Jakie świadczenia przysługują niepełnosprawnemu rolnikowi?

Od czego zależy prawo do świadczeń?

W opisanej sytuacji trzeba oddzielić dwie grupy świadczeń: świadczenia z systemu rolniczego ubezpieczenia społecznego (KRUS) oraz świadczenia z pomocy społecznej lub świadczeń rodzinnych wypłacane przez gminę.

To, że syn ma umiarkowany stopień niepełnosprawności, nie oznacza jeszcze automatycznie prawa do renty ani do zasiłków z MOPS. Każde świadczenie ma własne warunki ustawowe. Istotne są przede wszystkim: rodzaj orzeczenia, wiek powstania niepełnosprawności, podleganie ubezpieczeniu w KRUS, wysokość dochodu oraz faktyczna sytuacja życiowa i majątkowa.

Jeżeli sprawa dotyczy rolnika, gmina nie ocenia wyłącznie tego, czy ktoś „pracuje” lub „nie pracuje”, lecz również dochód z gospodarstwa rolnego ustalany według zasad obowiązujących w pomocy społecznej.

Renta rolnicza z KRUS – kiedy może przysługiwać?

Podstawą jest art. 21 ust. 1 ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników. Zgodnie z tym przepisem renta rolnicza z tytułu niezdolności do pracy przysługuje ubezpieczonemu, który łącznie:

• jest trwale lub okresowo całkowicie niezdolny do pracy w gospodarstwie rolnym,
• ma wymagany okres podlegania ubezpieczeniu emerytalno-rentowemu, o którym mowa w tej ustawie,
• a całkowita niezdolność do pracy w gospodarstwie rolnym powstała w okresach wskazanych w ustawie albo nie później niż w ciągu 18 miesięcy od ustania tych okresów.

Kluczowe jest więc nie samo orzeczenie o umiarkowanym stopniu niepełnosprawności, ale ustalenie przez KRUS całkowitej niezdolności do pracy w gospodarstwie rolnym. To inna kategoria niż stopień niepełnosprawności orzekany przez powiatowy zespół do spraw orzekania o niepełnosprawności.

Zgodnie z art. 21 ust. 5 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników, za całkowicie niezdolnego do pracy w gospodarstwie rolnym uważa się ubezpieczonego, który z powodu naruszenia sprawności organizmu utracił zdolność do osobistego wykonywania pracy w gospodarstwie rolnym.

Jeżeli syn złożył wniosek o rentę rolniczą, KRUS oceni przede wszystkim stan zdrowia oraz spełnienie warunków ubezpieczeniowych. Samo posiadanie 4 ha gospodarstwa nie wyklucza renty, ale może mieć znaczenie przy ocenie faktycznej zdolności do pracy i późniejszego zbiegu uprawnień.

Czy po rencie z KRUS można dostać pomoc z MOPS?

Tak, ale nie zawsze. Otrzymywanie renty z KRUS nie zamyka automatycznie drogi do wszystkich świadczeń z pomocy społecznej. Gmina bada jednak dochód i sytuację życiową. W praktyce część świadczeń może być niedostępna albo ich wysokość będzie bardzo niska, jeżeli renta oraz dochód z gospodarstwa przekroczą ustawowe kryteria.

Podstawą jest art. 8 ust. 1 ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej, który uzależnia prawo do świadczeń pieniężnych z pomocy społecznej od dochodu osoby samotnie gospodarującej albo dochodu na osobę w rodzinie.

Dodatkowo przy osobach prowadzących gospodarstwo rolne stosuje się art. 8 ust. 9 ustawy o pomocy społecznej. Zgodnie z tym przepisem przy ustalaniu prawa do świadczeń z pomocy społecznej z gospodarstwa rolnego przyjmuje się dochód z 1 ha przeliczeniowego w wysokości ogłaszanej corocznie dla potrzeb pomocy społecznej. Oznacza to, że gmina może przyjąć dochód „ustawowy”, nawet jeśli rzeczywisty zysk z gospodarstwa jest niski.

