Ustanowienie doradcy tymczasowego w sprawie o ubezwłasnowolnienie

Kiedy rodzic może złożyć wniosek o ubezwłasnowolnienie dorosłego dziecka?

Sprawy o ubezwłasnowolnienie rozpoznaje sąd okręgowy na podstawie art. 544 § 1 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego. Zgodnie z art. 544 § 2 Kodeksu postępowania cywilnego właściwy jest sąd miejsca zamieszkania osoby, której dotyczy wniosek, a gdy nie ma ona miejsca zamieszkania - sąd miejsca jej pobytu. Sprawa jest rozpoznawana w składzie trzech sędziów zawodowych, co wynika z art. 544 § 3 Kodeksu postępowania cywilnego.

Rodzic pełnoletniego dziecka może złożyć wniosek o ubezwłasnowolnienie, ponieważ jest krewnym w linii prostej. Takie uprawnienie wynika z art. 545 § 1 pkt 2 Kodeksu postępowania cywilnego. Wniosek mogą złożyć także małżonek osoby, której dotyczy postępowanie, jej rodzeństwo oraz przedstawiciel ustawowy, o czym stanowi art. 545 § 1 pkt 1-3 Kodeksu postępowania cywilnego.

Uczestnikami postępowania są z mocy prawa: wnioskodawca, osoba, której dotyczy wniosek, jej przedstawiciel ustawowy oraz jej małżonek. Wynika to z art. 546 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego. Postępowanie toczy się z udziałem prokuratora na podstawie art. 546 § 2 Kodeksu postępowania cywilnego. Organizacje pozarządowe, których zadania statutowe obejmują ochronę praw osób z niepełnosprawnościami, pomoc takim osobom albo ochronę praw człowieka, mogą wstąpić do sprawy na podstawie art. 546 § 3 Kodeksu postępowania cywilnego.

Na czym polega ustanowienie doradcy tymczasowego?

Jeżeli wniosek o ubezwłasnowolnienie dotyczy osoby pełnoletniej, sąd może ustanowić dla niej doradcę tymczasowego na podstawie art. 548 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego. Sąd może zrobić to na wniosek uczestnika postępowania albo z urzędu, przy wszczęciu sprawy lub w jej toku. Warunkiem jest uznanie, że jest to konieczne dla ochrony osoby lub mienia osoby, której dotyczy wniosek.

Przed ustanowieniem doradcy tymczasowego sąd powinien wysłuchać osobę, której dotyczy wniosek o ubezwłasnowolnienie. Taki obowiązek wynika z art. 548 § 2 Kodeksu postępowania cywilnego. Zgodnie z art. 548 § 3 Kodeksu postępowania cywilnego doradcą tymczasowym należy ustanowić przede wszystkim małżonka, krewnego albo inną osobę bliską, jeżeli nie sprzeciwia się temu dobro osoby, której dotyczy postępowanie.

W praktyce oznacza to, że matka, która faktycznie sprawuje codzienną opiekę nad dorosłą córką z poważną niepełnosprawnością, może zawnioskować o ustanowienie jej doradcą tymczasowym. Sąd będzie jednak badał nie tylko więź rodzinną, ale także to, czy kandydat rzeczywiście daje rękojmię ochrony interesów osoby wymagającej wsparcia. Szerzej tę instytucję omawia także materiał o tym, czym jest doradca tymczasowy na czas sprawy o ubezwłasnowolnienie.

Jakie skutki ma ustanowienie doradcy tymczasowego?

Na podstawie art. 549 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego osoba, dla której ustanowiono doradcę tymczasowego, ma ograniczoną zdolność do czynności prawnych, tak jak osoba ubezwłasnowolniona częściowo. Trzeba więc pamiętać, że ustanowienie doradcy tymczasowego nie jest tylko technicznym zabezpieczeniem sprawy. Ma ono realny wpływ na możliwość samodzielnego dokonywania czynności prawnych przez osobę objętą postępowaniem.

