Czy pracodawca może zmusić do przejścia na emeryturę?

Czy pracodawca może zmusić pracownika do przejścia na emeryturę?

Nie. Pracodawca nie może zmusić pracownika do złożenia wniosku o emeryturę, do złożenia wypowiedzenia ani do podpisania porozumienia rozwiązującego umowę tylko dlatego, że pracownik osiągnął wiek emerytalny. Samo osiągnięcie tego wieku nie kończy stosunku pracy.

Jeżeli pracodawca przedstawia do podpisu dokument nazwany deklaracją przejścia na emeryturę, trzeba sprawdzić jego rzeczywistą treść. Oświadczenie może zawierać zgodę na rozwiązanie umowy, wskazywać datę odejścia albo w praktyce pełnić funkcję wypowiedzenia składanego przez pracownika. Podpisanie takiego dokumentu może więc wywołać skutki prawne niezależnie od jego nazwy.

Pracownik, który chce dalej pracować, może odmówić złożenia wypowiedzenia i podpisania porozumienia oraz wyraźnie zadeklarować gotowość dalszego wykonywania pracy. Kwestia zawieszenia emerytury przy dalszej pracy dotyczy zasad wypłaty świadczenia przez ZUS i nie daje pracodawcy prawa do wymuszania odejścia.

Czy pracodawca może wypowiedzieć umowę po osiągnięciu wieku emerytalnego?

Po osiągnięciu wieku emerytalnego pracownik co do zasady nie korzysta już z ochrony przed wypowiedzeniem wynikającej z art. 39 Kodeksu pracy. Nie oznacza to jednak, że pracodawca może zakończyć zatrudnienie wyłącznie z powodu wieku albo samego nabycia prawa do emerytury.

W uchwale Sądu Najwyższego z 21 stycznia 2009 r., II PZP 13/08, przyjęto, że osiągnięcie wieku emerytalnego i nabycie prawa do emerytury nie może stanowić wyłącznej przyczyny wypowiedzenia umowy o pracę. Jeżeli pracodawca wypowiada umowę zawartą na czas określony albo nieokreślony, powinien wskazać rzeczywistą i konkretną przyczynę uzasadniającą wypowiedzenie. Oparcie decyzji wyłącznie na wieku może także prowadzić do zarzutu naruszenia zakazu dyskryminacji.

Inaczej wygląda sytuacja, gdy rzeczywistą przyczyną jest na przykład autentyczna redukcja zatrudnienia albo reorganizacja. Trzeba wtedy odróżnić przyczynę wypowiedzenia od kryterium wyboru konkretnej osoby do zwolnienia. W orzecznictwie Sądu Najwyższego dopuszczono możliwość uwzględnienia nabycia uprawnień emerytalnych jako jednego z kryteriów doboru pracownika do zwolnienia przy rzeczywistej redukcji zatrudnienia. Nie oznacza to jednak, że samo osiągnięcie wieku emerytalnego staje się samodzielną przyczyną wypowiedzenia.

Ochrona przedemerytalna – czy działa po osiągnięciu wieku emerytalnego?

Zgodnie z art. 39 Kodeksu pracy pracodawca nie może wypowiedzieć umowy o pracę pracownikowi, któremu brakuje nie więcej niż 4 lata do osiągnięcia wieku emerytalnego, jeżeli okres zatrudnienia umożliwia mu uzyskanie prawa do emerytury z osiągnięciem tego wieku.

Przy powszechnym wieku emerytalnym oznacza to co do zasady ochronę kobiet od ukończenia 56 lat do ukończenia 60 lat oraz mężczyzn od ukończenia 61 lat do ukończenia 65 lat. Jeżeli przepisy przewidują dla danej grupy ustawowo obniżony wiek emerytalny, początek i koniec ochrony trzeba ustalić według tych regulacji. Nie każde uprawnienie do tzw. wcześniejszej emerytury oznacza natomiast, że niższy wiek jest wiekiem emerytalnym w rozumieniu art. 39.