Właśnie dlatego w sprawach rolników bardzo ważne jest ustalenie:

• ile gospodarstwo ma hektarów przeliczeniowych, a nie tylko fizycznych,
• czy syn prowadzi gospodarstwo sam, czy wspólnie z rodziną,
• jakie są pozostałe dochody rodziny,
• czy występują szczególne wydatki związane z chorobą, leczeniem lub rehabilitacją.

Zasiłek stały – czy przysługuje rolnikowi z umiarkowaną niepełnosprawnością?

Zasiłek stały reguluje art. 37 ust. 1 ustawy o pomocy społecznej. Przysługuje on:

• pełnoletniej osobie samotnie gospodarującej, niezdolnej do pracy z powodu wieku lub całkowicie niezdolnej do pracy, jeżeli jej dochód jest niższy od kryterium dochodowego osoby samotnie gospodarującej,
• pełnoletniej osobie pozostającej w rodzinie, niezdolnej do pracy z powodu wieku lub całkowicie niezdolnej do pracy, jeżeli jej dochód, jak również dochód na osobę w rodzinie, są niższe od kryterium dochodowego na osobę w rodzinie.

W tym świadczeniu najważniejsze jest pojęcie całkowitej niezdolności do pracy. Zgodnie z art. 6 pkt 7 ustawy o pomocy społecznej oznacza ono m.in. całkowitą niezdolność do pracy w rozumieniu przepisów o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych albo zaliczenie do I lub II grupy inwalidów, albo legitymowanie się znacznym lub umiarkowanym stopniem niepełnosprawności.

To oznacza, że umiarkowany stopień niepełnosprawności może otwierać drogę do zasiłku stałego, ale tylko wtedy, gdy spełnione są także kryteria dochodowe. W sprawie rolnika najczęstszą przeszkodą jest właśnie dochód ustalany z gospodarstwa rolnego oraz renta lub inne świadczenia.

Wysokość zasiłku stałego ustala się według art. 37 ust. 2 i 3 ustawy o pomocy społecznej. Minimalna i maksymalna kwota może się zmieniać po nowelizacjach, dlatego przed złożeniem wniosku warto sprawdzić aktualne stawki w ośrodku pomocy społecznej albo w obowiązującym tekście ustawy.

Zasiłek okresowy

Podstawą jest art. 38 ustawy o pomocy społecznej. Zasiłek okresowy może być przyznany w szczególności ze względu na długotrwałą chorobę, niepełnosprawność, bezrobocie albo możliwość utrzymania lub nabycia uprawnień do świadczeń z innych systemów zabezpieczenia społecznego.

To świadczenie ma charakter czasowy. Gmina ustala okres wypłaty indywidualnie, po zbadaniu sytuacji osoby lub rodziny. W praktyce może ono mieć znaczenie np. wtedy, gdy syn czeka na rozstrzygnięcie KRUS i chwilowo nie ma środków na utrzymanie.

Także tutaj obowiązuje kryterium dochodowe z art. 8 ust. 1 ustawy o pomocy społecznej, a przy rolniku dochód z gospodarstwa jest uwzględniany na zasadach z art. 8 ust. 9.

Zasiłek celowy i specjalny zasiłek celowy

Zasiłek celowy reguluje art. 39 ust. 1 i 2 ustawy o pomocy społecznej. Może być przyznany na zaspokojenie niezbędnej potrzeby bytowej, w szczególności na żywność, leki i leczenie, opał, odzież, niezbędne przedmioty użytku domowego, drobne remonty i naprawy w mieszkaniu, a także koszty pogrzebu.

W praktyce to jedna z najczęściej dostępnych form wsparcia dla osób z niepełnosprawnością, również wtedy, gdy nie ma prawa do zasiłku stałego. Organ ocenia konkretną potrzebę, sytuację finansową i możliwości własne wnioskodawcy.

