Dystrybucja produktów w Polsce przez kilka firm a wyłączność

Co oznacza wyłączna dystrybucja w praktyce?

Jeżeli producent zawarł z Panem umowę wyłącznej dystrybucji na terytorium Polski, to podstawowy skutek tej umowy powstaje między stronami kontraktu, czyli między producentem a dystrybutorem. Oznacza to, że to producent odpowiada wobec Pana za naruszenie uzgodnionej wyłączności, jeżeli sprzedaje towar w sposób sprzeczny z umową albo dopuszcza inne kanały dystrybucji wbrew przyjętym zobowiązaniom.

Sama umowa nie tworzy jednak automatycznie skutecznego wobec wszystkich zakazu handlu dla innych przedsiębiorców działających poza tym kontraktem. Jeżeli zatem inna firma legalnie kupuje oryginalny towar za granicą i sprzedaje go w Polsce, trzeba osobno ocenić, czy narusza znak towarowy, zasady konkurencji albo konkretne przepisy kontraktowe. W wielu przypadkach odpowiedź będzie negatywna.

Zobacz również: relacje producent-dystrybutor

Czy inne firmy mogą sprzedawać w Polsce te same oryginalne produkty?

Najczęściej tak, jeżeli chodzi o towary oryginalne, które zostały legalnie wprowadzone do obrotu na obszarze Europejskiego Obszaru Gospodarczego przez właściciela znaku towarowego lub za jego zgodą. Wynika to z zasady wyczerpania prawa do znaku towarowego.

Podstawę prawną stanowi art. 15 ust. 1 rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2017/1001 z 14 czerwca 2017 r. w sprawie znaku towarowego Unii Europejskiej, zgodnie z którym znak towarowy Unii Europejskiej nie uprawnia właściciela do zakazywania używania znaku w odniesieniu do towarów, które zostały wprowadzone do obrotu w EOG pod tym znakiem przez właściciela lub za jego zgodą. Tę samą zasadę dla znaków krajowych przewiduje art. 155 ust. 1 ustawy z 30 czerwca 2000 r. – Prawo własności przemysłowej.

W praktyce oznacza to, że jeżeli producent sprzedał towary do hurtowni w Niemczech, a następnie polska firma kupiła te oryginalne towary i oferuje je dalej w Polsce, to co do zasady jest to dopuszczalne. Taki obrót bywa określany jako import równoległy, choć jego legalność zawsze zależy od konkretnych okoliczności: pochodzenia towaru, zgody uprawnionego na pierwsze wprowadzenie do obrotu w EOG oraz braku istotnych zmian w towarze.

Właściciel znaku może sprzeciwić się dalszej sprzedaży tylko wyjątkowo, gdy istnieją uzasadnione podstawy, w szczególności gdy po wprowadzeniu do obrotu stan towarów został zmieniony lub pogorszony. Tak stanowi art. 15 ust. 2 rozporządzenia 2017/1001 oraz art. 155 ust. 3 Prawa własności przemysłowej.

Zobacz również: import równoległy i wyczerpanie prawa

Kiedy generalny dystrybutor może skutecznie zareagować?

Najpierw trzeba ustalić, kto rzeczywiście narusza Pana prawa. Jeżeli producent zobowiązał się umownie do wyłączności i jednocześnie sam sprzedaje innym podmiotom na Polskę albo organizuje kanał sprzedaży sprzeczny z kontraktem, to roszczenia przysługują przede wszystkim wobec producenta na zasadach umownych, czyli na podstawie art. 353¹, art. 471 oraz art. 483 § 1 ustawy z 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny, o ile umowa przewiduje obowiązek, szkodę lub karę umowną.

Możliwe roszczenia zależą od treści umowy i mogą obejmować m.in. żądanie wykonania zobowiązania, odszkodowanie albo karę umowną. Jeżeli umowa przewiduje obowiązki lojalnościowe producenta, minimalne standardy sieci dystrybucji, zasady sprzedaży aktywnej na terytorium zastrzeżonym lub mechanizm rekompensaty za naruszenie wyłączności, to właśnie te postanowienia są kluczowe.

Inaczej wygląda sytuacja, gdy niezależny przedsiębiorca kupuje towar legalnie od hurtownika z innego państwa EOG, a producent formalnie nie narusza kontraktu. Wtedy samo wejście takiego podmiotu na rynek polski najczęściej nie daje podstaw do zakazu sprzedaży.

