe, jeżeli jest to rzeczywiście potrzebne do prawidłowego funkcjonowania placówki.

Nie oznacza to jednak dowolności. Zgodnie z art. 73 ust. 3 Prawa oświatowego osoby biorące udział w zebraniu rady pedagogicznej są obowiązane do nieujawniania spraw poruszanych na zebraniu, które mogą naruszać dobra osobiste uczniów, ich rodziców, nauczycieli lub innych pracowników szkoły. Dyrektor powinien więc ograniczać zakres informacji do tego, co niezbędne, unikać publicznego piętnowania nauczyciela i dbać o ochronę jego dóbr osobistych oraz danych osobowych.

Jeżeli podczas omawiania sprawy doszło do rozpowszechnienia nieprawdziwych informacji, naruszenia dobrego imienia nauczyciela, poniżenia go wobec innych osób albo ujawnienia zbędnych danych, można rozważyć roszczenia z tytułu ochrony dóbr osobistych na podstawie art. 23 i 24 Kodeksu cywilnego. W konkretnych przypadkach znaczenie może mieć także dokumentacja zebrania, treść protokołu, lista obecnych osób i to, czy nauczyciel miał możliwość odniesienia się do zarzutów.

Kiedy nagana może być wadliwa?

Nagana dla nauczyciela może być wadliwa przede wszystkim wtedy, gdy została udzielona po terminie, bez uprzedniego wysłuchania, bez pisemnego zawiadomienia, bez pouczenia o sprzeciwie albo bez wskazania konkretnej daty i rodzaju naruszenia. Problemem może być również zastosowanie kary porządkowej do sprawy, która powinna być oceniana w trybie odpowiedzialności dyscyplinarnej.

Wadliwość może wynikać także z nieproporcjonalności kary. Dyrektor powinien brać pod uwagę rodzaj naruszenia, stopień winy nauczyciela oraz jego dotychczasowy stosunek do pracy. Jeżeli nauczyciel ma wieloletni nienaganny przebieg pracy, a zdarzenie było incydentalne, nieumyślne i nie spowodowało realnych konsekwencji, nagana może być trudniejsza do obrony niż upomnienie.

Kiedy kara nagany ulega zatarciu?

Zgodnie z art. 113 Kodeksu pracy karę uważa się za niebyłą, a odpis zawiadomienia o ukaraniu usuwa się z akt osobowych po roku nienagannej pracy. Pracodawca może również z własnej inicjatywy albo na wniosek reprezentującej pracownika organizacji związkowej uznać karę za niebyłą wcześniej.

Takie same skutki powstają w razie uwzględnienia sprzeciwu przez pracodawcę albo wydania przez sąd pracy orzeczenia o uchyleniu kary. Wtedy odpis zawiadomienia o ukaraniu powinien zostać usunięty z akt osobowych nauczyciela.

FAQ

Podsumowanie

Dyrektor szkoły może udzielić nauczycielowi nagany jako kary porządkowej, ale tylko z zachowaniem procedury z Kodeksu pracy oraz ograniczeń wynikających z Karty Nauczyciela. Kluczowe znaczenie mają terminy, uprzednie wysłuchanie nauczyciela, prawidłowe pisemne zawiadomienie oraz możliwość wniesienia sprzeciwu.

Jeżeli sprawa dotyczy praw i dobra dziecka, naruszenia godności zawodu albo obowiązków nauczyciela z Karty Nauczyciela, trzeba szczególnie uważać na właściwy tryb postępowania. Nie każda sytuacja może zostać prawidłowo zakończona zwykłą naganą porządkową.

Źródła

• Ustawa z 14 grudnia 2016 r. – Prawo oświatowe, w szczególności art. 68 i art. 73 ust. 3: aktualny tekst ujednolicony w ISAP
• Ustawa z 26 stycznia 1982 r. – Karta Nauczyciela, w szczególności art. 75 i art. 76: aktualny tekst ujednolicony w ISAP
• Ustawa z 26 czerwca 1974 r. – Kodeks pracy, w szczególności art. 108–113: aktualny tekst ujednolicony w ISAP
• Ustawa z 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny, w szczególności art. 23 i 24: aktualny tekst ujednolicony w ISAP
• Wyrok Sądu Najwyższego z 16 czerwca 1999 r., I PKN 114/99: orzeczenie w bazie Sądu Najwyższego