Jeżeli kryterium dochodowe jest przekroczone, w szczególnie uzasadnionym przypadku może zostać przyznany specjalny zasiłek celowy na podstawie art. 41 pkt 1 ustawy o pomocy społecznej. Jest to jednak świadczenie uznaniowe – nie przysługuje automatycznie.

Zasiłek pielęgnacyjny – kiedy jest możliwy?

Zasiłek pielęgnacyjny nie jest świadczeniem z pomocy społecznej, lecz świadczeniem rodzinnym. Podstawą jest art. 16 ust. 1 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych. Jego celem jest częściowe pokrycie wydatków wynikających z konieczności zapewnienia opieki i pomocy innej osoby w związku z niezdolnością do samodzielnej egzystencji.

Zgodnie z art. 16 ust. 2 pkt 2 ustawy o świadczeniach rodzinnych, zasiłek pielęgnacyjny przysługuje osobie niepełnosprawnej w wieku powyżej 16 lat, jeżeli legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.

Natomiast zgodnie z art. 16 ust. 2 pkt 3 tej ustawy, przy umiarkowanym stopniu niepełnosprawności zasiłek pielęgnacyjny przysługuje tylko wtedy, gdy niepełnosprawność powstała w wieku do ukończenia 21. roku życia.

To świadczenie nie jest uzależnione od dochodu. Jeżeli więc syn ma umiarkowany stopień niepełnosprawności i niepełnosprawność powstała przed ukończeniem 21 lat, warto złożyć osobny wniosek do organu wypłacającego świadczenia rodzinne w gminie lub mieście.

Świadczenie uzupełniające dla osób niezdolnych do samodzielnej egzystencji

To świadczenie, potocznie nazywane „500 plus dla niesamodzielnych”, reguluje art. 2 ust. 1 ustawy z dnia 31 lipca 2019 r. o świadczeniu uzupełniającym dla osób niezdolnych do samodzielnej egzystencji. Przysługuje ono osobie, która ukończyła 18 lat i ma odpowiednie orzeczenie, m.in. o niezdolności do samodzielnej egzystencji albo o całkowitej niezdolności do pracy w gospodarstwie rolnym i niezdolności do samodzielnej egzystencji.

Samo orzeczenie o umiarkowanym stopniu niepełnosprawności nie wystarcza. Jeżeli syn nie ma orzeczenia o niezdolności do samodzielnej egzystencji, to to świadczenie co do zasady nie będzie przysługiwać.

Jak wygląda procedura w MOPS lub OPS?

Świadczenia z pomocy społecznej przyznaje się na wniosek osoby zainteresowanej. Zgodnie z art. 102 ust. 1 ustawy o pomocy społecznej, świadczenia są udzielane na wniosek osoby zainteresowanej, jej przedstawiciela ustawowego albo innej osoby za zgodą zainteresowanego lub przedstawiciela ustawowego.

Przed wydaniem decyzji organ zwykle przeprowadza rodzinny wywiad środowiskowy. Podstawą jest art. 107 ust. 1 ustawy o pomocy społecznej. W trakcie wywiadu badane są m.in. dochody, skład rodziny, stan zdrowia, warunki mieszkaniowe i sytuacja majątkowa.

Przy rolniku urząd może zażądać w szczególności:

• orzeczenia o niepełnosprawności,
• dokumentów z KRUS, w tym decyzji rentowej albo informacji o toczącym się postępowaniu,
• nakazu płatniczego lub zaświadczeń dotyczących gospodarstwa,
• danych o liczbie hektarów przeliczeniowych,
• dokumentów potwierdzających wydatki na leczenie, leki i rehabilitację.

Co zrobić, jeśli decyzja będzie odmowna?

Jeżeli KRUS odmówi renty albo gmina odmówi przyznania świadczenia z pomocy społecznej, trzeba sprawdzić uzasadnienie decyzji. W zależności od rodzaju sprawy możliwe są różne środki odwoławcze.