Po osiągnięciu właściwego wieku emerytalnego ochrona z art. 39 co do zasady się kończy. Nadal obowiązują jednak ogólne przepisy o zasadności i zgodności wypowiedzenia z prawem oraz zakaz dyskryminacji ze względu na wiek.

Kiedy można rozwiązać umowę mimo ochrony przedemerytalnej?

Art. 39 Kodeksu pracy zakazuje przede wszystkim wypowiedzenia umowy przez pracodawcę. Nie daje jednak całkowitej ochrony przed każdym sposobem ustania zatrudnienia. Jeżeli spełnione są ustawowe przesłanki, możliwe jest między innymi rozwiązanie umowy bez wypowiedzenia z winy pracownika na podstawie art. 52 Kodeksu pracy albo bez winy pracownika na podstawie art. 53.

Ochrony z art. 39 nie stosuje się w razie ogłoszenia upadłości lub likwidacji pracodawcy. Trzeba to odróżnić od zwykłej reorganizacji albo likwidacji konkretnego stanowiska. Jeżeli pracownik nadal jest objęty ochroną przedemerytalną, sama likwidacja jego stanowiska nie oznacza automatycznie, że pracodawca może wręczyć mu zwykłe wypowiedzenie definitywne. Po zakończeniu ochrony realna likwidacja stanowiska lub reorganizacja może natomiast stanowić przyczynę wypowiedzenia, jeżeli nie jest pozorna i nie służy ukryciu przyczyny związanej z wiekiem.

Przy zwolnieniach grupowych, a odpowiednio także przy niektórych zwolnieniach indywidualnych z przyczyn niedotyczących pracownika u pracodawcy zatrudniającego co najmniej 20 pracowników, zastosowanie mają przepisy szczególne. W okresie ochronnym wobec pracownika, któremu brakuje nie więcej niż 4 lata do wieku emerytalnego, ustawa przewiduje co do zasady możliwość wypowiedzenia dotychczasowych warunków pracy i płacy. Niezależnie od tego art. 43 Kodeksu pracy dopuszcza wypowiedzenie zmieniające pracownikowi chronionemu w ściśle określonych przypadkach, między innymi przy wprowadzeniu nowych zasad wynagradzania obejmujących daną grupę pracowników albo przy stwierdzonej orzeczeniem lekarskim utracie zdolności do dotychczasowej pracy.

Czy trzeba rozwiązać umowę, aby ZUS wypłacał emeryturę?

Trzeba odróżnić prawo do dalszej pracy od wypłaty emerytury. Pracownik może kontynuować zatrudnienie po osiągnięciu wieku emerytalnego i nie ma obowiązku składania wniosku o emeryturę. Jeżeli jednak chce otrzymywać emeryturę i nadal pozostaje u pracodawcy, na rzecz którego pracował bezpośrednio przed nabyciem prawa do świadczenia, znaczenie ma art. 103a ustawy o emeryturach i rentach z FUS.

Zgodnie z tym przepisem prawo do emerytury ulega zawieszeniu bez względu na wysokość przychodu, jeżeli zatrudnienie jest kontynuowane bez uprzedniego rozwiązania stosunku pracy z dotychczasowym pracodawcą. ZUS może więc ustalić prawo do emerytury, ale nie podejmie jej wypłaty do czasu spełnienia tego warunku. Szczegółowo problem ten opisuje także materiał o zawieszeniu emerytury i dalszej pracy.

Po uprzednim rozwiązaniu stosunku pracy można ponownie podjąć zatrudnienie, także u tego samego pracodawcy, jeżeli obie strony chcą kontynuować współpracę. Przy planowaniu dat warto sprawdzić, od kiedy ZUS może rozpocząć wypłatę świadczenia; osobno opisujemy moment wypłaty pierwszej emerytury. Po osiągnięciu powszechnego wieku emerytalnego zwykłe limity przychodu co do zasady nie zmniejszają ani nie zawieszają emerytury, z zastrzeżeniem art. 103a.