Ograniczona zdolność do czynności prawnych oznacza między innymi, że do ważności czynności prawnej, przez którą osoba zaciąga zobowiązanie albo rozporządza swoim prawem, potrzebna jest zgoda przedstawiciela ustawowego. Wynika to z art. 17 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny. Jednostronna czynność prawna dokonana bez wymaganej zgody jest nieważna na podstawie art. 19 Kodeksu cywilnego.

Jednocześnie osoba ograniczona w zdolności do czynności prawnych może samodzielnie zawierać umowy należące do drobnych bieżących spraw życia codziennego. Tak stanowi art. 20 Kodeksu cywilnego. Jeżeli przedstawiciel ustawowy odda jej określone przedmioty majątkowe do swobodnego użytku, uzyskuje ona pełną zdolność w zakresie czynności prawnych dotyczących tych przedmiotów, z wyjątkami przewidzianymi w ustawie. Wynika to z art. 22 Kodeksu cywilnego.

Ubezwłasnowolnienie całkowite czy częściowe?

Ubezwłasnowolnienie całkowite może zostać orzeczone wobec osoby, która ukończyła 13 lat, jeżeli wskutek choroby psychicznej, niedorozwoju umysłowego albo innego rodzaju zaburzeń psychicznych, w szczególności pijaństwa lub narkomanii, nie jest w stanie kierować swoim postępowaniem. Wynika to z art. 13 § 1 Kodeksu cywilnego. Dla osoby ubezwłasnowolnionej całkowicie ustanawia się opiekę, chyba że pozostaje ona jeszcze pod władzą rodzicielską, co wynika z art. 13 § 2 Kodeksu cywilnego.

Ubezwłasnowolnienie częściowe może zostać orzeczone wobec osoby pełnoletniej, jeżeli z powodu choroby psychicznej, niedorozwoju umysłowego albo innego rodzaju zaburzeń psychicznych potrzebna jest jej pomoc do prowadzenia jej spraw, lecz jej stan nie uzasadnia ubezwłasnowolnienia całkowitego. Tak stanowi art. 16 § 1 Kodeksu cywilnego. Dla osoby ubezwłasnowolnionej częściowo ustanawia się kuratelę na podstawie art. 16 § 2 Kodeksu cywilnego.

Sąd Najwyższy w postanowieniu z dnia 9 października 1974 r., sygn. akt I CR 500/74, wskazał, że art. 16 § 1 Kodeksu cywilnego należy rozumieć w ten sposób, iż osoba dotknięta zaburzeniami psychicznymi, co do której nie ma podstaw do całkowitego ubezwłasnowolnienia, może być ubezwłasnowolniona częściowo, jeżeli układ jej stosunków prawnych powoduje potrzebę dokonywania czynności rozporządzających lub zobowiązujących, o których mowa w art. 17 Kodeksu cywilnego, a które nie mieszczą się w drobnych bieżących sprawach życia codziennego z art. 20 Kodeksu cywilnego.

Jak wygląda postępowanie dowodowe?

Osobę, której dotyczy wniosek o ubezwłasnowolnienie, sąd wysłuchuje niezwłocznie po wszczęciu postępowania. Zgodnie z art. 547 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego wysłuchanie powinno odbyć się w obecności biegłego psychologa oraz, w zależności od stanu zdrowia tej osoby, biegłego lekarza psychiatry albo neurologa. Jeżeli porozumienie się z osobą nie jest możliwe, sąd stwierdza to w protokole po wysłuchaniu biegłego lekarza i psychologa, co wynika z art. 547 § 3 Kodeksu postępowania cywilnego.

Jeżeli według wniosku ubezwłasnowolnienie ma być orzeczone z powodu choroby psychicznej lub niedorozwoju umysłowego, sąd przed zarządzeniem doręczenia wniosku żąda przedstawienia świadectwa lekarskiego lekarza psychiatry albo opinii psychologa o stopniu niepełnosprawności umysłowej. Tak stanowi art. 552 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego. Przy ubezwłasnowolnieniu z powodu alkoholizmu albo narkomanii sąd żąda odpowiednio zaświadczenia poradni przeciwalkoholowej albo poradni leczenia uzależnień.

