Czy szkoła może uznać naukę z Internetu za oszustwo ucznia?

Nauka z Internetu a zarzut oszustwa szkolnego

W opisanej sytuacji nie ma podstaw, aby automatycznie uznać zachowanie ucznia za oszustwo tylko dlatego, że podczas nauki trafił w Internecie na zadania podobne albo nawet identyczne jak późniejszy sprawdzian. Kluczowe znaczenie ma to, czy uczeń korzystał z materiałów w celu przygotowania się do testu, czy też uzyskał wcześniej niedozwolony dostęp do konkretnego sprawdzianu albo posługiwał się gotowymi odpowiedziami w trakcie pisania pracy.

Szkoła działa na podstawie ustawy i własnego statutu. Zgodnie z art. 98 ust. 1 pkt 17 i 18 ustawy z dnia 14 grudnia 2016 r. – Prawo oświatowe statut szkoły określa w szczególności prawa i obowiązki uczniów oraz rodzaje nagród i kar stosowanych wobec uczniów. To oznacza, że sankcje szkolne muszą mieć realną podstawę statutową, ale statut nie może być interpretowany rozszerzająco tylko dlatego, że nauczyciel ma podejrzenia.

Jeżeli dziecko wpisało w wyszukiwarkę ogólne hasło dotyczące materiału z lekcji i korzystało z ogólnodostępnych ćwiczeń, to co do zasady mieści się to w zwykłym przygotowaniu do zajęć. Sam fakt, że nauczyciel wykorzystał lub zmodyfikował zadania podobne do dostępnych w sieci, nie przesądza jeszcze o winie ucznia.

Kiedy szkoła może mówić o pracy niesamodzielnej?

To zależy od konkretnego stanu faktycznego i treści statutu. Najczęściej o pracy niesamodzielnej można mówić wtedy, gdy uczeń:

• korzysta z niedozwolonych pomocy podczas sprawdzianu,
• przepisuje cudzą pracę lub gotowe odpowiedzi,
• podszywa się pod autorstwo innej osoby,
• przedstawia jako własną pracę tekst albo rozwiązania skopiowane z Internetu.

Jeżeli jednak uczeń uczył się wcześniej z dostępnych publicznie materiałów, to sytuacja jest inna niż ściąganie w trakcie sprawdzianu. W takim przypadku szkoła powinna ustalić, czy doszło do zawinionego naruszenia obowiązków ucznia, a nie opierać się wyłącznie na podobieństwie zadań.

Warto też pamiętać, że zgodnie z art. 44b ust. 8 ustawy z dnia 7 września 1991 r. o systemie oświaty ocenianie osiągnięć edukacyjnych ucznia polega na rozpoznawaniu przez nauczycieli poziomu i postępów w opanowaniu wiadomości i umiejętności. Ocena ma więc odzwierciedlać rzeczywisty poziom wiedzy ucznia, a nie być automatyczną sankcją opartą wyłącznie na przypuszczeniu.

Czy statut szkoły może przewidywać automatyczną karę?

Statut może opisywać naruszenia i przewidywać konsekwencje, ale szkoła nie powinna stosować ich mechanicznie bez wyjaśnienia sprawy. Wynika to z funkcji szkoły określonej w art. 1 pkt 4 i 5 ustawy – Prawo oświatowe, zgodnie z którymi system oświaty zapewnia wychowanie i opiekę odpowiednie do wieku uczniów oraz dostosowane do ich potrzeb działania edukacyjne i wychowawcze. Sankcja szkolna powinna być poprzedzona ustaleniem faktów, a nie domniemaniem winy.

Jeżeli statut przewiduje, że za „pracę niesamodzielną” uczeń otrzymuje ocenę niedostateczną albo negatywne konsekwencje wychowawcze, szkoła nadal musi najpierw wykazać, że zachowanie ucznia rzeczywiście mieści się w tej kategorii. Nie wystarczy samo podejrzenie nauczyciela albo okoliczność, że uczeń dobrze napisał sprawdzian po wcześniejszym ćwiczeniu podobnych zadań.

Wątpliwości może budzić również sformułowanie w statucie, że taka sytuacja stanowi „konflikt z prawem”. Szkolna niesamodzielność co do zasady nie jest kategorią prawa karnego. To naruszenie obowiązków ucznia regulowane wewnątrzszkolnie, a nie automatycznie „przestępstwo” czy „wykroczenie”. Tego typu sformułowania statutowe należy interpretować ostrożnie i proporcjonalnie.

Ocena z zachowania i ocena ze sprawdzianu – to nie to samo

Trzeba odróżnić dwie kwestie: ocenę bieżącą ze sprawdzianu oraz ocenę zachowania. Zgodnie z art. 44f ust. 1 ustawy o systemie oświaty roczne oceny klasyfikacyjne zachowania ustala się z uwzględnieniem m.in. wywiązywania się z obowiązków ucznia, postępowania zgodnego z dobrem społeczności szkolnej i dbałości o honor szkoły. To nie oznacza jednak, że każda sporna sytuacja przy pracy pisemnej automatycznie uzasadnia obniżenie zachowania.

Co ważne, zgodnie z art. 44f ust. 9 ustawy o systemie oświaty ocena klasyfikacyjna zachowania nie ma wpływu na oceny klasyfikacyjne z zajęć edukacyjnych ani na promocję do klasy programowo wyższej lub ukończenie szkoły, z zastrzeżeniem wyjątków ustawowych. Szkoła nie powinna więc mieszać funkcji obu ocen.

