Niezgłoszona działalność gospodarcza – podatki, ZUS i kary

Kiedy sprzedaż bez rejestracji jest działalnością gospodarczą?

Nie każda sprzedaż rzeczy lub usług oznacza automatycznie prowadzenie firmy. Podstawowe znaczenie ma art. 3 ustawy z dnia 6 marca 2018 r. Prawo przedsiębiorców, zgodnie z którym działalnością gospodarczą jest zorganizowana działalność zarobkowa wykonywana we własnym imieniu i w sposób ciągły.

Urząd skarbowy, ZUS lub organ kontroli zwykle badają więc nie tylko sam fakt sprzedaży, lecz także jej powtarzalność, sposób pozyskiwania towaru, reklamę, skalę obrotu, korzystanie z pośredników, prowadzenie kont sprzedażowych, zakupy z zamiarem dalszej odsprzedaży oraz dokumenty płatnicze. Jeżeli działania były regularne i nastawione na zarobek, brak formalnego wpisu do CEIDG nie wyłącza uznania, że faktycznie prowadzono działalność.

Obecnie trzeba też odróżnić działalność gospodarczą od działalności nierejestrowanej. Art. 5 ust. 1 ustawy Prawo przedsiębiorców pozwala osobie fizycznej wykonywać działalność bez wpisu do CEIDG, jeżeli przychód należny z tej działalności nie przekracza w żadnym miesiącu 75% minimalnego wynagrodzenia za pracę i osoba ta w okresie ostatnich 60 miesięcy nie wykonywała działalności gospodarczej. To rozwiązanie nie legalizuje jednak każdej sprzedaży bez rejestracji, zwłaszcza gdy przekroczono limit, działalność wymaga koncesji, zezwolenia albo wpisu do rejestru działalności regulowanej, lub gdy faktyczna skala działań była większa.

Niezarejestrowanie działalności gospodarczej a odpowiedzialność wykroczeniowa

Jeżeli działalność wymagała wpisu do CEIDG, a mimo to była wykonywana bez zgłoszenia, może mieć zastosowanie art. 60¹ § 1 ustawy z dnia 20 maja 1971 r. Kodeks wykroczeń. Przepis ten przewiduje odpowiedzialność za wykonywanie działalności gospodarczej bez wymaganego zgłoszenia do CEIDG, wpisu do rejestru działalności regulowanej albo bez wymaganej koncesji, zezwolenia lub licencji. Sankcją jest kara ograniczenia wolności albo grzywny.

W praktyce wysokość ryzyka zależy od tego, jak długo trwała działalność, czy była prowadzona świadomie, jakie obroty osiągnięto, czy podatnik współpracuje z organem oraz czy nie doszło dodatkowo do naruszeń podatkowych lub składkowych.

Podatek dochodowy przy niezgłoszonej działalności

Art. 9 ust. 1 ustawy z dnia 26 lipca 1991 r. o podatku dochodowym od osób fizycznych stanowi, że opodatkowaniu podatkiem dochodowym podlegają co do zasady wszelkiego rodzaju dochody, z wyjątkiem dochodów zwolnionych lub objętych zaniechaniem poboru podatku. Jeżeli sprzedaż spełnia cechy działalności gospodarczej, przychody mogą być kwalifikowane jako przychody z pozarolniczej działalności gospodarczej na podstawie art. 10 ust. 1 pkt 3 tej ustawy.

Sama strata nie oznacza automatycznie, że nie było obowiązków podatkowych. Zgodnie z art. 22 ust. 1 ustawy o podatku dochodowym od osób fizycznych kosztami uzyskania przychodów są koszty poniesione w celu osiągnięcia przychodów albo zachowania lub zabezpieczenia źródła przychodów, z wyjątkiem kosztów wymienionych w art. 23 tej ustawy. W kontroli trzeba więc udowodnić koszty: fakturami, rachunkami, potwierdzeniami płatności, korespondencją, umowami, zestawieniami sprzedaży i dokumentami magazynowymi.

Roczne zeznanie podatkowe składa się co do zasady do 30 kwietnia roku następującego po roku podatkowym, co wynika z art. 45 ust. 1 ustawy o podatku dochodowym od osób fizycznych. Jeżeli podatnik nie wykazał przychodów z działalności albo nie złożył właściwej deklaracji, organ może określić zobowiązanie podatkowe, doliczyć odsetki za zwłokę oraz skierować sprawę na płaszczyznę karną skarbową.