Kiedy ograniczenia dystrybucji mogą być nieważne?

Nie każde postanowienie o wyłączności jest zakazane. Trzeba jednak uważać na ograniczenia, które prowadzą do niedozwolonego podziału rynku lub nadmiernego zamknięcia dostępu do towaru.

Na poziomie unijnym podstawą jest art. 101 ust. 1 Traktatu o funkcjonowaniu Unii Europejskiej, który zakazuje porozumień między przedsiębiorstwami mających na celu lub skutek ograniczenie konkurencji, w szczególności przez podział rynków albo źródeł zaopatrzenia. Zgodnie z art. 101 ust. 2 TFUE takie porozumienia są nieważne z mocy prawa.

Polskim odpowiednikiem jest art. 6 ust. 1 pkt 1, 3 i 6 ustawy z 16 lutego 2007 r. o ochronie konkurencji i konsumentów, który zakazuje porozumień polegających m.in. na ustalaniu cen, podziale rynków zbytu lub zakupu oraz ograniczaniu dostępu do rynku. Zgodnie z art. 6 ust. 2 tej ustawy takie porozumienia są w całości lub w odpowiedniej części nieważne.

Przy umowach wertykalnych trzeba dodatkowo brać pod uwagę rozporządzenie Komisji (UE) 2022/720 z 10 maja 2022 r. w sprawie stosowania art. 101 ust. 3 TFUE do kategorii porozumień wertykalnych i praktyk uzgodnionych. Rozporządzenie to przewiduje tzw. wyłączenie blokowe dla części porozumień wertykalnych, ale tylko po spełnieniu ustawowych warunków, zwłaszcza dotyczących udziałów rynkowych oraz braku tzw. ograniczeń najpoważniejszych.

Czego nie wolno narzucać dystrybutorom i odbiorcom?

W praktyce szczególnie ryzykowne są postanowienia lub uzgodnienia dotyczące:

• sztywnego ustalania cen odsprzedaży – co do zasady zakazanego na gruncie art. 101 ust. 1 TFUE i art. 6 ust. 1 pkt 1 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów;
• całkowitego zakazu sprzedaży pasywnej do klientów spoza terytorium wyłącznego;
• bezwzględnego podziału rynku między dystrybutorów;
• zakazu zaopatrywania się z legalnych źródeł w EOG, jeżeli w istocie służy on zamknięciu rynku i nie mieści się w dopuszczalnych ramach prawa konkurencji.

Dopuszczalne mogą być natomiast niektóre ograniczenia sprzedaży aktywnej na terytorium lub do grupy klientów przydzielonych innemu dystrybutorowi, o ile mieszczą się w granicach przewidzianych przez rozporządzenie 2022/720. Rozróżnienie między sprzedażą aktywną a pasywną ma tu duże znaczenie i zależy od sposobu pozyskiwania klienta.

Czy działania wobec konkurentów mogą narazić na zarzut naruszenia prawa?

Tak. Generalny dystrybutor powinien ostrożnie reagować na równoległy obrót. Próby blokowania innych sprzedawców „na siłę” mogą przynieść odwrotny skutek.

W zależności od sposobu działania może powstać ryzyko zarzutów z zakresu prawa konkurencji albo czynów nieuczciwej konkurencji. Przykładowo, rozpowszechnianie nieprawdziwych informacji o konkurencie może podpadać pod art. 14 ust. 1 ustawy z 16 kwietnia 1993 r. o zwalczaniu nieuczciwej konkurencji. Z kolei utrudnianie innym przedsiębiorcom dostępu do rynku może w określonych sytuacjach być oceniane przez pryzmat art. 15 ust. 1 tej ustawy, ale tylko wtedy, gdy zachowanie rzeczywiście przybiera formę czynu wskazaną w przepisie. Tego przepisu nie należy stosować automatycznie do każdej twardej polityki handlowej.

Ryzykowne może być też wywieranie presji na hurtowników lub kontrahentów w sposób prowadzący do niedozwolonego ograniczenia konkurencji. Ocena zawsze zależy od konkretów: pozycji rynkowej, treści uzgodnień, zakresu nacisku i skutków dla rynku.

Jak bezpiecznie uporządkować politykę dystrybucji?

