Świadczenia zdrowotne przy pracy w Irlandii i umowie w Polsce

Praca w Irlandii i umowa-zlecenie w Polsce – od czego zależy ubezpieczenie zdrowotne?

W opisanej sytuacji kluczowe jest rozróżnienie dwóch kwestii: możliwości zawarcia kolejnej umowy w Polsce oraz ustalenia, w którym państwie podlega Pani ubezpieczeniom społecznym i zdrowotnym. Sam fakt, że ktoś ma umowę o pracę w Irlandii i umowę-zlecenie w Polsce, nie oznacza jeszcze, że może dowolnie wybierać system ubezpieczenia.

Zgodnie z art. 11 ust. 1 rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) nr 883/2004 z 29 kwietnia 2004 r. w sprawie koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego osoby, do których stosuje się to rozporządzenie, podlegają ustawodawstwu tylko jednego państwa członkowskiego. Oznacza to, że co do zasady nie powinno dochodzić do równoczesnego pełnego podlegania dwóm systemom ubezpieczeń społecznych z tych samych okresów aktywności.

Jeżeli pracuje Pani najemnie w Irlandii, a jednocześnie wykonuje aktywność zarobkową w Polsce, to trzeba ustalić, czy jest to sytuacja pracy w dwóch państwach członkowskich w rozumieniu art. 13 rozporządzenia nr 883/2004 oraz art. 14 rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) nr 987/2009 z 16 września 2009 r. dotyczącego wykonywania rozporządzenia nr 883/2004. W praktyce znaczenie ma m.in. charakter aktywności, miejsce zamieszkania, skala pracy wykonywanej w poszczególnych państwach i to, czy w państwie zamieszkania wykonywana jest znaczna część pracy.

Dwa tytuły ubezpieczenia – ale jedno właściwe ustawodawstwo

Najczęstszym błędem jest założenie, że skoro w Polsce zawarto umowę-zlecenia i odprowadzono składkę, to automatycznie powstaje pełne prawo do polskiego ubezpieczenia zdrowotnego niezależnie od zatrudnienia za granicą. Tymczasem w sprawach transgranicznych pierwszeństwo mają przepisy unijne o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego, a nie same krajowe zasady zgłoszenia do ZUS.

Jeżeli właściwe okaże się ustawodawstwo irlandzkie, to polski płatnik co do zasady nie powinien obejmować Pani polskimi ubezpieczeniami społecznymi jak zwykłego zleceniobiorcy. W takiej sytuacji podstawą korzystania ze świadczeń w Polsce może być zagraniczne ubezpieczenie, a nie polska składka zdrowotna.

W podobnych sprawach dotyczących pracy w więcej niż jednym państwie znaczenie ma także dokument druk A1, który potwierdza, jakie ustawodawstwo w zakresie zabezpieczenia społecznego ma zastosowanie.

Czy można podpisać nową umowę w Polsce?

Tak – samo zawarcie kolejnej umowy-zlecenia w Polsce jest co do zasady dopuszczalne. Nie ma przepisu, który zakazywałby osobie pracującej w Irlandii zawarcia dodatkowej umowy cywilnoprawnej w Polsce. Trzeba jednak odróżnić dopuszczalność zawarcia umowy od skutków ubezpieczeniowych tej umowy.

Jeżeli z analizy przepisów unijnych wyniknie, że nadal podlega Pani ustawodawstwu irlandzkiemu, nowa umowa w Polsce nie stworzy automatycznie odrębnego polskiego tytułu do obowiązkowych ubezpieczeń społecznych. Polski podmiot powinien wtedy rozliczać umowę z uwzględnieniem reguł koordynacyjnych, a w razie potrzeby żądać potwierdzenia właściwego ustawodawstwa.

Jeżeli natomiast stan faktyczny wskazuje, że właściwe staje się ustawodawstwo polskie, wówczas umowa-zlecenia może być podstawą zgłoszenia do ZUS i do ubezpieczenia zdrowotnego na zasadach krajowych, z uwzględnieniem art. 66 ust. 1 pkt 1 lit. e ustawy z 27 sierpnia 2004 r. o świadczeniach opieki zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych oraz odpowiednich przepisów ustawy z 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych.

Czy można bezpłatnie leczyć się w Polsce?

Tak, ale podstawa tego prawa zależy od tego, któremu systemowi Pani podlega.

Jeżeli właściwe jest ustawodawstwo irlandzkie, dostęp do niezbędnych świadczeń podczas pobytu czasowego w Polsce może wynikać z Europejskiej Karty Ubezpieczenia Zdrowotnego (EKUZ), zgodnie z art. 19 rozporządzenia nr 883/2004. EKUZ nie zastępuje jednak pełnej rejestracji do planowanego leczenia i obejmuje świadczenia niezbędne z medycznego punktu widzenia podczas pobytu czasowego.

Jeżeli mieszka Pani w Polsce albo chce Pani korzystać z pełniejszego dostępu do świadczeń jako osoba ubezpieczona w innym państwie członkowskim, znaczenie może mieć dokument S1, przewidziany przez przepisy wykonawcze do rozporządzeń unijnych. Po jego zarejestrowaniu w NFZ można korzystać ze świadczeń w Polsce na koszt instytucji państwa właściwego.

Jeżeli natomiast właściwe okaże się ustawodawstwo polskie, prawo do świadczeń będzie wynikało z objęcia ubezpieczeniem zdrowotnym w NFZ na podstawie polskiego tytułu ubezpieczeniowego.