Jeżeli dokumenty nie uprawdopodobniają istnienia podstaw do ubezwłasnowolnienia albo nie zostaną złożone mimo wezwania, sąd może odrzucić wniosek na podstawie art. 552 § 2 Kodeksu postępowania cywilnego, chyba że złożenie takich dokumentów nie jest możliwe. Dlatego do wniosku warto dołączyć aktualną dokumentację medyczną, orzeczenia o niepełnosprawności, informacje o terapii, decyzje dotyczące świadczeń oraz opis codziennego funkcjonowania osoby wymagającej wsparcia.

Osoba, której dotyczy wniosek, musi zostać zbadana przez biegłego lekarza psychiatrę lub neurologa oraz przez psychologa. Wynika to z art. 553 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego. Opinia biegłych powinna obejmować nie tylko ocenę stanu zdrowia psychicznego albo rozwoju umysłowego, ale także umotywowaną ocenę zdolności tej osoby do samodzielnego kierowania swoim postępowaniem i prowadzenia swoich spraw, zgodnie z art. 553 § 2 Kodeksu postępowania cywilnego.

Na podstawie art. 554 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego sąd może wyjątkowo zarządzić oddanie osoby, której dotyczy wniosek, pod obserwację w zakładzie leczniczym, jeżeli uzna to za niezbędne na podstawie opinii dwóch biegłych lekarzy. Obserwacja nie może trwać dłużej niż sześć tygodni, a w wyjątkowych wypadkach termin ten może zostać przedłużony do trzech miesięcy.

Koszty i czas trwania sprawy o ubezwłasnowolnienie

Opłata stała od wniosku o wszczęcie postępowania nieprocesowego wynosi obecnie 100 zł na podstawie art. 23 pkt 1 ustawy z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych. W sprawie o ubezwłasnowolnienie trzeba także liczyć się z zaliczkami na opinie biegłych. Ich wysokość zależy od zakresu opinii, liczby biegłych i praktyki konkretnego sądu.

Jeżeli strona nie jest w stanie ponieść kosztów sądowych bez uszczerbku dla koniecznego utrzymania siebie i rodziny, może złożyć wniosek o zwolnienie od kosztów sądowych. Podstawę stanowi art. 102 ust. 1 ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych. Do takiego wniosku dołącza się oświadczenie o stanie rodzinnym, majątku, dochodach i źródłach utrzymania, zgodnie z art. 102 ust. 2 tej ustawy.

Czas trwania sprawy zależy od obciążenia sądu, dostępności biegłych, kompletności dokumentów oraz postawy uczestników. W praktyce postępowania o ubezwłasnowolnienie często trwają kilka miesięcy, ale mogą się wydłużyć, zwłaszcza gdy konieczne są dodatkowe opinie, uzupełnienia dokumentacji albo obserwacja w zakładzie leczniczym.

Czy ojciec może zostać opiekunem prawnym razem z matką?

Po orzeczeniu ubezwłasnowolnienia całkowitego dla osoby pełnoletniej sąd opiekuńczy ustanawia opiekę. Do opieki nad osobą ubezwłasnowolnioną całkowicie stosuje się odpowiednio przepisy o opiece nad małoletnim, co wynika z art. 175 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy. Zgodnie z art. 146 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego opiekę sprawuje opiekun, a wspólne sprawowanie opieki sąd może powierzyć tylko małżonkom.

Jeżeli rodzice są po rozwodzie, nie są małżonkami, więc co do zasady nie mogą zostać wspólnie ustanowieni opiekunami prawnymi tej samej osoby. Sąd może natomiast oceniać, który z rodziców daje lepszą rękojmię prawidłowego wykonywania opieki. Znaczenie będą miały między innymi dotychczasowa opieka, faktyczne zaangażowanie, relacje z osobą wymagającą wsparcia, zdolność do współpracy z lekarzami i urzędami oraz brak konfliktu interesów.