W sprawach z pomocy społecznej decyzja administracyjna podlega zaskarżeniu na zasadach z art. 127 § 1 i 2 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. – Kodeks postępowania administracyjnego. Co do zasady od decyzji wydanej przez organ pierwszej instancji przysługuje odwołanie do samorządowego kolegium odwoławczego, w terminie 14 dni od doręczenia decyzji, zgodnie z art. 129 § 1 i 2 Kodeksu postępowania administracyjnego.

W sprawach KRUS tryb zależy od rodzaju decyzji, ale co do zasady decyzje rentowe można zaskarżyć do sądu pośrednictwem organu rentowego, według zasad właściwych dla spraw z ubezpieczeń społecznych.

Jak to ocenić w opisanej sprawie?

Jeżeli syn ma umiarkowany stopień niepełnosprawności, prowadzi gospodarstwo rolne 4 ha i oczekuje na decyzję KRUS, to realnie warto sprawdzić równolegle kilka ścieżek:

• czy spełnia warunki do renty rolniczej z tytułu całkowitej niezdolności do pracy w gospodarstwie rolnym,
• czy niepełnosprawność powstała przed ukończeniem 21 lat – to ważne dla zasiłku pielęgnacyjnego,
• ile wynosi dochód z gospodarstwa w przeliczeniu według zasad pomocy społecznej,
• czy do czasu decyzji KRUS można ubiegać się o zasiłek okresowy lub celowy,
• czy występują szczególne koszty leczenia, rehabilitacji lub zakupu leków uzasadniające pomoc celową.

Innymi słowy: tak, po rentę z KRUS można równolegle lub później starać się o niektóre świadczenia z gminy, ale ich przyznanie będzie zależało głównie od dochodu oraz szczegółowej sytuacji rodzinnej i majątkowej.

FAQ

Czy umiarkowany stopień niepełnosprawności wystarczy do renty z KRUS?

Nie. Dla renty rolniczej znaczenie ma przede wszystkim stwierdzenie całkowitej niezdolności do pracy w gospodarstwie rolnym na podstawie art. 21 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników, a nie samo orzeczenie o stopniu niepełnosprawności.

Czy posiadanie 4 ha wyklucza pomoc z MOPS?

Nie automatycznie, ale gmina uwzględni dochód z gospodarstwa rolnego według art. 8 ust. 9 ustawy o pomocy społecznej. W praktyce może to spowodować odmowę świadczenia albo obniżenie jego wysokości.

Czy można jednocześnie pobierać rentę z KRUS i zasiłek celowy?

Tak, jest to możliwe, jeśli mimo renty występuje uzasadniona potrzeba bytowa i organ przyzna świadczenie na podstawie art. 39 ustawy o pomocy społecznej. Nie ma tu automatycznego zakazu, ale każda sprawa jest oceniana indywidualnie.

Czy zasiłek pielęgnacyjny zależy od dochodu?

Nie. Zasiłek pielęgnacyjny nie jest uzależniony od dochodu, ale trzeba spełnić warunki z art. 16 ustawy o świadczeniach rodzinnych, w tym przy umiarkowanym stopniu niepełnosprawności wykazać, że niepełnosprawność powstała przed ukończeniem 21 lat.

Czy przed decyzją KRUS można złożyć wniosek do OPS?

Tak. Oczekiwanie na decyzję z KRUS nie blokuje złożenia wniosku o pomoc społeczną. W takiej sytuacji szczególnie warto rozważyć zasiłek okresowy lub celowy.

Źródła:

1. Ustawa z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników.

2. Ustawa z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej – Dz.U. 2004 nr 64 poz. 593.

3. Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych.

4. Ustawa z dnia 31 lipca 2019 r. o świadczeniu uzupełniającym dla osób niezdolnych do samodzielnej egzystencji – Dz.U. 2019 poz. 1622.

5. Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. – Kodeks postępowania administracyjnego.