Jak przyspieszyć sprawę o podział majątku?

Podział majątku po rozwodzie a brak porozumienia byłych małżonków

Orzeczenie rozwodu powoduje ustanie ustawowej wspólności majątkowej małżeńskiej. Wynika to z art. 31 § 1 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy, który określa, że wspólność ustawowa obejmuje przedmioty majątkowe nabyte w czasie jej trwania przez oboje małżonków lub przez jednego z nich. Po ustaniu wspólności majątkowej majątek wspólny można podzielić umownie albo sądownie.

Do majątku wspólnego należą w szczególności składniki wymienione w art. 31 § 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, m.in. pobrane wynagrodzenie za pracę, dochody z innej działalności zarobkowej każdego z małżonków oraz dochody z majątku wspólnego i osobistego. Natomiast art. 33 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego wskazuje składniki majątku osobistego, np. przedmioty nabyte przed powstaniem wspólności ustawowej, nabyte przez dziedziczenie, zapis lub darowiznę, chyba że spadkodawca albo darczyńca postanowił inaczej, oraz przedmioty nabyte w zamian za składniki majątku osobistego.

W sprawie o podział majątku sąd ustala skład i wartość majątku podlegającego podziałowi. Zgodnie z art. 43 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego oboje małżonkowie mają równe udziały w majątku wspólnym, chyba że sąd – na żądanie jednego z małżonków i przy spełnieniu przesłanek z art. 43 § 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego – ustali udziały nierówne.

Jeżeli podział majątku nie został dokonany w wyroku rozwodowym, sprawa toczy się w postępowaniu nieprocesowym. Podstawę stanowi art. 567 § 1 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego, zgodnie z którym w postępowaniu o podział majątku wspólnego po ustaniu wspólności majątkowej sąd rozstrzyga także o żądaniu ustalenia nierównych udziałów oraz o tym, jakie wydatki, nakłady i inne świadczenia z majątku wspólnego na majątek osobisty albo odwrotnie podlegają zwrotowi.

Jeżeli wspólność majątkowa jeszcze nie ustała, co do zasady nie można skutecznie żądać sądowego podziału majątku wspólnego. W praktyce najpierw potrzebna jest rozdzielność majątkowa, rozwód, separacja albo inna podstawa ustania wspólności. Zobacz także: podział przed rozwodem.

Jak realnie przyspieszyć sprawę o podział majątku?

Nie ma jednego pisma, które automatycznie zakończy trzyletnie postępowanie. Można jednak ograniczyć pole do obstrukcji procesowej i wymusić uporządkowanie sprawy. W postępowaniu nieprocesowym stosuje się odpowiednio przepisy o procesie na podstawie art. 13 § 2 Kodeksu postępowania cywilnego, dlatego warto korzystać z instrumentów dyscyplinujących postępowanie dowodowe.

Warto też sprawdzić, czy operat szacunkowy jest aktualny. W sprawach o podział majątku wartość składników zwykle ustala się według cen z chwili orzekania, dlatego przy długim postępowaniu może pojawić się potrzeba aktualizacji wyceny. Więcej o tym zagadnieniu: sposób ustalania wartości.

Co zrobić, gdy były małżonek blokuje spłatę albo sprzedaż domu?

Jeżeli w majątku wspólnym znajduje się dom, a były małżonek nie chce ani spłacić drugiej strony, ani zgodzić się na sprzedaż, trzeba przedstawić sądowi konkretny, wykonalny wariant podziału. Sąd nie jest związany samym sprzeciwem jednej strony. Zgodnie z art. 46 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego w sprawach nieuregulowanych od chwili ustania wspólności ustawowej do majątku wspólnego stosuje się odpowiednio przepisy o wspólności majątku spadkowego i o dziale spadku. Przez art. 1035 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny stosuje się odpowiednio przepisy o współwłasności, w tym art. 211 i art. 212 Kodeksu cywilnego.