W opisanej sytuacji istotne jest wykazanie, że matka faktycznie sprawuje codzienną opiekę, organizuje leczenie, terapię, sprawy urzędowe i bytowe, a ojciec nie angażuje się w życie córki. Nie oznacza to automatycznie, że ojciec nie może zostać wysłuchany lub zgłosić swojego stanowiska, ale sąd powinien kierować się przede wszystkim dobrem osoby ubezwłasnowolnionej, a nie samą sytuacją finansową rodziców.

Kontakty rodzica z dorosłym dzieckiem po 18. roku życia

Przepisy o kontaktach rodziców z dzieckiem, w tym art. 113 § 1 i § 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, dotyczą relacji rodziców z dzieckiem w ramach prawa rodzinnego, w szczególności w okresie małoletności. Po ukończeniu 18 lat nie funkcjonuje już władza rodzicielska, ponieważ zgodnie z art. 92 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego dziecko pozostaje pod władzą rodzicielską aż do pełnoletności.

W praktyce oznacza to, że po osiągnięciu pełnoletności przez dziecko nie reguluje się kontaktów z rodzicem w taki sam sposób jak kontaktów z małoletnim dzieckiem. Jeżeli osoba dorosła jest ubezwłasnowolniona całkowicie, opiekun sprawuje pieczę nad jej osobą i majątkiem, stosownie do art. 155 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego w związku z art. 175 tego kodeksu. Opiekun powinien jednak działać dla dobra podopiecznego, a nie w celu izolowania go od innych osób bez uzasadnionej przyczyny.

Jeżeli kontakty z ojcem są dla dorosłej osoby korzystne, opiekun powinien je umożliwiać w zakresie zgodnym z jej dobrem i stanem zdrowia. Jeżeli natomiast kontakty zagrażają bezpieczeństwu, leczeniu, stabilności emocjonalnej albo majątkowi osoby ubezwłasnowolnionej, opiekun może podejmować działania ochronne, a w razie sporu warto zwrócić się do sądu opiekuńczego o rozstrzygnięcie konkretnej kwestii dotyczącej sprawowania opieki.

Alimenty na pełnoletnie niepełnosprawne dziecko

Ukończenie 18 lat nie powoduje automatycznego wygaśnięcia obowiązku alimentacyjnego rodziców. Zgodnie z art. 133 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego rodzice są obowiązani do świadczeń alimentacyjnych względem dziecka, które nie jest jeszcze w stanie utrzymać się samodzielnie, chyba że dochody z majątku dziecka wystarczają na pokrycie kosztów jego utrzymania i wychowania. Dotyczy to także dorosłego dziecka z niepełnosprawnością, jeżeli jego stan zdrowia nie pozwala mu na samodzielne utrzymanie.

Zakres alimentów zależy od usprawiedliwionych potrzeb uprawnionego oraz od zarobkowych i majątkowych możliwości zobowiązanego. Tak stanowi art. 135 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Wykonywanie obowiązku alimentacyjnego wobec dziecka, które nie jest w stanie utrzymać się samodzielnie, albo wobec osoby z niepełnosprawnością może polegać w całości lub w części na osobistych staraniach o utrzymanie lub wychowanie uprawnionego, co wynika z art. 135 § 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

Jeżeli matka z powodu codziennej opieki, terapii i leczenia córki nie może pracować w pełnym wymiarze, a ojciec nie angażuje się osobiście, ta okoliczność powinna być uwzględniona przy ocenie alimentów. W razie wzrostu potrzeb dziecka albo poprawy możliwości majątkowych lub zarobkowych ojca można żądać zmiany orzeczenia alimentacyjnego na podstawie art. 138 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 16 maja 1975 r., sygn. akt III CRN 48/75, podkreślił, że przy ustalaniu alimentów należy badać możliwości zarobkowe zobowiązanego, a nie wyłącznie jego aktualnie osiągane dochody. Jeżeli zobowiązany może realnie uzyskiwać wyższe dochody przy pełnym wykorzystaniu swoich sił i kwalifikacji, sąd może uwzględnić takie możliwości przy określaniu wysokości alimentów.

FAQ

Czy doradca tymczasowy jest tym samym co opiekun prawny?

Nie. Doradca tymczasowy działa tylko na czas postępowania o ubezwłasnowolnienie i jest ustanawiany na podstawie art. 548 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego. Opiekun prawny jest ustanawiany po ubezwłasnowolnieniu całkowitym, przy odpowiednim zastosowaniu art. 175 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

Czy doradcą tymczasowym może zostać matka dorosłego dziecka?

Tak, jeżeli nie sprzeciwia się temu dobro osoby, której dotyczy sprawa. Art. 548 § 3 Kodeksu postępowania cywilnego wskazuje, że doradcą tymczasowym powinien być przede wszystkim małżonek, krewny albo inna osoba bliska.

Czy ojciec, który nie interesował się dzieckiem, może zostać opiekunem?

Teoretycznie może zgłosić swoje stanowisko, ale sąd opiekuńczy powinien kierować się dobrem osoby ubezwłasnowolnionej. Brak zaangażowania, nierealizowanie kontaktów i nieznajomość potrzeb dziecka mogą przemawiać przeciwko ustanowieniu takiej osoby opiekunem.

Czy rozwiedzeni rodzice mogą wspólnie sprawować opiekę prawną?

Co do zasady nie. Art. 146 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, stosowany odpowiednio na podstawie art. 175 tego kodeksu, przewiduje, że wspólne sprawowanie opieki sąd może powierzyć tylko małżonkom.

Czy alimenty należą się po ukończeniu przez dziecko 18 lat?

Tak, jeżeli dziecko nie jest w stanie utrzymać się samodzielnie. Wynika to z art. 133 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Przy dorosłym dziecku z niepełnosprawnością kluczowe są jego usprawiedliwione potrzeby oraz możliwości zarobkowe i majątkowe rodziców, zgodnie z art. 135 § 1 tego kodeksu.

Podsumowanie

Ustanowienie doradcy tymczasowego jest praktycznym zabezpieczeniem na czas sprawy o ubezwłasnowolnienie. Ma znaczenie zwłaszcza wtedy, gdy pełnoletnia osoba z niepełnosprawnością nie może samodzielnie załatwiać spraw medycznych, urzędowych, świadczeniowych lub majątkowych, a postępowanie sądowe jeszcze się nie zakończyło.

W sprawach rodzinnych najważniejsze jest wykazanie, kto faktycznie opiekuje się osobą wymagającą wsparcia i kto daje najlepszą rękojmię ochrony jej interesów. Sytuacja finansowa drugiego rodzica może mieć duże znaczenie przy alimentach, ale sama w sobie nie przesądza o powierzeniu mu opieki prawnej.

Źródła

1. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny - Dz.U. 1964 nr 16 poz. 93, w szczególności art. 13, art. 16, art. 17, art. 19, art. 20 i art. 22.
2. Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego - Dz.U. 1964 nr 43 poz. 296, w szczególności art. 544-555 oraz art. 548-551.
3. Ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy - Dz.U. 1964 nr 9 poz. 59, w szczególności art. 92, art. 133, art. 135, art. 138, art. 146, art. 155 i art. 175.
4. Ustawa z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych - Dz.U. 2005 nr 167 poz. 1398, w szczególności art. 23 pkt 1 oraz art. 102.
5. Postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 9 października 1974 r., sygn. akt I CR 500/74.
6. Wyrok Sądu Najwyższego z dnia 16 maja 1975 r., sygn. akt III CRN 48/75.
7. Orzeczenie Sądu Najwyższego - Izba Cywilna z dnia 9 stycznia 1959 r., sygn. akt III CR 212/58.