Odejście wspólnika ze spółki cywilnej a długi i rozliczenia

Odpowiedzialność wspólników za długi spółki cywilnej

Spółka cywilna nie jest odrębną osobą prawną. W praktyce oznacza to, że stronami praw i obowiązków są jej wspólnicy, a majątek używany w działalności jest objęty szczególną wspólnością wspólników. Dlatego odpowiedzialność za zobowiązania spółki cywilnej trzeba oceniać przede wszystkim przez pryzmat art. 864 Kodeksu cywilnego.

Zgodnie z art. 864 K.c. za zobowiązania spółki wspólnicy odpowiedzialni są solidarnie. Solidarność dłużników oznacza, że wierzyciel może żądać całości albo części świadczenia od wszystkich wspólników łącznie, od kilku z nich albo od każdego osobno. Zaspokojenie wierzyciela przez jednego ze wspólników zwalnia pozostałych wobec wierzyciela, ale nie przekreśla późniejszych rozliczeń między wspólnikami.

Dla banku, leasingodawcy, wynajmującego lokal lub innego kontrahenta najważniejsze jest to, kto odpowiada za dług na zewnątrz. Jeżeli zobowiązanie powstało w czasie, gdy dana osoba była wspólnikiem, samo jej odejście ze spółki nie powoduje automatycznego wygaśnięcia odpowiedzialności wobec wierzyciela.

Wystąpienie wspólnika ze spółki cywilnej a odpowiedzialność za wcześniejsze zobowiązania

Były wspólnik odpowiada za te zobowiązania spółki cywilnej, które powstały w okresie, gdy był wspólnikiem. Co do zasady nie odpowiada natomiast za nowe zobowiązania zaciągnięte już po skutecznym wystąpieniu ze spółki, chyba że sam pozostaje stroną danej umowy, poręczycielem, dłużnikiem rzeczowym albo z innego tytułu przyjął odpowiedzialność.

W przypadku kredytu zaciągniętego przed odejściem wspólnika bank może nadal dochodzić spłaty od byłego wspólnika, nawet jeżeli pozostali wspólnicy podpisali między sobą oświadczenie, że przejmują zobowiązania. Takie oświadczenie jest ważne w relacjach wewnętrznych, ale samo w sobie nie wiąże banku, jeżeli bank wyraźnie nie zgodził się na zwolnienie dotychczasowego dłużnika.

Podobnie należy ostrożnie oceniać aneksy do umów kredytu, leasingu lub najmu. Zgoda banku na zmianę harmonogramu rat albo rozmowa o nowych warunkach spłaty nie zawsze oznacza zgodę na przejęcie długu i zwolnienie byłego wspólnika. W dokumentach powinno wprost wynikać, że wierzyciel zgadza się na przejęcie długu przez wskazaną osobę i zwolnienie dotychczasowego dłużnika.

Jeżeli interesuje Cię sama procedura wystąpienia wspólnika, warto odróżnić ją od odpowiedzialności za długi. Wypowiedzenie udziału porządkuje skład osobowy spółki, ale nie zawsze zamyka temat wcześniejszych zobowiązań.

Przejęcie długu przez nowego wspólnika albo pozostałych wspólników

Jeżeli celem jest pełne zwolnienie odchodzącego wspólnika z odpowiedzialności wobec wierzyciela, trzeba odróżnić zwykłe porozumienie wspólników od przejęcia długu w rozumieniu Kodeksu cywilnego. Zgodnie z art. 519 K.c. osoba trzecia może wstąpić na miejsce dłużnika, który zostaje z długu zwolniony. Może to nastąpić przez umowę między wierzycielem a osobą trzecią za zgodą dłużnika albo przez umowę między dłużnikiem a osobą trzecią za zgodą wierzyciela.

Kluczowe znaczenie ma art. 522 K.c. Umowa o przejęcie długu powinna być pod rygorem nieważności zawarta na piśmie. Tak samo pisemna powinna być zgoda wierzyciela na przejęcie długu. W praktyce przy kredycie bankowym, leasingu lub długoterminowej umowie najmu trzeba więc zadbać o pisemny aneks albo odrębną umowę z udziałem wierzyciela.

Nowy wspólnik może wstąpić do spółki i za zgodą pozostałych wspólników przejąć określone prawa oraz obowiązki, ale wobec wierzyciela skutki będą pełne dopiero wtedy, gdy wierzyciel zaakceptuje przejęcie długu. Uchwała Sądu Najwyższego z 21 listopada 1995 r., III CZP 160/95, potwierdza dopuszczalność wstąpienia nowego wspólnika do spółki cywilnej i przejęcia przez niego dotychczasowych zobowiązań oraz uprawnień za zgodą pozostałych wspólników, w tym ustępujących. Nie usuwa to jednak wymogu zgody wierzyciela tam, gdzie chodzi o zwolnienie dotychczasowego dłużnika.

