Zaciąganie dużych zobowiązań bez zgody wspólników w spółce z o.o.

Kiedy spółka z o.o. potrzebuje uchwały wspólników przy dużym zobowiązaniu?

Zgodnie z art. 230 Kodeksu spółek handlowych rozporządzenie prawem lub zaciągnięcie zobowiązania do świadczenia o wartości dwukrotnie przewyższającej wysokość kapitału zakładowego wymaga uchwały wspólników, chyba że umowa spółki stanowi inaczej. Przepis ten dotyczy więc m.in. umów kredytu, pożyczki, leasingu, dostawy, inwestycji lub innych zobowiązań, których wartość przekracza ustawowy próg.

W praktyce najpierw trzeba ustalić trzy rzeczy: wysokość kapitału zakładowego, wartość konkretnego zobowiązania oraz treść umowy spółki. Umowa spółki może bowiem wyłączyć stosowanie art. 230 K.s.h., zmienić próg, wskazać inny organ zatwierdzający czynność albo wprowadzić dodatkowe wymogi wewnętrzne.

Jeżeli kapitał zakładowy wynosi 100 000 zł, to czynność o wartości przewyższającej 200 000 zł może wymagać uchwały wspólników. Nie należy jednak patrzeć wyłącznie na kwotę kapitału. Liczy się także charakter transakcji, sposób określenia świadczenia i to, czy dana czynność nie podlega innemu przepisowi Kodeksu spółek handlowych.

Czy brak zgody zgromadzenia wspólników powoduje nieważność umowy?

W przypadku opisanym w art. 230 K.s.h. odpowiedź brzmi: zasadniczo nie. Przepis ten wyraźnie stanowi, że nie stosuje się art. 17 § 1 K.s.h., czyli regulacji przewidującej nieważność czynności prawnej dokonanej bez uchwały wymaganej przez ustawę.

Oznacza to, że jeżeli zarząd zaciągnął zobowiązanie przekraczające dwukrotność kapitału zakładowego bez uchwały wspólników, sama umowa z kontrahentem co do zasady pozostaje ważna. Kontrahent nie powinien ponosić ryzyka nieważności tylko dlatego, że w spółce nie dochowano wewnętrznej procedury z art. 230 K.s.h.

Brak uchwały nie jest jednak obojętny. Członkowie zarządu mogą naruszyć ustawę albo umowę spółki, a to może prowadzić do odpowiedzialności odszkodowawczej wobec spółki, jeżeli spółka poniosła szkodę i istnieje związek przyczynowy między działaniem zarządu a tą szkodą.

Co, gdy wymóg zgody wynika z umowy spółki?

Często umowa spółki powtarza art. 230 K.s.h. albo wprowadza własne limity, np. wymóg uchwały przy zobowiązaniach powyżej określonej kwoty, przy zobowiązaniach długoterminowych albo przy czynnościach przekraczających zwykły zakres działalności spółki. W takim przypadku trzeba dokładnie ustalić, czy postanowienie umowy spółki modyfikuje art. 230 K.s.h., czy tworzy odrębny wewnętrzny wymóg zgody.

Jeżeli zgoda jest wymagana wyłącznie przez umowę spółki, zastosowanie ma art. 17 § 3 K.s.h. Czynność dokonana bez takiej zgody jest ważna, ale nie wyklucza to odpowiedzialności członków zarządu wobec spółki za naruszenie umowy spółki. Jest to bardzo ważne rozróżnienie: ważność umowy wobec kontrahenta i odpowiedzialność zarządu wobec spółki to dwie różne kwestie.

W praktyce sporne mogą być zwłaszcza postanowienia nieprecyzyjne, np. odnoszące się do zobowiązań „znacznej wartości”, „istotnych dla spółki” albo do czynności przekraczających zwykły zarząd. Im mniej precyzyjna klauzula, tym większe ryzyko późniejszego sporu między zarządem a wspólnikami.

Kiedy brak uchwały może być groźniejszy niż przy art. 230 K.s.h.?

Nie każdą zgodę wspólników można oceniać tak samo jak zgodę z art. 230 K.s.h. Jeżeli odrębny przepis ustawy wymaga uchwały wspólników i nie przewiduje podobnego wyłączenia jak art. 230 K.s.h., brak uchwały może prowadzić do nieważności czynności na podstawie art. 17 § 1 K.s.h.

Dlatego przy większych transakcjach należy sprawdzić także inne regulacje Kodeksu spółek handlowych. Przykładowo znaczenie mogą mieć przepisy dotyczące umów z członkami organów spółki, nabycia nieruchomości lub środków trwałych we wczesnym okresie po rejestracji spółki, a także czynności zastrzeżonych do kompetencji zgromadzenia wspólników. Jeżeli transakcja podpada równocześnie pod art. 230 K.s.h. i inny przepis wymagający uchwały, nie wolno automatycznie zakładać, że brak zgody zawsze będzie bezpieczny.

Odpowiedzialność zarządu za zaciągnięcie zobowiązania bez zgody

Jeżeli zarząd naruszył art. 230 K.s.h. albo postanowienia umowy spółki, może ponosić odpowiedzialność wobec spółki na podstawie art. 293 K.s.h. Przepis ten dotyczy szkody wyrządzonej działaniem lub zaniechaniem sprzecznym z prawem albo postanowieniami umowy spółki, chyba że członek zarządu nie ponosi winy.

