Co robić, gdy gmina chce przenieść dożywotnika do DPS-u?

Na kim ciąży obowiązek zapłaty za pobyt w DPS?

Podstawową zasadę określa art. 61 ust. 1 ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej. Zgodnie z tym przepisem obowiązek wnoszenia opłaty za pobyt w domu pomocy społecznej obciąża kolejno:

• mieszkańca domu, a jeżeli jest małoletni, jego przedstawiciela ustawowego z dochodów dziecka,
• małżonka, zstępnych przed wstępnymi, czyli przykładowo dzieci przed rodzicami mieszkańca,
• gminę, z której osoba została skierowana do domu pomocy społecznej.

Jeżeli mieszkaniec DPS ponosi pełną odpłatność, dalsze osoby oraz gmina nie dopłacają do kosztów pobytu. Wynika to z art. 61 ust. 1 pkt 3 ustawy o pomocy społecznej, który przewiduje udział gminy dopiero w zakresie różnicy między średnim miesięcznym kosztem utrzymania w DPS a opłatami wnoszonymi przez mieszkańca oraz osoby zobowiązane.

W praktyce mieszkaniec DPS płaci nie więcej niż 70% swojego dochodu. Tak wynika z art. 61 ust. 2 pkt 1 ustawy o pomocy społecznej. Pozostała część kosztów może obciążyć rodzinę wymienioną w art. 61 ust. 1 pkt 2 tej ustawy, ale tylko przy spełnieniu kryteriów dochodowych z art. 61 ust. 2 pkt 2 ustawy o pomocy społecznej.

Od 1 stycznia 2025 r. kryterium dochodowe w pomocy społecznej wynosi 1010 zł dla osoby samotnie gospodarującej oraz 823 zł na osobę w rodzinie. Wynika to z § 1 pkt 1 lit. a i b rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 12 lipca 2024 r. w sprawie zweryfikowanych kryteriów dochodowych oraz kwot świadczeń pieniężnych z pomocy społecznej. Dla opłat za DPS istotne jest 300% tych kwot, czyli odpowiednio 3030 zł oraz 2469 zł. Po wniesieniu opłaty dochód osoby zobowiązanej nie może spaść poniżej tych wartości, co wynika z art. 61 ust. 2 pkt 2 lit. a i b ustawy o pomocy społecznej.

Czy osoba niespokrewniona z dożywotnikiem musi płacić za jego DPS?

Nie, sama umowa dożywocia nie powoduje, że osoba niespokrewniona z dożywotnikiem staje się osobą zobowiązaną do opłacania jego pobytu w DPS w rozumieniu art. 61 ust. 1 ustawy o pomocy społecznej. Jeżeli nabywca nieruchomości nie jest małżonkiem, zstępnym ani wstępnym mieszkańca DPS, gmina nie może wydać wobec niego decyzji ustalającej odpłatność na podstawie art. 61 ust. 2d ustawy o pomocy społecznej, bo ten tryb dotyczy osób ustawowo zobowiązanych.

Art. 61 ust. 2a ustawy o pomocy społecznej przewiduje, że opłatę za pobyt w DPS mogą wnosić także osoby niewymienione w art. 61 ust. 2 tej ustawy. Oznacza to jednak możliwość dobrowolnego udziału w kosztach, a nie przymus administracyjny. Jeżeli osoba niespokrewniona nie zawrze z organem pomocy społecznej stosownej umowy i nie zobowiąże się dobrowolnie do zapłaty, gmina nie powinna obciążać jej kosztami pobytu dożywotnika w DPS.

Warto odróżnić dwie sprawy: obowiązek publicznoprawny wobec gminy oraz obowiązki cywilnoprawne z aktu notarialnego. Gmina może dochodzić opłat tylko od osób wskazanych w ustawie o pomocy społecznej albo od osób, które dobrowolnie przyjęły taki obowiązek. Natomiast dożywotnik może nadal dochodzić od nabywcy nieruchomości świadczeń wynikających z umowy dożywocia na podstawie przepisów Kodeksu cywilnego.

Skierowanie dożywotnika do domu pomocy społecznej

Zgodnie z art. 54 ust. 1 ustawy o pomocy społecznej osobie wymagającej całodobowej opieki z powodu wieku, choroby lub niepełnosprawności, która nie może samodzielnie funkcjonować w codziennym życiu i której nie można zapewnić niezbędnej pomocy w formie usług opiekuńczych, przysługuje prawo do umieszczenia w domu pomocy społecznej. Decyzję o skierowaniu do DPS i decyzję ustalającą opłatę wydaje organ gminy właściwej zgodnie z art. 59 ust. 1 ustawy o pomocy społecznej.

Jeżeli dożywotnik nie zgadza się na umieszczenie w DPS, sprawa wymaga dokładnego zbadania. Co do zasady dorosłej osoby nie umieszcza się w DPS wyłącznie dlatego, że gmina uznaje to za wygodne organizacyjnie. W sytuacjach dotyczących osoby, która z powodu choroby psychicznej lub upośledzenia umysłowego nie jest zdolna do zaspokajania podstawowych potrzeb życiowych i wymaga stałej opieki, zastosowanie mogą mieć art. 38 i art. 39 ustawy z dnia 19 sierpnia 1994 r. o ochronie zdrowia psychicznego, przewidujące udział sądu opiekuńczego.

Od decyzji administracyjnej w sprawie skierowania do DPS albo odpłatności przysługuje odwołanie do samorządowego kolegium odwoławczego. Termin wynosi 14 dni od doręczenia decyzji, a odwołanie wnosi się za pośrednictwem organu, który wydał decyzję. Wynika to z art. 129 § 1 i § 2 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego.