VAT przy sprzedaży prowadzonej bez rejestracji

Jeżeli czynności podlegały VAT, trzeba dodatkowo sprawdzić obowiązki z ustawy z dnia 11 marca 2004 r. o podatku od towarów i usług. Art. 15 ust. 1 tej ustawy uznaje za podatników VAT osoby prawne, jednostki organizacyjne niemające osobowości prawnej oraz osoby fizyczne wykonujące samodzielnie działalność gospodarczą, bez względu na cel lub rezultat takiej działalności. Definicja działalności gospodarczej dla VAT wynika z art. 15 ust. 2 ustawy o VAT i jest szersza niż potoczne rozumienie firmy.

Aktualnie zwolnienie podmiotowe z VAT wynika z art. 113 ust. 1 ustawy o VAT i obejmuje podatników, u których wartość sprzedaży nie przekroczyła łącznie w poprzednim roku podatkowym 200 000 zł. Dla podatników rozpoczynających działalność w trakcie roku stosuje się proporcję zgodnie z art. 113 ust. 9 ustawy o VAT. Trzeba jednak sprawdzić wyłączenia z art. 113 ust. 13 ustawy o VAT, ponieważ niektóre towary i usługi nie pozwalają korzystać ze zwolnienia.

Jeżeli podatnik nie miał prawa do zwolnienia, powinien przed dniem wykonania pierwszej czynności opodatkowanej złożyć zgłoszenie rejestracyjne VAT-R, co wynika z art. 96 ust. 1 ustawy o VAT. Brak rejestracji nie przekreśla samego opodatkowania, a organ może określić zaległy VAT wraz z odsetkami.

ZUS przy działalności wykonywanej bez zgłoszenia

Jeżeli faktycznie prowadzono działalność gospodarczą, pojawia się ryzyko zaległych składek. Art. 36 ust. 4 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych przewiduje obowiązek zgłoszenia do ubezpieczeń społecznych w terminie 7 dni od daty powstania obowiązku ubezpieczenia. Art. 46 ust. 1 tej ustawy nakłada na płatnika składek obowiązek obliczania, rozliczania i opłacania należnych składek za każdy miesiąc kalendarzowy.

Terminy opłacania składek określa art. 47 ust. 1 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych. Obecnie dla większości przedsiębiorców termin przypada do 20. dnia następnego miesiąca, ale dla niektórych płatników obowiązują inne terminy wskazane w tym przepisie.

Za naruszenia składkowe może grozić grzywna. Art. 98 ust. 1 pkt 1, 2, 6 i 6a ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych przewiduje odpowiedzialność płatnika m.in. za nieopłacenie składek w terminie, niezgłoszenie wymaganych danych, nieprowadzenie dokumentacji oraz nieprzekazanie deklaracji rozliczeniowych lub imiennych raportów miesięcznych. Grzywna może wynieść do 5000 zł.

Jeżeli sprawa dotyczy obowiązku wobec ZUS i US, a problemem była sprzedaż bez rejestracji, trzeba szczególnie dokładnie odróżnić wyprzedaż majątku prywatnego od powtarzalnego obrotu prowadzonego w celu zarobkowym.

Odpowiedzialność karna skarbowa

Najpoważniejsze konsekwencje zwykle wynikają z ustawy z dnia 10 września 1999 r. Kodeks karny skarbowy. Art. 54 § 1 Kodeksu karnego skarbowego przewiduje, że podatnik, który uchylając się od opodatkowania, nie ujawnia właściwemu organowi przedmiotu lub podstawy opodatkowania albo nie składa deklaracji, przez co naraża podatek na uszczuplenie, podlega karze grzywny do 720 stawek dziennych albo karze pozbawienia wolności, albo obu tym karom łącznie.

Jeżeli kwota podatku narażonego na uszczuplenie jest małej wartości, zastosowanie ma art. 54 § 2 Kodeksu karnego skarbowego, który przewiduje grzywnę do 720 stawek dziennych. Jeżeli kwota nie przekracza ustawowego progu, czyn jest wykroczeniem skarbowym na podstawie art. 54 § 3 Kodeksu karnego skarbowego.