Jeżeli były wspólnik zapłaci dług z własnego majątku, może powstać roszczenie regresowe wobec pozostałych zobowiązanych. Zakres takiego roszczenia zależy od umowy spółki, udziału w zyskach i stratach, wewnętrznych porozumień wspólników oraz okoliczności spłaty. W takich sytuacjach przydatne może być również prawidłowe udokumentowanie wpłat na pokrycie zobowiązań spółki.

Jak skutecznie wypowiedzieć udział w spółce cywilnej?

Jeżeli spółka cywilna została zawarta na czas nieoznaczony, każdy wspólnik może wypowiedzieć swój udział na trzy miesiące naprzód na koniec roku obrachunkowego, chyba że umowa spółki przewiduje inne zasady dopuszczalne w granicach prawa. Z ważnych powodów wspólnik może wypowiedzieć udział bez zachowania terminów wypowiedzenia, nawet gdy spółka została zawarta na czas oznaczony.

Kodeks cywilny nie wymaga dla zwykłego wypowiedzenia szczególnej formy, ale ze względów dowodowych należy złożyć wypowiedzenie na piśmie pozostałym wspólnikom. Jeżeli w majątku wspólnym wspólników jest nieruchomość albo użytkowanie wieczyste, dochodzą dodatkowe wymogi związane z księgą wieczystą; w orzecznictwie wskazywano na konieczność zachowania formy pisemnej z podpisem notarialnie poświadczonym dla wykreślenia występującego wspólnika z księgi wieczystej.

Po wystąpieniu wspólnika trzeba uporządkować dokumenty spółki: aneks do umowy, zasady reprezentacji, rachunki bankowe, umowy z kontrahentami oraz zgłoszenia ewidencyjne i podatkowe, jeżeli są wymagane. Niedopełnienie tych czynności może powodować spory dowodowe, zwłaszcza gdy kontrahenci nadal traktują byłego wspólnika jako osobę odpowiedzialną za sprawy spółki.

Rozliczenie z występującym wspólnikiem

Rozliczenie z występującym wspólnikiem może wynikać z umowy spółki, późniejszej uchwały wspólników albo porozumienia zawartego przy wystąpieniu. Jeżeli takich postanowień nie ma, zastosowanie ma art. 871 K.c. Przepis ten przewiduje zwrot w naturze rzeczy wniesionych do używania oraz wypłatę w pieniądzu wartości wkładu oznaczonej w umowie spółki, a w braku takiego oznaczenia wartości, którą wkład miał w chwili wniesienia.

Nie zwraca się wartości wkładu polegającego na świadczeniu usług ani na używaniu przez spółkę rzeczy należących do wspólnika. Ponadto występującemu wspólnikowi wypłaca się taką część wartości wspólnego majątku pozostałego po odliczeniu wartości wkładów wszystkich wspólników, jaka odpowiada jego udziałowi w zyskach.

W praktyce najwięcej sporów pojawia się wtedy, gdy spółka wykazuje straty albo ma istotne zobowiązania, np. leasing, kredyt, zaległy czynsz lub dług wobec dostawców. Rozliczenie nie powinno abstrahować od pasywów. Jeżeli na dzień wystąpienia wspólnika majątek spółki jest niższy niż suma wkładów albo działalność przynosi straty, kwota należna występującemu wspólnikowi może być odpowiednio niższa, a w niektórych sytuacjach to wspólnik będzie musiał partycypować w niedoborze zgodnie z zasadami udziału w stratach.

Sądy podkreślają, że podstawą rozliczenia powinien być bilans uwzględniający rzeczywistą wartość majątku, roszczenia wspólników wobec spółki, roszczenia spółki wobec wspólników oraz zobowiązania. Dlatego przed wypłatą pieniędzy występującemu wspólnikowi należy ustalić realny stan majątkowy spółki, a nie tylko nominalną wartość wkładów. Szerzej podobne zagadnienia omawiają rozliczenia z występującym wspólnikiem.

Czy lepiej wystąpić ze spółki, czy ją rozwiązać?

W spółce wieloosobowej wystąpienie jednego wspólnika nie musi oznaczać końca działalności. Pozostali wspólnicy mogą kontynuować spółkę, o ile jej umowa i liczba wspólników na to pozwalają. Trzeba jednak zmienić umowę spółki, uregulować rozliczenie z ustępującym wspólnikiem i uporządkować odpowiedzialność za dotychczasowe zobowiązania.

