Bezpośrednia współpraca z klientem pośrednika a nieuczciwa konkurencja

Czy można współpracować bezpośrednio z klientem pośrednika?

Co do zasady tak. W polskim prawie nie ma ogólnego zakazu „ominięcia pośrednika” tylko dlatego, że wcześniej zlecenia były realizowane przez podmiot pośredniczący. Sam fakt, że dwaj przedsiębiorcy działają w tej samej branży, nie oznacza jeszcze naruszenia prawa.

Kluczowe znaczenie ma jednak konkretny stan faktyczny: treść zawartych umów, sposób wejścia w kontakt z klientem zagranicznym, zakres przekazanych informacji oraz to, czy pośrednik chronił swoje informacje jako tajemnicę przedsiębiorstwa.

Jeżeli nie ma między stronami umowy B2B, klauzuli wyłączności, zakazu konkurencji, zakazu obchodzenia pośrednika (non-circumvention) ani innego ograniczenia kontraktowego, to samo zawarcie umowy bezpośrednio z niemiecką firmą zwykle nie jest bezprawne. Nie oznacza to jednak, że ryzyko sporu jest zerowe.

Kiedy pojawia się ryzyko czynu nieuczciwej konkurencji?

W opisanej sytuacji najważniejsze są przede wszystkim przepisy ustawy z dnia 16 kwietnia 1993 r. o zwalczaniu nieuczciwej konkurencji (t.j. Dz.U. z 2024 r. poz. 1619), dalej: „u.z.n.k.”.

Zgodnie z art. 3 ust. 1 u.z.n.k. czynem nieuczciwej konkurencji jest działanie sprzeczne z prawem lub dobrymi obyczajami, jeżeli zagraża lub narusza interes innego przedsiębiorcy lub klienta. Jest to przepis ogólny, ale w praktyce sądy najczęściej badają, czy zachowanie mieści się także w jednym z typów szczegółowych opisanych w ustawie.

W relacji z pośrednikiem najczęściej wchodzą w grę dwie podstawy:

• art. 11 u.z.n.k. – naruszenie tajemnicy przedsiębiorstwa,
• art. 12 ust. 2 u.z.n.k. – nakłanianie klientów przedsiębiorcy do rozwiązania z nim umowy albo niewykonania lub nienależytego wykonania umowy w celu przysporzenia korzyści sobie lub osobom trzecim albo szkodzenia przedsiębiorcy.

Dlatego sama zmiana modelu współpracy nie przesądza jeszcze o odpowiedzialności. Odpowiedzialność zależy od tego, jak doszło do przejęcia relacji z klientem i jakich informacji użyto.

Zobacz również:

nakłanianie do zmiany kontrahenta

Tajemnica przedsiębiorstwa – kiedy rzeczywiście podlega ochronie?

Obecnie decydujące znaczenie ma art. 11 ust. 2 u.z.n.k.. Zgodnie z tym przepisem tajemnicę przedsiębiorstwa stanowią informacje techniczne, technologiczne, organizacyjne przedsiębiorstwa lub inne informacje posiadające wartość gospodarczą, które jako całość lub w szczególnym zestawieniu nie są powszechnie znane albo nie są łatwo dostępne dla osób zwykle zajmujących się tym rodzajem informacji, o ile uprawniony podjął przy zachowaniu należytej staranności działania w celu utrzymania ich w poufności.

W praktyce oznacza to, że nie każda informacja o kliencie będzie chroniona. Pośrednik musiałby wykazać łącznie, że:

• informacja miała wartość gospodarczą,
• nie była powszechnie znana ani łatwo dostępna,
• podjął realne działania dla zachowania jej poufności.

Taką informacją mogą być np. niepubliczne warunki handlowe, marże, modele rozliczeń, harmonogramy, specyfikacje organizacyjne, baza kontaktów wraz z osobami decyzyjnymi, preferencje zakupowe klienta lub ustalone stawki.

Jeżeli natomiast zna Pan kontrahenta dlatego, że współpraca była jawna, przedstawiciele firmy niemieckiej sami zwrócili się do Pana z propozycją, a dane kontaktowe i zakres usług są dostępne publicznie, pośrednikowi trudniej będzie wykazać naruszenie art. 11 u.z.n.k.