Wysokość minimalnego wynagrodzenia ma znaczenie dla rozróżnienia przestępstwa skarbowego i wykroczenia skarbowego. Zgodnie z art. 53 § 3 Kodeksu karnego skarbowego wykroczeniem skarbowym jest czyn, w którym kwota uszczuplonej lub narażonej na uszczuplenie należności publicznoprawnej nie przekracza pięciokrotnej wysokości minimalnego wynagrodzenia w czasie jego popełnienia.

Jeżeli podatnik w ogóle nie prowadził wymaganych ksiąg lub ewidencji, może mieć zastosowanie art. 60 § 1 Kodeksu karnego skarbowego, zgodnie z którym kto wbrew obowiązkowi nie prowadzi księgi, podlega karze grzywny do 240 stawek dziennych. Jeżeli składano nierzetelne deklaracje, trzeba również ocenić art. 56 § 1 Kodeksu karnego skarbowego dotyczący podania nieprawdy lub zatajenia prawdy w deklaracji albo oświadczeniu.

Czynny żal i korekta deklaracji

Czynny żal wynika z art. 16 § 1 Kodeksu karnego skarbowego. Sprawca, który po popełnieniu czynu zabronionego zawiadomi organ powołany do ścigania o tym czynie i ujawni istotne okoliczności, w szczególności osoby współdziałające, nie podlega karze za przestępstwo skarbowe lub wykroczenie skarbowe, jeżeli spełni warunki ustawowe.

Trzeba jednak uważać na art. 16 § 5 Kodeksu karnego skarbowego. Czynny żal jest bezskuteczny m.in. wtedy, gdy został złożony w czasie, gdy organ ścigania miał już wyraźnie udokumentowaną wiadomość o popełnieniu czynu zabronionego, albo po rozpoczęciu przez organ czynności służbowej, w szczególności przeszukania, czynności sprawdzającej lub kontroli zmierzającej do ujawnienia czynu, chyba że czynność ta nie dostarczyła podstaw do wszczęcia postępowania.

W praktyce przed złożeniem czynnego żalu trzeba ustalić, czy organ już wie o naruszeniu, czego dotyczy kontrola, czy możliwa jest korekta deklaracji i czy zaległość wraz z odsetkami zostanie zapłacona. W wielu sprawach konieczne jest równoczesne przygotowanie zaległych ewidencji, deklaracji oraz pisma wyjaśniającego.

Kontrola podatkowa i kontrola celno-skarbowa

Kontrola podatkowa jest prowadzona na podstawie art. 281 i następnych ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. Ordynacja podatkowa. Zgodnie z art. 282b § 1 Ordynacji podatkowej organ co do zasady zawiadamia kontrolowanego o zamiarze wszczęcia kontroli podatkowej. Na podstawie art. 282b § 2 Ordynacji podatkowej kontrolę wszczyna się nie wcześniej niż po upływie 7 dni i nie później niż przed upływem 30 dni od doręczenia zawiadomienia, chyba że kontrolowany wyrazi zgodę na wcześniejsze wszczęcie. Jeżeli kontrola nie zostanie wszczęta w terminie 30 dni, konieczne jest ponowne zawiadomienie.

Od tej zasady są wyjątki. Art. 282c Ordynacji podatkowej wymienia przypadki, w których organ nie zawiadamia o zamiarze wszczęcia kontroli, np. gdy kontrola dotyczy nieujawnionych źródeł przychodów albo gdy jest uzasadnione podejrzenie popełnienia przestępstwa skarbowego lub wykroczenia skarbowego.

Odrębnie funkcjonuje kontrola celno-skarbowa prowadzona na podstawie ustawy z dnia 16 listopada 2016 r. o Krajowej Administracji Skarbowej. W tego typu postępowaniach uprawnienia organów są szersze, a kontrola często rozpoczyna się bez wcześniejszego klasycznego zawiadomienia znanego z Ordynacji podatkowej.

Przedawnienie zaległości podatkowych

Zgodnie z art. 70 § 1 Ordynacji podatkowej zobowiązanie podatkowe przedawnia się z upływem 5 lat, licząc od końca roku kalendarzowego, w którym upłynął termin płatności podatku. Dla przykładu podatek dochodowy za 2020 r., płatny co do zasady w 2021 r., przedawnia się zasadniczo z końcem 2026 r.

