Kolejność odrzucenia zadłużonego spadku po wujku i dalszej rodzinie

Jak ustalić kolejność odrzucania spadku po wujku?

W opisanej sytuacji decydują zasady dziedziczenia ustawowego z art. 931–932 ustawy z 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny. Jeżeli spadkodawca nie pozostawił testamentu albo testament nie obejmuje danej osoby, kolejność powołania do spadku wynika właśnie z tych przepisów.

Zgodnie z art. 931 § 1 Kodeksu cywilnego w pierwszej kolejności dziedziczą małżonek i dzieci spadkodawcy. Jeżeli dzieci lub inni zstępni odrzucą spadek, są traktowani tak, jakby nie dożyli otwarcia spadku, na podstawie art. 1020 Kodeksu cywilnego. To powoduje „przesunięcie” dziedziczenia na dalsze osoby z kolejnych kręgów.

Jeżeli po wyłączeniu małżonka i zstępnych nie ma już osób z tej grupy, do dziedziczenia dochodzą rodzice spadkodawcy zgodnie z art. 932 § 1 Kodeksu cywilnego. Jeżeli jedno z rodziców nie dożyło otwarcia spadku, udział przypada rodzeństwu spadkodawcy według art. 932 § 4 Kodeksu cywilnego. Jeżeli zaś któreś z rodzeństwa także nie dożyło otwarcia spadku, jego udział przechodzi na jego zstępnych — art. 932 § 5 Kodeksu cywilnego.

W praktyce przy układzie opisanym w pytaniu kolejność wygląda więc zwykle tak:

Jeżeli więc matka wujka zmarła przed nim, a ojciec wujka żyje, to po odrzuceniu spadku przez żonę, dzieci i wnuki wujka do spadku może zostać powołany jednocześnie żyjący ojciec oraz rodzeństwo spadkodawcy po linii zmarłej matki, czyli np. siostra wujka. Dopiero gdy siostra odrzuci spadek, do jej udziału mogą dojść jej dzieci.

Czy dziadek, mama i siostrzenica mogą odrzucić spadek tego samego dnia?

Co do zasady nie warto składać wszystkich oświadczeń jednocześnie, jeśli powołanie kolejnej osoby zależy od wcześniejszego odrzucenia spadku przez osobę z lepszym tytułem dziedziczenia. Wynika to z art. 1015 § 1 Kodeksu cywilnego: termin 6 miesięcy biegnie od dnia, w którym konkretna osoba dowiedziała się o tytule swego powołania do spadku, a nie tylko od samej śmierci spadkodawcy.

Dlatego:

• najpierw powinny złożyć oświadczenia osoby, które już są powołane do spadku, np. ojciec spadkodawcy oraz siostra spadkodawcy, jeśli z przepisów wynika, że doszli do dziedziczenia;
• dopiero po skutecznym odrzuceniu spadku przez siostrę spadkodawcy do jej udziału może wejść jej dziecko, które wtedy uzyskuje własny tytuł powołania;
• wnuki lub dzieci dalszych krewnych nie powinny odrzucać spadku „na wszelki wypadek”, zanim nie będzie jasne, że rzeczywiście weszły do kręgu spadkobierców.

Nie zawsze jest potrzebne czekanie na „oficjalne pismo z sądu”. Oświadczenie o odrzuceniu spadku można złożyć u notariusza albo przed sądem spadku lub innym sądem krajowym na podstawie art. 1018 § 3 Kodeksu cywilnego. Jeżeli mają Państwo pewne dokumenty potwierdzające wcześniejsze odrzucenia, notariusz może sporządzić kolejne akty bez oczekiwania na postanowienie o stwierdzeniu nabycia spadku.

W praktyce notariusz zwykle będzie chciał zobaczyć dokumenty potwierdzające ciąg dziedziczenia, np. wypisy aktów notarialnych odrzucenia spadku przez wcześniejszych spadkobierców albo prawomocne postanowienia sądu. Jeżeli nie ma takich dokumentów, może odmówić czynności do czasu ich okazania.

Od kiedy liczy się termin 6 miesięcy?

Zgodnie z art. 1015 § 1 Kodeksu cywilnego oświadczenie o przyjęciu albo odrzuceniu spadku składa się w terminie 6 miesięcy od dnia, w którym spadkobierca dowiedział się o tytule swego powołania.

To bardzo ważne rozróżnienie:

• dla małżonka i dzieci często termin biegnie od chwili, gdy dowiedzieli się o śmierci spadkodawcy;
• dla dalszych krewnych termin najczęściej zaczyna biec dopiero wtedy, gdy dowiedzieli się, że wcześniejsi spadkobiercy odrzucili spadek, przez co oni sami weszli do dziedziczenia;
• moment ten bywa sporny i zależy od okoliczności konkretnej sprawy, dlatego warto zachować dokumenty lub korespondencję potwierdzającą, kiedy dana osoba uzyskała tę wiedzę.

Jeżeli termin 6 miesięcy minie bez złożenia oświadczenia, następuje przyjęcie spadku z dobrodziejstwem inwentarza — art. 1015 § 2 Kodeksu cywilnego. To oznacza ograniczenie odpowiedzialności za długi spadkowe do wartości stanu czynnego spadku, ustalonego w wykazie inwentarza albo spisie inwentarza, zgodnie z art. 1031 § 2 Kodeksu cywilnego. Nadal jednak może to oznaczać konieczność udziału w postępowaniach i wyjaśniania sytuacji wierzycielom, więc jeśli celem jest całkowite wyłączenie się od dziedziczenia, nie należy zwlekać.