Umowa dożywocia a pobyt w DPS

Umowę dożywocia reguluje art. 908 § 1 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny. Zgodnie z tym przepisem, jeżeli w zamian za przeniesienie własności nieruchomości nabywca zobowiązał się zapewnić zbywcy dożywotnie utrzymanie, powinien, przy braku odmiennej umowy, przyjąć zbywcę jako domownika, dostarczać mu wyżywienia, ubrania, mieszkania, światła i opału, zapewnić odpowiednią pomoc i pielęgnowanie w chorobie oraz sprawić mu własnym kosztem pogrzeb odpowiadający zwyczajom miejscowym.

Strony mogą w akcie notarialnym ukształtować obowiązki inaczej niż w ustawowym modelu z art. 908 § 1 Kodeksu cywilnego. Jeżeli w umowie wskazano konkretnie opiekę, miesięczne świadczenie pieniężne w kwocie 160 zł oraz prawo zamieszkiwania w dotychczasowym domu, to zakres zobowiązań trzeba oceniać przede wszystkim według treści aktu notarialnego.

Umieszczenie dożywotnika w DPS nie powoduje automatycznego wygaśnięcia umowy dożywocia. Nadal mogą istnieć obowiązki, które da się wykonywać mimo pobytu dożywotnika poza nieruchomością, na przykład zapłata miesięcznej kwoty przewidzianej w akcie notarialnym. Jeżeli nabywca nieruchomości przestanie płacić świadczenie pieniężne określone w umowie, dożywotnik może dochodzić zapłaty przed sądem cywilnym.

Zamiana uprawnień z umowy dożywocia na rentę

Jeżeli z jakichkolwiek powodów między dożywotnikiem a zobowiązanym wytworzą się takie stosunki, że nie można wymagać od stron pozostawania w bezpośredniej styczności, każda z nich może żądać, aby sąd zamienił wszystkie albo niektóre uprawnienia objęte treścią prawa dożywocia na dożywotnią rentę. Tak stanowi art. 913 § 1 Kodeksu cywilnego.

Umieszczenie dożywotnika w DPS może być argumentem za taką zamianą, ale nie działa automatycznie. Sąd bada konkretny stan faktyczny: treść aktu notarialnego, rzeczywiste potrzeby dożywotnika, możliwość wykonywania opieki, przyczyny pobytu w DPS, zachowanie stron oraz wartość świadczeń, które mają zostać zastąpione rentą.

W wyjątkowych wypadkach sąd może rozwiązać umowę dożywocia. Podstawą jest art. 913 § 2 Kodeksu cywilnego. Jest to jednak środek dalej idący niż zamiana na rentę i wymaga szczególnie poważnych okoliczności, na przykład trwałego, głębokiego konfliktu uniemożliwiającego dalsze utrzymywanie stosunku dożywocia.

Co zrobić, gdy gmina żąda zapłaty od nabywcy nieruchomości?

W pierwszej kolejności należy zażądać od gminy wskazania podstawy prawnej żądania. Jeżeli pismo powołuje się na art. 61 ust. 1 ustawy o pomocy społecznej, trzeba sprawdzić, czy adresat rzeczywiście należy do kręgu osób wymienionych w tym przepisie. Osoba niespokrewniona z dożywotnikiem co do zasady nie należy do tego kręgu.

Nie należy podpisywać umowy o dobrowolnym ponoszeniu opłat bez analizy jej treści. Art. 61 ust. 2a ustawy o pomocy społecznej pozwala osobom trzecim płacić za pobyt w DPS, ale nie nakazuje im tego. Jeżeli gmina przedstawiła projekt umowy, można odmówić jej zawarcia albo negocjować zakres i czas trwania ewentualnego zobowiązania.

Jeżeli organ wyda decyzję administracyjną obciążającą kosztami osobę, która nie jest ustawowo zobowiązana, należy rozważyć wniesienie odwołania w terminie 14 dni na podstawie art. 129 § 1 i § 2 Kodeksu postępowania administracyjnego. W odwołaniu warto wskazać, że umowa dożywocia jest stosunkiem cywilnoprawnym i nie rozszerza ustawowego katalogu osób zobowiązanych do opłat za DPS.

FAQ

Podsumowanie

Jeżeli nabywca nieruchomości z umowy dożywocia jest osobą niespokrewnioną z dożywotnikiem, gmina nie może automatycznie obciążyć go kosztami pobytu dożywotnika w DPS. Ustawowy katalog osób zobowiązanych do opłat wynika z art. 61 ust. 1 ustawy o pomocy społecznej i obejmuje mieszkańca DPS, jego małżonka, zstępnych, wstępnych oraz gminę kierującą.

Nie oznacza to jednak, że umowa dożywocia traci znaczenie. Obowiązki wynikające z aktu notarialnego nadal obowiązują w zakresie, w jakim mogą być wykonywane. W razie sporu dożywotnik albo zobowiązany mogą żądać zamiany uprawnień na rentę na podstawie art. 913 § 1 Kodeksu cywilnego, a w wyjątkowych sytuacjach rozwiązania umowy na podstawie art. 913 § 2 Kodeksu cywilnego.

Źródła

• Art. 54, art. 59, art. 60, art. 61 ust. 1, ust. 2, ust. 2a i ust. 2d ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej.
• Art. 908 § 1 oraz art. 913 § 1 i § 2 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny.
• Art. 129 § 1 i § 2 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego.
• Art. 38 i art. 39 ustawy z dnia 19 sierpnia 1994 r. o ochronie zdrowia psychicznego.
• § 1 pkt 1 lit. a i b rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 12 lipca 2024 r. w sprawie zweryfikowanych kryteriów dochodowych oraz kwot świadczeń pieniężnych z pomocy społecznej.