Na podstawie art. 211 Kodeksu cywilnego każdy współwłaściciel może żądać zniesienia współwłasności przez podział rzeczy wspólnej, chyba że podział byłby sprzeczny z przepisami ustawy, społeczno-gospodarczym przeznaczeniem rzeczy albo pociągałby za sobą istotną zmianę rzeczy lub znaczne zmniejszenie jej wartości. Przy domu jednorodzinnym fizyczny podział bywa możliwy tylko wyjątkowo, np. gdy budynek da się zgodnie z prawem budowlanym i stanem technicznym podzielić na samodzielne części.

Jeżeli fizyczny podział nie wchodzi w grę, art. 212 § 2 Kodeksu cywilnego pozwala przyznać rzecz jednemu ze współwłaścicieli z obowiązkiem spłaty pozostałych albo zarządzić sprzedaż rzeczy stosownie do przepisów Kodeksu postępowania cywilnego. W sprawie o dom kluczowe jest więc wykazanie, czy były małżonek realnie jest w stanie spłacić Pani udział. Jeżeli deklaruje przejęcie domu, ale nie przedstawia żadnego źródła finansowania, warto podnieść to wprost w piśmie procesowym.

Jeżeli na nieruchomości ciąży kredyt hipoteczny, podział majątku nie zwalnia automatycznie żadnego z byłych małżonków wobec banku. Sąd rodzinny rozlicza stosunki między byłymi małżonkami, ale umowa kredytu wiąże strony wobec banku, dopóki bank nie zgodzi się na zmianę dłużnika. W takich sprawach praktyczne znaczenie ma podział z kredytem.

Sprzedaż domu zarządzona przez sąd

Sprzedaż domu w toku podziału majątku jest rozwiązaniem ostatecznym, ale często realnym, gdy żadna ze stron nie chce albo nie może przejąć nieruchomości ze spłatą. Jeżeli sąd zarządzi sprzedaż, odbywa się ona według przepisów o sprzedaży egzekucyjnej nieruchomości stosowanych odpowiednio.

Trzeba pamiętać o finansowych skutkach takiego wariantu. Zgodnie z art. 965 Kodeksu postępowania cywilnego najniższa suma, za którą nieruchomość można nabyć na pierwszej licytacji, wynosi trzy czwarte sumy oszacowania. Zgodnie z art. 983 Kodeksu postępowania cywilnego przy drugiej licytacji cena wywołania wynosi dwie trzecie sumy oszacowania. Oznacza to, że sprzedaż licytacyjna może przynieść kwotę niższą niż cena możliwa do uzyskania przy dobrowolnej sprzedaży rynkowej.

Art. 952 Kodeksu postępowania cywilnego przewiduje, że termin licytacji nie może być wyznaczony wcześniej niż po upływie dwóch tygodni po uprawomocnieniu się opisu i oszacowania. Sama procedura sprzedaży może więc potrwać. Dodatkowo pojawiają się koszty i wydatki związane z czynnościami komornika oraz oszacowaniem, rozliczane na podstawie ustawy z dnia 28 lutego 2018 r. o kosztach komorniczych i przepisów wykonawczych.

W praktyce warto przedstawić byłemu małżonkowi prostą kalkulację: dobrowolna sprzedaż pozwala zwykle kontrolować cenę, termin i sposób prezentacji nieruchomości, natomiast sprzedaż sądowa może prowadzić do dłuższej procedury i niższej ceny wywoławczej. Taki argument bywa skuteczny przy negocjowaniu ugody.

Ugoda, mediacja i częściowe porozumienie

Nawet gdy pełna zgoda wydaje się niemożliwa, warto rozważyć częściowe porozumienie. Art. 183¹ § 1 Kodeksu postępowania cywilnego stanowi, że mediacja jest dobrowolna, a art. 183⁸ § 1 Kodeksu postępowania cywilnego pozwala sądowi skierować strony do mediacji. W sprawach o podział majątku mediacja może dotyczyć np. terminu wyprowadzki, sposobu sprzedaży domu, minimalnej ceny sprzedaży, terminu spłaty albo rozliczenia nakładów.