Inaczej wygląda sytuacja w spółce dwuosobowej. Spółka cywilna wymaga co najmniej dwóch wspólników, dlatego odejście jednego z nich co do zasady prowadzi do zakończenia stosunku spółki. Wtedy nie chodzi już tylko o rozliczenie jednego występującego wspólnika, ale o rozliczenie całego majątku wspólnego, spłatę długów i podział pozostałej nadwyżki.

Po rozwiązaniu spółki cywilnej wspólność łączna majątku wspólników przekształca się we współwłasność w częściach ułamkowych. Do takiego majątku stosuje się odpowiednio przepisy o współwłasności, z uwzględnieniem art. 875 K.c. Najpierw należy spłacić długi spółki, następnie zwrócić wkłady, a dopiero potem dzielić ewentualną nadwyżkę. W bardziej złożonych przypadkach właściwsza może być kompletna likwidacja spółki, a nie tylko zmiana jej składu osobowego.

Co powinno znaleźć się w porozumieniu wspólników?

Dobre porozumienie przy odejściu wspólnika powinno być konkretne. Warto wskazać datę wystąpienia, listę znanych zobowiązań, zasady spłaty kredytów i leasingów, sposób rozliczenia wkładów, podział kosztów bieżących, rozliczenie podatków, dokumentację księgową oraz odpowiedzialność za przyszłe roszczenia kontrahentów wynikające z okresu wspólnego prowadzenia działalności.

Jeżeli porozumienie ma dotyczyć przejęcia długu wobec osoby trzeciej, należy doprowadzić do udziału wierzyciela albo uzyskać jego jednoznaczną pisemną zgodę. Bez tego były wspólnik może być nadal adresatem żądań wierzyciela, a porozumienie wspólników będzie działać przede wszystkim jako podstawa roszczeń między nimi.

FAQ

Czy były wspólnik odpowiada za kredyt spółki cywilnej?

Tak, jeżeli kredyt został zaciągnięty w czasie, gdy był wspólnikiem. Odpowiedzialność wobec banku nie wygasa automatycznie z chwilą wystąpienia ze spółki. Do zwolnienia z długu potrzebna jest co do zasady zgoda banku i pisemna umowa o przejęcie długu.

Czy oświadczenie pozostałych wspólników zwalnia mnie z długu wobec banku?

Nie zawsze. Takie oświadczenie może mieć znaczenie między wspólnikami, ale nie wiąże banku, jeżeli bank nie wyraził zgody na przejęcie długu i zwolnienie dotychczasowego dłużnika. Wierzyciel nadal może kierować roszczenia do osoby, która odpowiadała za zobowiązanie.

Czy nowy wspólnik odpowiada za stare długi spółki cywilnej?

Sam fakt przystąpienia do spółki nie zawsze oznacza automatyczną odpowiedzialność wobec wierzycieli za wcześniejsze zobowiązania. Nowy wspólnik może przejąć określone długi, ale dla skutecznego zwolnienia dotychczasowego dłużnika potrzebne jest zachowanie wymogów przejęcia długu, zwłaszcza zgoda wierzyciela.

Jak rozliczyć wspólnika, który występuje ze spółki cywilnej?

Najpierw należy sprawdzić umowę spółki i ewentualne uchwały wspólników. Jeżeli nie regulują rozliczeń, stosuje się art. 871 K.c. Rozliczenie powinno uwzględniać wartość wkładów, majątek wspólny, udział w zyskach, ale także straty i zobowiązania spółki.

Czy występujący wspólnik zawsze otrzyma zwrot pełnego wkładu?

Nie. Jeżeli spółka ma straty albo zobowiązania przewyższające aktywa, rozliczenie może być niższe od nominalnej wartości wkładu. Wspólnik może też uczestniczyć w pokrywaniu niedoboru, jeżeli zgodnie z umową lub przepisami uczestniczy w stratach.

Czy odejście wspólnika ze spółki dwuosobowej oznacza koniec spółki?

Co do zasady tak, ponieważ spółka cywilna wymaga co najmniej dwóch wspólników. Jeżeli jeden z dwóch wspólników odchodzi, trzeba rozliczyć majątek i zobowiązania spółki, a dalsze prowadzenie działalności przez jedną osobę wymaga uporządkowania formy prawnej i umów z kontrahentami.

Źródła

• Kodeks cywilny, w szczególności art. 366, art. 519, art. 522, art. 860, art. 864, art. 869, art. 871 i art. 875.
• Uchwała Sądu Najwyższego z 21 listopada 1995 r., III CZP 160/95.
• Postanowienie Sądu Najwyższego z 14 stycznia 2005 r., III CK 177/04.
• Wyrok Sądu Najwyższego z 24 września 2008 r., II CNP 49/08.
• Wyrok Sądu Najwyższego z 7 maja 2009 r., IV CSK 14/09.
• Wyrok Sądu Apelacyjnego w Katowicach z 31 stycznia 2017 r., V ACa 390/16.