Jak złożyć oświadczenie o odrzuceniu spadku?

Oświadczenie można złożyć:

• przed notariuszem — w formie aktu notarialnego;
• przed sądem — ustnie do protokołu albo na piśmie z podpisem urzędowo poświadczonym, zgodnie z art. 1018 § 3 Kodeksu cywilnego.

Treść oświadczenia oraz dokumenty, które należy dołączyć, doprecyzowuje art. 641 § 1–3 ustawy z 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego. Oświadczenie powinno zawierać:

• imię i nazwisko spadkodawcy, datę i miejsce jego śmierci oraz miejsce ostatniego zamieszkania;
• tytuł powołania do spadku;
• treść składanego oświadczenia;
• wymienienie znanych osób należących do kręgu spadkobierców ustawowych oraz informacji o testamentach, jeśli istnieją.

Do oświadczenia dołącza się wypis aktu zgonu spadkodawcy, jeżeli nie został wcześniej złożony — art. 641 § 3 Kodeksu postępowania cywilnego.

Jakie dokumenty przygotować do notariusza?

Zakres dokumentów może się różnić w zależności od kancelarii i stopnia skomplikowania sprawy, ale najczęściej potrzebne są:

• ważny dowód osobisty albo paszport osoby składającej oświadczenie;
• odpis aktu zgonu spadkodawcy;
• akty stanu cywilnego potwierdzające pokrewieństwo, np. akty urodzenia i małżeństwa;
• dokumenty potwierdzające wcześniejsze odrzucenie spadku przez osoby z bliższej grupy dziedziczenia;
• informacje o ewentualnym testamencie, jeżeli istnieje.

Jeżeli chodzi o odrzucenie spadku w imieniu małoletniego, obecnie co do zasady wymagana jest zgoda sądu opiekuńczego, ponieważ jest to czynność przekraczająca zakres zwykłego zarządu majątkiem dziecka w rozumieniu art. 101 § 3 ustawy z 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy. Sam bieg terminu 6 miesięcy dla dziecka oraz skutki złożenia wniosku do sądu wymagają jednak zawsze oceny konkretnego stanu faktycznego.

Czy trzeba czekać na postanowienie sądu o stwierdzeniu nabycia spadku?

Nie. Samo odrzucenie spadku nie wymaga wcześniejszego przeprowadzenia sprawy o stwierdzenie nabycia spadku. To dwa różne zagadnienia. Jeżeli osoba wie, że została powołana do spadku, może złożyć oświadczenie w ustawowym terminie bez czekania na końcowe rozstrzygnięcie sądu.

Trzeba jednak odróżnić brak konieczności czekania na postanowienie od potrzeby wykazania notariuszowi podstaw do złożenia oświadczenia. W praktyce kancelaria notarialna może poprosić o dokumenty potwierdzające, że wcześniejsi spadkobiercy skutecznie spadek odrzucili. Bez tego ustalenie, czy dana osoba już weszła do kręgu spadkobierców, może być niemożliwe.

Przykłady

Poniższe przykłady pokazują, jak w praktyce zmienia się kolejność odrzucania spadku w zależności od tego, kto żyje w chwili śmierci spadkodawcy i kto wcześniej odrzucił spadek.

FAQ

Czy można odrzucić spadek u notariusza bez pisma z sądu?

Tak. Oświadczenie można złożyć przed notariuszem na podstawie art. 1018 § 3 Kodeksu cywilnego. Notariusz może jednak wymagać dokumentów potwierdzających, że dana osoba rzeczywiście została już powołana do spadku.

Czy wszyscy krewni mogą odrzucić spadek jednego dnia?

Nie zawsze. Jeśli powołanie dalszej osoby zależy od wcześniejszego odrzucenia spadku przez bliższego krewnego, lepiej zachować prawidłową kolejność i dysponować dokumentem potwierdzającym wcześniejsze odrzucenie.

Co się stanie, jeśli nie złożę oświadczenia w ciągu 6 miesięcy?

Zgodnie z art. 1015 § 2 Kodeksu cywilnego nastąpi przyjęcie spadku z dobrodziejstwem inwentarza. Nie będzie to już odrzucenie spadku, lecz wejście do dziedziczenia z ograniczoną odpowiedzialnością za długi.

Czy odrzucenie spadku i zrzeczenie się dziedziczenia to to samo?

Nie. Odrzucenie spadku następuje po śmierci spadkodawcy, w drodze oświadczenia z art. 1012 i art. 1015 Kodeksu cywilnego. Zrzeczenie się dziedziczenia to umowa zawierana za życia przyszłego spadkodawcy w formie aktu notarialnego, na podstawie art. 1048 Kodeksu cywilnego.

Czy dziecko może odrzucić spadek samo?

Nie. W imieniu małoletniego działa przedstawiciel ustawowy, ale co do zasady potrzebna jest zgoda sądu opiekuńczego, ponieważ jest to czynność przekraczająca zwykły zarząd majątkiem dziecka — art. 101 § 3 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

Źródła

• art. 931–932, art. 1012, art. 1015 § 1–2, art. 1018 § 3, art. 1020, art. 1031 § 2 ustawy z 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny
• art. 641 § 1–3 ustawy z 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego
• art. 101 § 3 ustawy z 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy