Nieodpłatna praktyka studencka a ubezpieczenie NNW i wypadek

Czy przy nieodpłatnej praktyce trzeba mieć ubezpieczenie NNW?

W opisanej sytuacji warto wymagać od praktykanta polisy NNW albo zapewnić ją we własnym zakresie, ponieważ sama nieodpłatna praktyka odbywana bez skierowania z uczelni i bez skierowania z urzędu pracy nie tworzy automatycznie ochrony z powszechnego ubezpieczenia wypadkowego w ZUS.

Trzeba jednak odróżnić dwie różne rzeczy:

• ubezpieczenie wypadkowe w systemie ZUS – daje świadczenia przewidziane w ustawie, ale tylko wtedy, gdy dana osoba podlega temu systemowi na konkretnej podstawie prawnej,
• ubezpieczenie NNW – jest zwykle ubezpieczeniem dobrowolnym, prywatnym lub grupowym i działa według warunków polisy.

Dlatego odpowiedź brzmi praktycznie: tak, przy praktyce nieodpłatnej bez formalnego skierowania najbezpieczniej jest zadbać o NNW, bo w razie wypadku może nie być podstaw do uzyskania świadczeń z ZUS.

Dlaczego sama praktyka nie daje automatycznie świadczeń z ZUS?

Ustawa z dnia 30 października 2002 r. o ubezpieczeniu społecznym z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych reguluje, kiedy zdarzenie jest uznawane za wypadek przy pracy lub wypadek traktowany na równi z wypadkiem przy pracy. Definicję wypadku przy pracy zawiera art. 3 ust. 1 tej ustawy.

Jednocześnie sam fakt wykonywania czynności w urzędzie, firmie albo innej jednostce nie wystarcza jeszcze do objęcia ubezpieczeniem wypadkowym. Ubezpieczenie wypadkowe jest powiązane z tytułem do ubezpieczeń społecznych wskazanym w art. 12 ust. 1 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych. Co do zasady podlegają mu osoby objęte ubezpieczeniami emerytalnym i rentowymi.

Student wykonujący nieodpłatną praktykę bez umowy o pracę, bez umowy zlecenia stanowiącej tytuł do ZUS i bez skierowania z urzędu pracy najczęściej nie ma takiego tytułu. Właśnie dlatego nie należy zakładać, że po wypadku otrzyma jednorazowe odszkodowanie albo inne świadczenia wypadkowe z ZUS.

Skierowanie z urzędu pracy a praktyka ze skierowania uczelni

Sytuację trzeba zawsze oceniać według tego, na jakiej podstawie prawnej praktyka lub staż są organizowane.

W praktyce często mylone są pojęcia praktyki studenckiej, praktyki absolwenckiej i stażu z urzędu pracy. To trzy różne reżimy prawne.

Zobacz również:

wypadki przy pracy i choroby zawodowe

Praktyka absolwencka – co wynika z przepisów?

Jeżeli chodzi o praktyki absolwenckie, ich podstawę prawną stanowi ustawa z dnia 17 lipca 2009 r. o praktykach absolwenckich. Zgodnie z art. 2 ust. 1 tej ustawy praktykę absolwencką może odbywać osoba, która ukończyła co najmniej szkołę podstawową lub odpowiedni dawny typ szkoły i w dniu rozpoczęcia praktyki nie ukończyła 30. roku życia.

Praktyka absolwencka może być odpłatna albo nieodpłatna, a jej maksymalny okres u jednego podmiotu wynika z art. 5 ust. 4 ustawy o praktykach absolwenckich i nie może przekraczać 3 miesięcy.

Jeżeli problem dotyczy zakończenia takiej współpracy, osobnego sprawdzenia wymaga wypowiedzenie umowy o praktykę absolwencką.

Co istotne, ustawa o praktykach absolwenckich nie tworzy sama przez się powszechnego obowiązku objęcia praktykanta ubezpieczeniem wypadkowym w ZUS. Nie należy więc automatycznie zakładać, że każda osoba na praktyce absolwenckiej ma ustawowe świadczenia powypadkowe. Jeżeli organizator chce realnie zabezpieczyć praktykanta, powinien sprawdzić, czy istnieje inna podstawa objęcia ochroną, a jeśli nie – rozważyć polisę NNW.

Jakie obowiązki ma urząd lub inny organizator praktyki?

Nawet gdy praktykant nie jest pracownikiem, organizator nie jest zwolniony z obowiązków dotyczących bezpieczeństwa. Wynika to przede wszystkim z art. 304 § 1 ustawy z dnia 26 czerwca 1974 r. – Kodeks pracy, zgodnie z którym pracodawca ma obowiązek zapewnić bezpieczne i higieniczne warunki osobom fizycznym wykonującym pracę na innej podstawie niż stosunek pracy w zakładzie pracy lub w miejscu wyznaczonym przez pracodawcę.

Dodatkowo art. 304 § 3 Kodeksu pracy nakazuje stosować obowiązki bhp także wobec uczniów i studentów niebędących pracownikami, odbywających zajęcia na terenie zakładu pracy lub w miejscu przez niego wyznaczonym.

W praktyce oznacza to, że organizator powinien co najmniej:

• ocenić, czy powierzane czynności są bezpieczne dla praktykanta,
• przeprowadzić odpowiedni instruktaż lub szkolenie bhp, jeśli jest wymagane dla danych czynności,
• zapewnić środki ochrony indywidualnej i odzież roboczą, jeżeli wymagają tego warunki pracy,
• nie dopuszczać praktykanta do zadań szczególnie niebezpiecznych bez spełnienia wymogów prawnych i organizacyjnych,
• udokumentować zasady odbywania praktyki w umowie lub porozumieniu.

Naruszenie obowiązków bhp może rodzić odpowiedzialność cywilną organizatora, a w określonych sytuacjach także odpowiedzialność wykroczeniową lub karną.

Czy NNW jest obowiązkowe?

Co do zasady przepisy nie wprowadzają jednego, ogólnego obowiązku ustawowego, aby każdy praktykant odbywający nieodpłatną praktykę bez skierowania miał polisę NNW. Taki obowiązek może jednak wynikać z:

• regulaminu uczelni albo programu studiów,
• warunków praktyki określonych przez podmiot przyjmujący,
• umowy zawartej między uczelnią, praktykantem i organizatorem,
• wewnętrznych procedur danego urzędu lub zakładu pracy.

Zatem z prawnego punktu widzenia częściej chodzi nie o to, czy NNW jest zawsze obowiązkowe z ustawy, lecz czy jest wymagane w konkretnej organizacji praktyki oraz czy bez niego praktykant pozostanie bez realnej ochrony finansowej po wypadku.

Jak najlepiej zabezpieczyć praktykę od strony formalnej?

Jeżeli urząd lub inny podmiot chce przyjąć osobę na nieodpłatną praktykę bez skierowania, warto przygotować dokumenty tak, aby ograniczyć ryzyko sporów. Najczęściej przydają się:

• pisemne porozumienie lub umowa o praktykę,
• opis zadań i miejsca odbywania praktyki,
• oświadczenie o zapoznaniu z zasadami bhp,
• informacja, kto zapewnia ubezpieczenie NNW i na jaki okres,
• postanowienia dotyczące zgłaszania wypadku i dokumentowania zdarzenia.

Nie można natomiast wyłączyć odpowiedzialności za naruszenie bezwzględnie obowiązujących przepisów bhp samym podpisem praktykanta.

Zobacz również:

obowiązki BHP wobec osób wykonujących pracę

Co w razie wypadku podczas praktyki?

Jeżeli dojdzie do wypadku, trzeba jak najszybciej ustalić, na jakiej podstawie praktyka była wykonywana. Od tego zależy dalsza ścieżka:

• czy zdarzenie zgłasza się jako wypadek objęty reżimem ZUS,
• czy uruchamia się prywatną polisę NNW,
• czy praktykant może dochodzić odszkodowania lub zadośćuczynienia od organizatora na zasadach cywilnych, w szczególności na podstawie art. 415 albo art. 430 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny, jeżeli szkoda powstała wskutek zawinionego działania lub zaniechania.

Jeżeli organizator nie zapewnił bezpiecznych warunków, nie przeszkolił praktykanta albo dopuścił go do niebezpiecznych czynności, może to mieć kluczowe znaczenie dla odpowiedzialności odszkodowawczej. Każdy przypadek trzeba jednak oceniać według konkretnych faktów, dokumentów i przebiegu zdarzenia.

FAQ

Czy urząd może przyjąć studenta na nieodpłatną praktykę bez NNW?

Może, jeżeli przepisy szczególne lub wewnętrzne procedury tego nie wykluczają, ale z punktu widzenia bezpieczeństwa prawnego jest to rozwiązanie ryzykowne. Brak NNW może oznaczać brak szybkiego źródła świadczenia po wypadku.

Czy polisa NNW daje to samo co ubezpieczenie wypadkowe ZUS?

Nie. Ubezpieczenie NNW działa według ogólnych warunków ubezpieczenia, a świadczenia z ZUS wynikają z ustawy. To dwa różne mechanizmy ochrony.

Czy praktykant bez wynagrodzenia ma prawa bhp?

Tak. Obowiązek zapewnienia bezpiecznych i higienicznych warunków wynika m.in. z art. 304 § 1 i § 3 Kodeksu pracy i obejmuje także osoby niebędące pracownikami.

Czy każda praktyka studencka wymaga skierowania z uczelni?

Nie każda. Trzeba odróżnić praktykę obowiązkową wynikającą z programu studiów od praktyki organizowanej samodzielnie przez studenta. To rozróżnienie ma duże znaczenie dla dokumentacji i ochrony ubezpieczeniowej.

Czy po wypadku można dochodzić odszkodowania od organizatora praktyki?

Tak, ale tylko wtedy, gdy istnieją ku temu podstawy faktyczne i prawne, np. zaniedbanie obowiązków bhp lub inne zawinione działanie. Każda sprawa wymaga osobnej oceny.

Źródła

• Ustawa z dnia 30 października 2002 r. o ubezpieczeniu społecznym z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych.
• Ustawa z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych.
• Ustawa z dnia 17 lipca 2009 r. o praktykach absolwenckich.
• Ustawa z dnia 26 czerwca 1974 r. – Kodeks pracy, w szczególności art. 304 § 1 i § 3.
• Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny, w szczególności art. 415 i art. 430.