Jak rozmawiać ze szkołą i jak bronić ucznia?

Najlepiej zacząć od spokojnego, rzeczowego wyjaśnienia sprawy z nauczycielem, a jeśli to nie pomoże – z wychowawcą lub dyrektorem szkoły. W rozmowie warto podnieść, że:

• uczeń korzystał z ogólnodostępnych materiałów edukacyjnych,
• nie miał informacji, że nauczyciel użyje takich samych albo podobnych zadań,
• nie korzystał z niedozwolonej pomocy podczas samego sprawdzianu,
• ocena sytuacji nie może opierać się wyłącznie na domysłach.

Jeżeli szkoła utrzyma swoje stanowisko, rodzic może złożyć wniosek o pisemne wyjaśnienie sprawy do dyrektora. W piśmie warto poprosić o:

• wskazanie konkretnego przepisu statutu,
• opis ustalonego stanu faktycznego,
• wyjaśnienie, dlaczego zachowanie ucznia zakwalifikowano jako niesamodzielne,
• informację, czy i jaka procedura odwoławcza przysługuje w danej sprawie.

Jeżeli problem dotyczy także działań nauczyciela lub sposobu załatwienia sprawy przez szkołę, w dalszej kolejności możliwa jest skarga do kuratorium. Taki krok ma sens zwłaszcza wtedy, gdy szkoła odmawia merytorycznego wyjaśnienia sprawy albo działa w sposób arbitralny.

Czy rodzic może zakwestionować ocenę?

Tak, ale tryb działania zależy od tego, o jaką ocenę chodzi. Jeżeli spór dotyczy pojedynczej oceny bieżącej ze sprawdzianu, decydujące znaczenie mają statut szkoły i wewnątrzszkolne zasady oceniania. Jeżeli natomiast chodzi o roczną ocenę klasyfikacyjną z zajęć edukacyjnych lub zachowania, zastosowanie ma art. 44n ust. 1 ustawy o systemie oświaty, zgodnie z którym uczeń lub jego rodzice mogą zgłosić zastrzeżenia do dyrektora szkoły, jeżeli uznają, że roczna ocena klasyfikacyjna została ustalona niezgodnie z przepisami dotyczącymi trybu ustalania tej oceny.

To ważne rozróżnienie: nie każda niesprawiedliwa w odczuciu rodzica ocena daje taki sam tryb kwestionowania. Dlatego przed złożeniem pisma warto ustalić, czy problem dotyczy oceny bieżącej, klasyfikacyjnej czy kary statutowej.

Wnioski praktyczne

W przedstawionym stanie faktycznym bardziej przekonujące jest stanowisko, że uczeń przygotowywał się do sprawdzianu z wykorzystaniem publicznie dostępnych materiałów, a nie dopuszczał się oszustwa. Aby zastosować konsekwencje przewidziane dla pracy niesamodzielnej, szkoła powinna mieć podstawy do przyjęcia, że uczeń działał w sposób niedozwolony i zawiniony. Samo podobieństwo testu do materiałów znalezionych w wyszukiwarce to za mało.

Jeżeli szkoła chce oprzeć się na zapisie statutu, rodzic ma prawo domagać się precyzyjnego wykazania, że opisane zachowanie rzeczywiście wypełnia przesłanki z tego przepisu. W praktyce wiele takich spraw udaje się wyjaśnić po złożeniu spokojnego, dobrze uzasadnionego pisma do dyrektora.

FAQ

Czy samo znalezienie testu w Google oznacza oszustwo?

Nie. Samo znalezienie i przerabianie ogólnodostępnych materiałów w celu nauki nie jest jeszcze oszustwem. Szkoła musiałaby wykazać coś więcej, np. korzystanie z niedozwolonej pomocy podczas sprawdzianu albo wcześniejsze zdobycie konkretnego testu w sposób nieuprawniony.

Czy nauczyciel może od razu wpisać ocenę niedostateczną?

Może to zależeć od statutu i zasad oceniania, ale nie powinno następować automatycznie wyłącznie na podstawie przypuszczeń. Konieczne jest ustalenie, że doszło do pracy niesamodzielnej w rozumieniu zasad obowiązujących w szkole.

Czy szkoła może obniżyć ocenę z zachowania za taką sytuację?

Nie powinna robić tego mechanicznie. Ocena zachowania musi wynikać z rzeczywistego naruszenia obowiązków ucznia i być ustalana zgodnie z zasadami przewidzianymi w ustawie o systemie oświaty oraz w statucie szkoły.

Co powinien zrobić rodzic?

Najpierw warto poprosić nauczyciela lub wychowawcę o wyjaśnienie sprawy, a następnie – jeśli to konieczne – zwrócić się pisemnie do dyrektora o wskazanie podstawy statutowej i dowodów, na których oparto zarzut niesamodzielności.

Źródła

1. Ustawa z dnia 14 grudnia 2016 r. – Prawo oświatowe, w szczególności art. 1 pkt 4 i 5 oraz art. 98 ust. 1 pkt 17 i 18, ISAP.

2. Ustawa z dnia 7 września 1991 r. o systemie oświaty, w szczególności art. 44b ust. 8, art. 44f ust. 1 i 9 oraz art. 44n ust. 1, ISAP.