Jeżeli w skład majątku wchodzi nieruchomość, umowny podział wymagający przeniesienia własności powinien zostać dokonany w formie aktu notarialnego, ponieważ art. 158 Kodeksu cywilnego wymaga aktu notarialnego dla umowy zobowiązującej do przeniesienia własności nieruchomości oraz dla umowy przenoszącej własność. Ugoda sądowa zatwierdzona w toku postępowania również może zakończyć spór, jeżeli jej treść jest zgodna z prawem i nadaje się do wykonania.

Po prawomocnym podziale majątku zasadą jest stabilność rozstrzygnięcia. Dlatego przed podpisaniem ugody albo zgodą na określony wariant podziału trzeba dokładnie sprawdzić skutki prawne i finansowe. W podobnych sytuacjach pojawia się pytanie, czy możliwy jest powrót do stanu sprzed podziału majątku.

Skarga na przewlekłość postępowania

Jeżeli sprawa o podział majątku trwa kilka lat, ale opóźnienie wynika głównie z taktyki byłego małżonka, skarga na przewlekłość nie zawsze będzie skuteczna. Skarga służy ocenie działania sądu, a nie ukaraniu strony za trudną postawę procesową. Podstawę stanowi art. 2 ust. 1 ustawy z dnia 17 czerwca 2004 r. o skardze na naruszenie prawa strony do rozpoznania sprawy w postępowaniu przygotowawczym prowadzonym lub nadzorowanym przez prokuratora i postępowaniu sądowym bez nieuzasadnionej zwłoki.

Zgodnie z art. 5 ust. 1 tej ustawy skargę wnosi się w toku postępowania. Skargę składa się do sądu, przed którym toczy się postępowanie, ale rozpoznaje ją sąd przełożony. Opłata od skargi wynosi 200 zł na podstawie art. 17 ust. 1 tej ustawy.

Jeżeli skarga zostanie uwzględniona, sąd może na podstawie art. 12 ust. 3 ustawy zalecić podjęcie odpowiednich czynności w wyznaczonym terminie. Na podstawie art. 12 ust. 4 tej ustawy sąd może przyznać od Skarbu Państwa sumę pieniężną od 2000 zł do 20 000 zł. Skarga ma więc sens zwłaszcza wtedy, gdy przez długi czas nie są wyznaczane rozprawy, sąd nie rozpoznaje wniosków albo nie podejmuje czynności mimo gotowego materiału dowodowego.

FAQ

Podsumowanie

W sprawie o podział majątku, która trwa wiele lat, najważniejsze jest przejście od ogólnego sporu do konkretnych wniosków: jaki skład majątku jest bezsporny, jaka jest wartość domu, kto ma go przejąć, czy spłata jest realna i które dowody są jeszcze potrzebne. Jeżeli były małżonek nie chce spłacić ani sprzedać nieruchomości, sąd nadal może wybrać wariant podziału, który zakończy współwłasność.

Najbardziej praktyczne działania to: pismo porządkujące stanowisko, wniosek o pominięcie dowodów składanych dla zwłoki, wniosek o zobowiązanie drugiej strony do jednoznacznego stanowiska, rozważenie mediacji oraz – w razie bezczynności sądu – skarga na przewlekłość. Wybór najlepszego kroku zależy jednak od akt sprawy, treści opinii biegłego i dotychczasowych postanowień sądu.

Źródła

• Art. 31, art. 33, art. 43, art. 46 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy.
• Art. 158, art. 211, art. 212, art. 1035 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny.
• Art. 13 § 2, art. 183¹, art. 183⁸, art. 235², art. 567, art. 952, art. 965, art. 983 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego.
• Art. 2, art. 5, art. 12, art. 17 ustawy z dnia 17 czerwca 2004 r. o skardze na naruszenie prawa strony do rozpoznania sprawy w postępowaniu przygotowawczym prowadzonym lub nadzorowanym przez prokuratora i postępowaniu sądowym bez nieuzasadnionej zwłoki.
• Ustawa z dnia 28 lutego 2018 r. o kosztach komorniczych.