Co zrobić, gdy pracodawca żąda deklaracji odejścia?

Nie należy podpisywać dokumentu, którego skutków się nie rozumie. Warto poprosić o egzemplarz pisma do analizy i zachować korespondencję dotyczącą planowanego zakończenia zatrudnienia. Jeżeli pracownik nie chce odchodzić, może pisemnie wskazać, że nie składa wypowiedzenia, nie wyraża zgody na rozwiązanie umowy za porozumieniem stron i pozostaje gotowy do dalszej pracy.

Jeżeli pracodawca wręczy wypowiedzenie, trzeba ustalić datę jego doręczenia, wskazaną przyczynę, pouczenie o prawie odwołania oraz to, czy w chwili wypowiedzenia pracownik korzystał z ochrony z art. 39. Odwołanie od wypowiedzenia umowy o pracę wnosi się do sądu pracy w terminie 21 dni od dnia doręczenia pisma wypowiadającego.

W przypadku zatrudnienia na podstawie mianowania, stosunków służbowych oraz grup objętych odrębnymi pragmatykami trzeba dodatkowo sprawdzić przepisy szczególne. Mogą one odmiennie regulować przesłanki rozwiązania albo wygaśnięcia stosunku zatrudnienia, dlatego nie należy automatycznie przenosić na te grupy wszystkich zasad właściwych dla zwykłej umowy o pracę.

FAQ – praca po osiągnięciu wieku emerytalnego

Czy ochrona przedemerytalna przedłuża umowę na czas określony?

Nie. Art. 39 chroni przed wypowiedzeniem umowy przez pracodawcę, ale nie przed jej rozwiązaniem z upływem czasu, na który została zawarta. Umowa terminowa nie przedłuża się więc automatycznie do dnia osiągnięcia wieku emerytalnego. Dopóki jednak trwa, pracodawca nie może jej wypowiedzieć z naruszeniem ochrony z art. 39.

Co jeśli wypowiedzenie zostało wręczone przed rozpoczęciem ochrony?

Dla zakazu z art. 39 znaczenie ma moment dokonania wypowiedzenia. Jeżeli pracodawca skutecznie wypowiedział umowę zanim pracownik wszedł w czteroletni okres ochronny, sam fakt, że okres wypowiedzenia zakończy się już w czasie ochrony, co do zasady nie powoduje bezskuteczności wcześniejszego wypowiedzenia.

Czy po rozwiązaniu umowy w związku z emeryturą przysługuje odprawa emerytalna?

Co do zasady tak. Zgodnie z art. 92¹ Kodeksu pracy pracownikowi spełniającemu warunki do emerytury, którego stosunek pracy ustał w związku z przejściem na emeryturę, przysługuje jednorazowa odprawa w wysokości jednomiesięcznego wynagrodzenia. Pracownik, który już otrzymał taką odprawę, nie nabywa do niej prawa ponownie.

Źródła

• Kodeks pracy – tekst jednolity ogłoszony w Dz.U. z 2025 r. poz. 277 – w szczególności art. 11³, art. 18^3a–18^3e, art. 30, art. 39, art. 41¹, art. 43, art. 45, art. 52, art. 53, art. 92¹ i art. 264.
• Ustawa o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych – tekst jednolity ogłoszony w Dz.U. z 2025 r. poz. 1749 – w szczególności art. 24, art. 103 i art. 103a.
• Ustawa o szczególnych zasadach rozwiązywania z pracownikami stosunków pracy z przyczyn niedotyczących pracowników – w szczególności art. 5 i art. 10.
• Uchwała Sądu Najwyższego z 21 stycznia 2009 r., II PZP 13/08.
• Wyrok Sądu Najwyższego z 19 stycznia 2016 r., I PK 72/15 – dotyczący między innymi kryterium nabycia uprawnień emerytalnych przy doborze do zwolnienia.