Opieka nad osobą z niepełnosprawnością – jakie świadczenia przysługują?

Jakie świadczenia mogą przysługiwać osobie z niepełnosprawnością?

W opisanej sytuacji najważniejsze są dwa świadczenia dla samej osoby z niepełnosprawnością: zasiłek pielęgnacyjny oraz świadczenie wspierające. To są dwa odrębne instrumenty, przyznawane na innych zasadach i przez różne organy.

Natomiast sam małżonek-opiekun dorosłej osoby z niepełnosprawnością, nawet jeśli faktycznie sprawuje codzienną opiekę, co do zasady nie otrzyma własnego świadczenia opiekuńczego tylko z tego tytułu. Dotyczy to również sytuacji, gdy jest rencistą albo pracuje.

Zasiłek pielęgnacyjny

Zasiłek pielęgnacyjny reguluje art. 16 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych. Zgodnie z art. 16 ust. 2 pkt 2 ustawy o świadczeniach rodzinnych, zasiłek pielęgnacyjny przysługuje osobie niepełnosprawnej w wieku powyżej 16 lat, jeżeli legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.

Celem tego świadczenia jest częściowe pokrycie wydatków wynikających z konieczności zapewnienia opieki i pomocy innej osoby w związku z niezdolnością do samodzielnej egzystencji albo znacznym ograniczeniem samodzielności.

Wysokość zasiłku pielęgnacyjnego wynosi obecnie 215,84 zł miesięcznie. W praktyce świadczenie to przysługuje niezależnie od dochodu, ale nie można go pobierać równolegle z dodatkiem pielęgnacyjnym wypłacanym na podstawie przepisów emerytalno-rentowych. Wynika to z art. 16 ust. 6 ustawy o świadczeniach rodzinnych.

To ważne zwłaszcza wtedy, gdy osoba z niepełnosprawnością pobiera rentę albo emeryturę i ma ustalone prawo do dodatku pielęgnacyjnego z ZUS. Wtedy zasiłek pielęgnacyjny nie będzie przysługiwał.

Świadczenie wspierające a sytuacja opiekuna

Świadczenie wspierające jest świadczeniem przysługującym osobie z niepełnosprawnością, a nie wynagrodzeniem dla małżonka lub innego opiekuna. Warunkiem jest m.in. uzyskanie decyzji ustalającej poziom potrzeby wsparcia; wysokość świadczenia zależy od liczby przyznanych punktów. Dlatego trzeba odróżnić własne uprawnienie osoby z niepełnosprawnością od ewentualnych uprawnień jej opiekuna.

Aktualne progi, procedurę WZON i ZUS oraz relację ze świadczeniem pielęgnacyjnym opisujemy w dedykowanym poradniku o świadczeniu wspierającym.

Czy małżonek-opiekun może otrzymać własne świadczenie?

W opisanym stanie faktycznym odpowiedź jest co do zasady negatywna.

Po zmianach obowiązujących od 1 stycznia 2024 r. świadczenie pielęgnacyjne przysługuje tylko osobom sprawującym opiekę nad osobą do ukończenia 18. roku życia, jeżeli spełnione są warunki z art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych. Oznacza to, że małżonek opiekujący się dorosłą żoną nie uzyska tego świadczenia na nowych zasadach.

Jednocześnie z dniem 1 stycznia 2024 r. uchylono art. 16a ustawy o świadczeniach rodzinnych, który regulował specjalny zasiłek opiekuńczy. Nowe świadczenia z tego tytułu nie są już przyznawane.

Dlatego obecnie dorosła osoba z niepełnosprawnością otrzymuje wsparcie przede wszystkim we własnym imieniu, a system odszedł od modelu, w którym świadczenie było kierowane do członka rodziny-opiekuna.

To, że opiekun jest rencistą i dodatkowo pracuje, nie tworzy odrębnej podstawy do uzyskania świadczenia opiekuńczego. Może to mieć znaczenie dla innych uprawnień, ale nie daje samo przez się prawa do świadczenia pielęgnacyjnego za opiekę nad dorosłym małżonkiem. Jeżeli opiekun rozważa rezygnację z zatrudnienia, warto wcześniej sprawdzić skutki rezygnacji z pracy w związku z opieką nad rodzicem oraz możliwe świadczenia i ubezpieczenie w ZUS.

Kiedy odpowiedź może być inna?