Jeżeli chce Pan realnie chronić swoją pozycję jako dystrybutora wyłącznego, warto skupić się przede wszystkim na konstrukcji umowy z producentem. W praktyce pomocne bywają:

• precyzyjne określenie, czy wyłączność obejmuje tylko sprzedaż aktywną, czy także określone kanały sprzedaży;
• zakaz ustanawiania przez producenta dodatkowych oficjalnych dystrybutorów na danym terytorium;
• jasne zasady sprzedaży internetowej, marketplace i cross-border e-commerce;
• procedury kontroli autentyczności towarów i kanału ich pochodzenia;
• postanowienia o karach umownych, raportowaniu sprzedaży i obowiązku współpracy przy zwalczaniu podszywania się pod oficjalną sieć.

Jeżeli chodzi o politykę cenową, trzeba pamiętać, że producent może zwykle rekomendować ceny odsprzedaży albo określać ceny maksymalne, ale nie może w praktyce wymuszać sztywnej albo minimalnej ceny odsprzedaży, jeżeli prowadziłoby to do naruszenia art. 101 ust. 1 TFUE i art. 6 ust. 1 pkt 1 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów.

Tabela: co zwykle jest dozwolone, a co ryzykowne?

FAQ

Czy umowa wyłącznej dystrybucji daje monopol na sprzedaż w Polsce?

Nie. Co do zasady daje ona ochronę kontraktową wobec producenta, ale nie eliminuje automatycznie niezależnych sprzedawców oferujących oryginalny towar legalnie wprowadzony do obrotu w EOG.

Czy można zakazać innym firmom importu oryginalnych produktów z UE?

Zwykle nie, jeżeli towary zostały legalnie wprowadzone do obrotu w EOG przez uprawnionego lub za jego zgodą. Trzeba jednak sprawdzić, czy nie doszło do zmiany stanu towaru, przepakowania albo innego naruszenia prawa.

Czy producent może narzucić minimalną cenę odsprzedaży?

Co do zasady nie. Sztywne lub minimalne ceny odsprzedaży są bardzo ryzykowne z punktu widzenia art. 101 ust. 1 TFUE oraz art. 6 ust. 1 pkt 1 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów. Dopuszczalne bywa natomiast rekomendowanie cen lub ustalanie cen maksymalnych, o ile nie dochodzi do faktycznego przymusu.

Czy samo reklamowanie się jako „oficjalny dystrybutor” przez konkurenta jest legalne?

Nie zawsze. Jeżeli podmiot nie ma takiego statusu, może to wprowadzać klientów w błąd i rodzić roszczenia z ustawy o zwalczaniu nieuczciwej konkurencji. Wtedy znaczenie ma treść komunikatu, sposób użycia oznaczeń i realny odbiór rynku.

Od kogo zacząć działania: od producenta czy od konkurenta?

Najpierw warto ustalić źródło problemu. Jeżeli producent łamie postanowienia o wyłączności, głównym adresatem roszczeń zwykle jest producent. Jeżeli problem dotyczy podszywania się pod oficjalną sieć, przepakowywania lub sprzedaży towarów nieoryginalnych, działania mogą być kierowane także do konkurenta.

Źródła

• art. 101 ust. 1 i 2 Traktatu o funkcjonowaniu Unii Europejskiej
• rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2017/1001 z 14 czerwca 2017 r. w sprawie znaku towarowego Unii Europejskiej, w szczególności art. 15 ust. 1 i 2
• ustawa z 30 czerwca 2000 r. – Prawo własności przemysłowej, w szczególności art. 155 ust. 1 i 3
• ustawa z 16 lutego 2007 r. o ochronie konkurencji i konsumentów, w szczególności art. 6 ust. 1 pkt 1, 3 i 6 oraz art. 6 ust. 2
• rozporządzenie Komisji (UE) 2022/720 z 10 maja 2022 r. w sprawie stosowania art. 101 ust. 3 TFUE do kategorii porozumień wertykalnych i praktyk uzgodnionych
• ustawa z 16 kwietnia 1993 r. o zwalczaniu nieuczciwej konkurencji, w szczególności art. 14 ust. 1 oraz art. 15 ust. 1
• ustawa z 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny, w szczególności art. 353¹, art. 471 i art. 483 § 1