Kiedy przejęcie klienta może naruszać art. 12 ust. 2 u.z.n.k.?

Zgodnie z art. 12 ust. 2 u.z.n.k. czynem nieuczciwej konkurencji jest nakłanianie klientów przedsiębiorcy lub innych osób do rozwiązania z nim umowy albo niewykonania lub nienależytego wykonania umowy, w celu przysporzenia korzyści sobie lub osobom trzecim albo szkodzenia przedsiębiorcy.

To ważny przepis przy „pomijaniu pośrednika”. Ryzyko wzrasta, gdy przedsiębiorca:

• namawia klienta, aby zerwał trwającą umowę z pośrednikiem,
• zachęca klienta do niewykonania zobowiązań wobec pośrednika,
• wykorzystuje informacje o warunkach umowy pośrednika do przejęcia kontraktu,
• podejmuje działania typowo „podkradające” relację, a nie tylko odpowiada na ofertę klienta.

Jeżeli jednak niemiecki kontrahent sam chce zakończyć lub nie przedłużać współpracy z pośrednikiem i dopiero potem składa Panu ofertę bezpośrednią, ocena prawna może być znacznie korzystniejsza. Wtedy trudniej mówić o „nakłanianiu” w rozumieniu art. 12 ust. 2 u.z.n.k.

Przy podobnych sytuacjach biznesowych znaczenie ma też to, czy nie występuje konflikt interesów w branży, zwłaszcza gdy relacje konkurencyjne nakładają się na wcześniejsze obowiązki lojalnościowe.

Znaczenie umowy, korespondencji i praktyki współpracy

W opisie wskazano, że nie ma umowy B2B ani zakazu konkurencji. To istotne, ale przed podjęciem decyzji warto sprawdzić szerzej:

• czy były podpisywane zamówienia, potwierdzenia zleceń, ogólne warunki współpracy lub regulaminy,
• czy w mailach nie pojawiły się klauzule poufności lub zakaz bezpośrednich kontaktów z klientem końcowym,
• czy nie było ustaleń ustnych, które później potwierdzono korespondencją,
• czy pośrednik nie przekazywał informacji oznaczonych jako poufne,
• czy umowa pośrednika z niemiecką firmą nadal trwa i czy klient może ją swobodnie zakończyć.

Z punktu widzenia prawa cywilnego znaczenie mogą mieć także ogólne zasady odpowiedzialności odszkodowawczej z art. 471 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny (t.j. Dz.U. z 2024 r. poz. 1061 ze zm.), jeżeli pośrednik wykaże istnienie zobowiązania, jego naruszenie, szkodę i związek przyczynowy. Bez stosunku umownego będzie to jednak znacznie trudniejsze.

Czy brak szkody wyłącza odpowiedzialność?

Nie zawsze. Dla roszczeń z u.z.n.k. niektóre środki ochrony mogą być dochodzone także wtedy, gdy liczy się samo zagrożenie interesu przedsiębiorcy. Zgodnie z art. 18 ust. 1 u.z.n.k. przedsiębiorca, którego interes został zagrożony lub naruszony, może żądać m.in. zaniechania niedozwolonych działań, usunięcia skutków niedozwolonych działań, złożenia odpowiedniego oświadczenia, naprawienia szkody na zasadach ogólnych, wydania bezpodstawnie uzyskanych korzyści, a w razie zawinionego czynu także zasądzenia odpowiedniej sumy pieniężnej na cel społeczny.

Inaczej mówiąc, pośrednik nie musi ograniczać się do żądania odszkodowania. Może też żądać zakazu określonych działań, jeżeli uzna, że dochodzi do naruszenia tajemnicy przedsiębiorstwa lub innego czynu nieuczciwej konkurencji.

Jak ocenić Pana sytuację praktycznie?

Jeżeli rzeczywiście:

• nie ma umowy z zakazem konkurencji ani zakazem obchodzenia pośrednika,
• nie wykorzystuje Pan poufnych danych pośrednika,
• nie namawia Pan niemieckiej firmy do zerwania istniejącej umowy z pośrednikiem,
• klient sam proponuje Panu współpracę bezpośrednią,

to ryzyko skutecznych roszczeń pośrednika jest co do zasady wyraźnie mniejsze.