Ocena może zależeć od szczegółów konkretnej sprawy. Inny wynik może wystąpić na przykład wtedy, gdy:

• chodzi o świadczenia nabyte jeszcze przed 1 stycznia 2024 r. i korzystające z ochrony praw nabytych,
• osoba z niepełnosprawnością pobiera już dodatek pielęgnacyjny z ZUS, co wyłącza zasiłek pielęgnacyjny,
• sprawa dotyczy dziecka z niepełnosprawnością, a nie osoby dorosłej,
• w grę wchodzą również inne formy wsparcia z pomocy społecznej, np. usługi opiekuńcze lub specjalistyczne usługi opiekuńcze przyznawane na podstawie ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej.

Jeżeli potrzebna jest szersza analiza świadczeń i dokumentów, pomocne może być też uporządkowanie sytuacji formalnej w relacjach rodzinnych, np. w zakresie reprezentacji lub zgód medycznych. W takich sprawach bywa przydatne omówienie tematu ubezwłasnowolnienia, ale tylko wtedy, gdy stan zdrowia rzeczywiście to uzasadnia.

Jakie jeszcze wsparcie warto sprawdzić?

Poza opisanymi świadczeniami warto ustalić, czy osoba z niepełnosprawnością może ubiegać się o:

• dodatki lub ulgi związane z rentą albo emeryturą,
• świadczenia z pomocy społecznej, jeżeli dochód i sytuacja życiowa spełniają ustawowe kryteria,
• dofinansowania ze środków PFRON, np. do likwidacji barier technicznych, architektonicznych lub w komunikowaniu się,
• usługi opiekuńcze przyznawane przez gminę.

Zakres tych uprawnień zależy jednak od stanu faktycznego, miejsca zamieszkania, rodzaju orzeczenia, dochodów i tego, czy dana osoba korzysta już z innych form pomocy.

FAQ

Czy małżonek osoby z orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności dostanie świadczenie pielęgnacyjne?

Co do zasady nie, jeżeli opieka dotyczy osoby dorosłej. Po 1 stycznia 2024 r. świadczenie pielęgnacyjne na podstawie art. 17 ustawy o świadczeniach rodzinnych dotyczy opieki nad osobą do ukończenia 18. roku życia.

Czy pracujący rencista może być opiekunem i jednocześnie pobierać własne świadczenie za opiekę nad żoną?

Samo bycie pracującym rencistą nie daje takiego prawa. W przypadku opieki nad dorosłym małżonkiem obecne przepisy nie przewidują nowego świadczenia opiekuńczego dla opiekuna.

Czy zasiłek pielęgnacyjny zależy od dochodu?

Nie, zasiłek pielęgnacyjny nie jest uzależniony od kryterium dochodowego. Trzeba jednak sprawdzić, czy osoba nie ma prawa do dodatku pielęgnacyjnego z ZUS, bo to wyłącza zasiłek pielęgnacyjny.

Gdzie składa się wniosek o świadczenie wspierające?

Najpierw składa się wniosek do wojewódzkiego zespołu do spraw orzekania o niepełnosprawności o ustalenie poziomu potrzeby wsparcia. Dopiero po uzyskaniu tej decyzji składa się wniosek do ZUS o wypłatę świadczenia wspierającego.

Czy można mieć jednocześnie zasiłek pielęgnacyjny i świadczenie wspierające?

Tak, co do zasady są to dwa różne świadczenia i mogą funkcjonować równolegle, jeśli spełnione są warunki każdego z nich. Trzeba jednak osobno zweryfikować sytuację danej osoby i inne pobierane świadczenia.

Podsumowanie

Jeżeli żona ma orzeczenie o znacznym stopniu niepełnosprawności, najczęściej należy w pierwszej kolejności sprawdzić prawo do zasiłku pielęgnacyjnego oraz możliwość uzyskania świadczenia wspierającego. Natomiast mąż jako opiekun dorosłej osoby z niepełnosprawnością co do zasady nie uzyska obecnie własnego świadczenia pielęgnacyjnego ani nowego specjalnego zasiłku opiekuńczego.

Źródła:

1. Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych – Dz.U. 2003 nr 228 poz. 2255

2. Ustawa z dnia 7 lipca 2023 r. o świadczeniu wspierającym – Dz.U. 2023 poz. 1429

3. Ustawa z dnia 27 sierpnia 1997 r. o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych – Dz.U. z późn. zm.

4. Ustawa z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej – Dz.U. z późn. zm.