Nie wolno jednak zakładać przedawnienia wyłącznie na podstawie upływu czasu. Art. 70 § 4 Ordynacji podatkowej przewiduje przerwanie biegu terminu przedawnienia wskutek zastosowania środka egzekucyjnego, o którym podatnik został zawiadomiony. Art. 70 § 6 Ordynacji podatkowej przewiduje natomiast przypadki zawieszenia biegu terminu przedawnienia, m.in. w związku z wszczęciem postępowania w sprawie o przestępstwo skarbowe lub wykroczenie skarbowe, jeżeli podejrzenie popełnienia czynu wiąże się z niewykonaniem danego zobowiązania podatkowego, a podatnik został o tym zawiadomiony zgodnie z przepisami.

W sprawach historycznych, takich jak sprzedaż sprzed wielu lat, pierwszym krokiem powinna być analiza, czy zobowiązanie nie jest już przedawnione oraz czy nie wystąpiły zdarzenia zawieszające albo przerywające bieg przedawnienia.

Co zrobić po otrzymaniu zawiadomienia lub wezwaniu z urzędu?

Najpierw trzeba ustalić, czego dokładnie dotyczy pismo: czynności sprawdzających, kontroli podatkowej, kontroli celno-skarbowej, postępowania podatkowego czy postępowania karnego skarbowego. Każdy z tych trybów daje inne uprawnienia i wymaga innej reakcji.

Praktyczna kolejność działań powinna wyglądać następująco:

• zabezpieczyć historię rachunków bankowych, potwierdzenia przelewów, faktury zakupowe, korespondencję z kontrahentami, zestawienia sprzedaży i dokumenty dostaw,
• ustalić, czy sprzedaż była okazjonalna, czy spełniała cechy działalności z art. 3 ustawy Prawo przedsiębiorców,
• obliczyć przychody, koszty i ewentualny dochód albo stratę zgodnie z ustawą o podatku dochodowym od osób fizycznych,
• sprawdzić, czy wystąpił obowiązek VAT na podstawie art. 15, art. 96 i art. 113 ustawy o VAT,
• ustalić potencjalne składki ZUS zgodnie z ustawą o systemie ubezpieczeń społecznych,
• ocenić, czy możliwy i sensowny jest czynny żal z art. 16 Kodeksu karnego skarbowego,
• nie składać oświadczeń bez wcześniejszego sprawdzenia dokumentów i zakresu kontroli.

Czy warto skorzystać z pomocy księgowego, doradcy podatkowego albo prawnika?

W sprawach dotyczących niezgłoszonej działalności często potrzebne są równolegle trzy kompetencje: księgowa do odtworzenia ewidencji, doradca podatkowy do rozliczeń i kontaktu z organem oraz prawnik albo doradca z doświadczeniem w sprawach karnych skarbowych do oceny odpowiedzialności i przygotowania wyjaśnień.

Jeżeli sprawa jest na etapie samego porządkowania rozliczeń i nie ma jeszcze postępowania karnego skarbowego, czasem wystarcza doradca podatkowy lub biuro rachunkowe. Jeżeli jednak urząd zarzuca świadome nieujawnienie dochodów, zapowiada sankcje albo wzywa jako podejrzanego, warto skorzystać z pomocy profesjonalnego pełnomocnika lub obrońcy.

FAQ

Źródła

• Art. 3, art. 5 ust. 1, art. 17 ust. 1 ustawy z dnia 6 marca 2018 r. Prawo przedsiębiorców.
• Art. 60¹ § 1 ustawy z dnia 20 maja 1971 r. Kodeks wykroczeń.
• Art. 9 ust. 1, art. 10 ust. 1 pkt 3, art. 22 ust. 1, art. 23, art. 45 ust. 1 ustawy z dnia 26 lipca 1991 r. o podatku dochodowym od osób fizycznych.
• Art. 15 ust. 1 i 2, art. 96 ust. 1, art. 109 ust. 1, art. 113 ust. 1, 9 i 13 ustawy z dnia 11 marca 2004 r. o podatku od towarów i usług.
• Art. 36 ust. 4, art. 46 ust. 1, art. 47 ust. 1, art. 98 ust. 1 pkt 1, 2, 6 i 6a ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych.
• Art. 16 § 1 i § 5, art. 53 § 3, art. 54 § 1-3, art. 56 § 1, art. 60 § 1 ustawy z dnia 10 września 1999 r. Kodeks karny skarbowy.
• Art. 70 § 1, § 4 i § 6, art. 281, art. 282b, art. 282c ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. Ordynacja podatkowa.
• Ustawa z dnia 16 listopada 2016 r. o Krajowej Administracji Skarbowej.