Nadal jednak trzeba ostrożnie udokumentować, że inicjatywa wyszła od klienta albo że relacja bezpośrednia nie została zbudowana na informacjach poufnych pośrednika. W sporze to właśnie dowody często przesądzają wynik.

Co warto zrobić przed rozpoczęciem współpracy bezpośredniej?

Zobacz również:

umowy przedsiębiorców

Jakie roszczenia może podnieść pośrednik?

W zależności od stanu faktycznego pośrednik może próbować oprzeć swoje żądania na:

• art. 18 ust. 1 u.z.n.k. – roszczenia związane z czynem nieuczciwej konkurencji,
• art. 471 Kodeksu cywilnego – jeżeli istniało zobowiązanie i jego naruszenie,
• art. 415 Kodeksu cywilnego – odpowiedzialność deliktowa, jeśli wykaże zawinione wyrządzenie szkody,
• ewentualnie żądaniu zabezpieczenia roszczeń na podstawie przepisów Kodeksu postępowania cywilnego, gdyby chciał szybko zablokować określone działania.

To jednak nie znaczy, że każde takie powództwo będzie zasadne. W praktyce pośrednik musi wykazać konkretne naruszenie, a nie tylko to, że utracił klienta.

Wnioski

W opisanym modelu współpracy samo podjęcie bezpośredniej współpracy z niemiecką firmą nie jest automatycznie czynem nieuczciwej konkurencji. Najważniejsze jest to, czy nie dochodzi do naruszenia art. 11 u.z.n.k. przez wykorzystanie tajemnicy przedsiębiorstwa oraz czy nie występuje zachowanie z art. 12 ust. 2 u.z.n.k., czyli nakłanianie klienta do zerwania lub niewykonania umowy z pośrednikiem.

Jeżeli klient sam proponuje współpracę, brak jest zakazu umownego, a Pan nie korzysta z poufnych informacji pośrednika, to co do zasady istnieją argumenty przemawiające za dopuszczalnością takiego działania. Mimo to przed podpisaniem umowy warto przeanalizować całą dokumentację, bo o wyniku sporu zwykle decydują szczegóły.

FAQ

Czy sam brak umowy z pośrednikiem oznacza pełną swobodę działania?

Nie. Brak umowy usuwa część ryzyk kontraktowych, ale nadal obowiązują przepisy ustawy o zwalczaniu nieuczciwej konkurencji, zwłaszcza art. 11 i art. 12 ust. 2 u.z.n.k.

Czy lista klientów zawsze jest tajemnicą przedsiębiorstwa?

Nie zawsze. Musi mieć wartość gospodarczą, nie być powszechnie dostępna i być realnie chroniona przez przedsiębiorcę zgodnie z art. 11 ust. 2 u.z.n.k.

Czy klient może sam wybrać nowego wykonawcę?

Co do zasady tak. Sam wybór innego kontrahenta przez klienta nie jest bezprawny. Problem pojawia się wtedy, gdy zmiana następuje wskutek bezprawnego nakłaniania albo wykorzystania poufnych danych.

Czy pośrednik może żądać odszkodowania, jeśli stracił klienta?

Może próbować, ale musi wykazać podstawę prawną roszczenia, naruszenie, szkodę i związek przyczynowy. Sama utrata klienta nie wystarcza automatycznie do wygrania sprawy.

Czy w relacji z niemiecką firmą znaczenie ma też prawo niemieckie?

Może mieć, zwłaszcza dla nowej umowy bezpośredniej. Kwestie prawa właściwego i sądu właściwego zależą od treści ustaleń między stronami oraz od przepisów prawa prywatnego międzynarodowego i unijnego.

Źródła

• Ustawa z dnia 16 kwietnia 1993 r. o zwalczaniu nieuczciwej konkurencji, t.j. Dz.U. z 2024 r. poz. 1619.
• Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny, t.j. Dz.U. z 2024 r. poz. 1061 ze zm.
• Wyrok Sądu Najwyższego z 13 lutego 2014 r., V CSK 176/13.