Nie każde naruszenie procedury automatycznie oznacza obowiązek zapłaty odszkodowania. Spółka musi wykazać m.in. szkodę i związek przyczynowy. Przykładowo sama okoliczność, że umowa została podpisana bez uchwały, nie przesądza jeszcze, że spółka poniosła szkodę. Jeżeli jednak transakcja była niekorzystna, ryzykowna, nieuzasadniona gospodarczo albo sprzeczna z interesem spółki, odpowiedzialność zarządu staje się realnym ryzykiem.

Jeżeli spółka nie dochodzi roszczenia, w określonych warunkach każdy wspólnik może wnieść pozew o naprawienie szkody wyrządzonej spółce na podstawie art. 295 K.s.h. To rozwiązanie ma znaczenie zwłaszcza wtedy, gdy większość wspólników nie chce pozywać zarządu albo gdy w spółce istnieje konflikt personalny.

Jak bezpiecznie postąpić przed zawarciem dużej umowy?

Najbezpieczniej jest przed podpisaniem umowy przygotować krótką analizę korporacyjną. Powinna ona obejmować wartość zobowiązania, wysokość kapitału zakładowego, treść umowy spółki, sposób reprezentacji, ewentualne konflikty interesów oraz przepisy szczególne. W wielu przypadkach podjęcie uchwały wspólników jest prostsze i tańsze niż późniejsze wyjaśnianie, czy umowa została zawarta prawidłowo.

Uchwała powinna jasno wskazywać, jakiej czynności dotyczy, kto jest kontrahentem, jaka jest maksymalna wartość zobowiązania i jakie podstawowe warunki transakcji wspólnicy akceptują. Zbyt ogólna uchwała może nie rozwiązać problemu, jeżeli później okaże się, że rzeczywista umowa istotnie odbiegała od tego, co zatwierdzili wspólnicy.

Jeżeli umowa została już podpisana, warto rozważyć podjęcie uchwały porządkującej sytuację wewnętrzną spółki. W przypadku art. 230 K.s.h. późniejsza uchwała nie jest konieczna do ważności czynności, ale może ograniczyć ryzyko zarzutów wobec zarządu. Przy innych zgodach ustawowych trzeba natomiast sprawdzić, czy możliwe jest potwierdzenie czynności w trybie art. 17 § 2 K.s.h. i czy nie upłynął ustawowy termin.

FAQ

Czy zobowiązanie przekraczające dwukrotność kapitału zakładowego jest nieważne bez uchwały?

Co do zasady nie, jeżeli chodzi o przypadek objęty art. 230 K.s.h. Przepis ten wyłącza sankcję nieważności z art. 17 § 1 K.s.h. Brak uchwały może jednak rodzić odpowiedzialność zarządu wobec spółki.

Czy umowa spółki może zmienić próg z art. 230 K.s.h.?

Tak. Umowa spółki może stanowić inaczej, np. wyłączyć wymóg uchwały, podwyższyć albo obniżyć próg, wskazać dodatkowe kategorie czynności albo powierzyć kontrolę innemu organowi. Każde takie postanowienie trzeba interpretować zgodnie z jego treścią i celem.

Czy późniejsza uchwała wspólników naprawia brak wcześniejszej zgody?

Przy art. 230 K.s.h. czynność zasadniczo jest ważna także bez uchwały, więc późniejsza uchwała ma głównie znaczenie porządkujące i dowodowe. Przy innych zgodach ustawowych trzeba sprawdzić art. 17 § 2 K.s.h., który przewiduje możliwość wyrażenia zgody po czynności, nie później niż w terminie dwóch miesięcy od jej dokonania.

Czy kontrahent musi sprawdzać zgodę wspólników z art. 230 K.s.h.?

Z punktu widzenia ważności umowy kontrahent jest zwykle chroniony, ponieważ brak uchwały z art. 230 K.s.h. nie powoduje nieważności czynności. W praktyce przy dużych transakcjach kontrahenci i tak często proszą o uchwałę, aby ograniczyć ryzyko sporu korporacyjnego.

Kiedy zarząd odpowiada za podpisanie umowy bez zgody?

Zarząd może odpowiadać, gdy działał sprzecznie z prawem lub umową spółki, ponosi winę, a spółka poniosła szkodę pozostającą w związku z tą decyzją. Podstawowe znaczenie ma art. 293 K.s.h.

Czy wspólnik może sam pozwać zarząd?

W określonych warunkach tak. Jeżeli spółka nie wytoczy powództwa o naprawienie szkody wyrządzonej spółce w terminie roku od dnia ujawnienia czynu, każdy wspólnik może wystąpić z takim pozwem na podstawie art. 295 K.s.h.

Podsumowanie

Zaciągnięcie przez spółkę z o.o. dużego zobowiązania bez uchwały wspólników nie zawsze oznacza nieważność umowy. Przy art. 230 K.s.h. ustawodawca wyłączył stosowanie art. 17 § 1 K.s.h., dlatego czynność zasadniczo pozostaje skuteczna wobec kontrahenta. Nie zwalnia to jednak zarządu z obowiązku przestrzegania prawa, umowy spółki i zasad należytego prowadzenia spraw spółki.

Największe ryzyko pojawia się wtedy, gdy transakcja jest niekorzystna dla spółki, narusza postanowienia umowy spółki albo wymaga zgody na podstawie innego przepisu niż art. 230 K.s.h. Dlatego przy większych zobowiązaniach należy zawsze sprawdzić pełny kontekst prawny, a nie tylko sam próg dwukrotności kapitału zakładowego.

Źródła:

1. Ustawa z dnia 15 września 2000 r. Kodeks spółek handlowych - Dz.U. 2000 nr 94 poz. 1037.

2. Art. 230 Kodeksu spółek handlowych - tekst przepisu.