W praktyce więc odpowiedź na pytanie, czy może Pani dalej bezpłatnie korzystać ze świadczeń medycznych w Polsce, brzmi: tak, ale tylko wtedy, gdy istnieje ważna podstawa w systemie właściwego państwa – polskim albo irlandzkim – i da się ją odpowiednio potwierdzić.

Choroba, operacja i zwolnienie lekarskie

W razie niezdolności do pracy istotne jest, komu i w jakiej formie należy przekazać dokumenty potwierdzające chorobę. Nie można dziś bezpośrednio opierać się na dawnych formularzach E-115 czy dawnych praktykach bez sprawdzenia aktualnego trybu. W relacjach z polskim podmiotem zasadnicze znaczenie mają obecnie krajowe zasady dokumentowania niezdolności do pracy, a w relacjach z pracodawcą irlandzkim – zasady obowiązujące w Irlandii oraz wymagania tamtejszej instytucji.

Jeżeli niezdolność do pracy dotyczy aktywności w dwóch państwach, najlepiej nie zakładać, że jedno polskie zwolnienie rozwiązuje sprawę wobec wszystkich podmiotów. Trzeba odrębnie sprawdzić:

• jak udokumentować niezdolność wobec polskiego zleceniodawcy lub płatnika,
• jakie dokumenty akceptuje pracodawca i instytucja w Irlandii,
• które państwo jest właściwe do wypłaty ewentualnych świadczeń pieniężnych z tytułu choroby.

Świadczenia pieniężne z tytułu choroby również podlegają koordynacji unijnej i co do zasady powinny być wypłacane przez instytucję państwa właściwego.

Dobrowolne ubezpieczenie zdrowotne w Polsce – kiedy ma sens?

Dobrowolne ubezpieczenie zdrowotne w Polsce nie jest rozwiązaniem „awaryjnym” dostępnym zawsze i dla każdego, kto pracuje za granicą. Obecnie zasady zgłoszenia do dobrowolnego ubezpieczenia zdrowotnego wynikają z art. 68 ustawy o świadczeniach opieki zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych, przy czym możliwość zawarcia umowy z NFZ zależy od konkretnego statusu danej osoby i tego, czy nie ma ona innej podstawy do objęcia ubezpieczeniem.

Jeżeli nadal podlega Pani ustawodawstwu irlandzkiemu, to co do zasady właśnie to ustawodawstwo pozostaje właściwe także dla finansowania świadczeń zdrowotnych. Wtedy „przeniesienie się” do polskiego dobrowolnego ubezpieczenia tylko dlatego, że wygasa umowa-zlecenia, może być nieprawidłowe.

Dawne formularze, takie jak E104, w praktyce zostały zastąpione nowym systemem wymiany informacji i dokumentów w ramach koordynacji unijnej. Dlatego nie warto opierać decyzji wyłącznie na starych nazwach formularzy spotykanych w starszych poradach.

Podsumowanie praktyczne

Jeżeli chce Pani bezpiecznie uporządkować swoją sytuację, należy ustalić przede wszystkim właściwe ustawodawstwo w zakresie zabezpieczenia społecznego. Dopiero po tym kroku można poprawnie odpowiedzieć, czy polska umowa-zlecenia daje tytuł do ZUS i NFZ, czy jedynie współistnieje z ubezpieczeniem irlandzkim.

W sprawach transgranicznych znaczenie mają nie tylko składki, lecz także miejsce zamieszkania i zakres aktywności w każdym państwie. W szerszym ujęciu takich sytuacji warto też przeanalizować temat praca w UK/IE, gdy chodzi o wpływ zagranicznych okresów pracy na uprawnienia w Polsce.

Tabela: najczęstsze warianty

FAQ

Czy sama umowa-zlecenie w Polsce daje mi automatycznie prawo do NFZ?

Nie zawsze. W sprawach transgranicznych najpierw trzeba ustalić, któremu ustawodawstwu podlega Pani na podstawie rozporządzeń unijnych. Dopiero wtedy wiadomo, czy polska umowa może być podstawą zgłoszenia do ZUS i NFZ.

Czy mogę mieć jednocześnie pełne ubezpieczenie społeczne w Irlandii i w Polsce?

Co do zasady nie. Art. 11 ust. 1 rozporządzenia nr 883/2004 przewiduje podleganie ustawodawstwu tylko jednego państwa członkowskiego.

Czy EKUZ wystarczy do każdego leczenia w Polsce?

Nie. EKUZ obejmuje świadczenia niezbędne z medycznego punktu widzenia podczas pobytu czasowego. Planowane leczenie albo pełniejszy dostęp do świadczeń może wymagać innych podstaw, np. dokumentu S1 lub objęcia polskim ubezpieczeniem.

Czy po zakończeniu umowy w Polsce od razu tracę prawo do leczenia w Polsce?

Niekoniecznie. Jeżeli nadal podlega Pani systemowi irlandzkiemu, prawo do świadczeń w Polsce może dalej wynikać z tego systemu. Trzeba jednak mieć właściwe potwierdzenie uprawnień.

Czy ZUS zawsze rozstrzyga, któremu państwu podlegam?

W praktyce ustalenie właściwego ustawodawstwa odbywa się we współpracy instytucji zainteresowanych państw. W polskich sprawach kontaktowych często uczestniczy ZUS, ale wynik zależy od całego stanu faktycznego i dokumentów.

Źródła

• Art. 11 ust. 1, art. 13 oraz art. 19 rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) nr 883/2004 z 29 kwietnia 2004 r. w sprawie koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego.
• Art. 14 rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) nr 987/2009 z 16 września 2009 r. dotyczącego wykonywania rozporządzenia nr 883/2004.
• Art. 66 ust. 1 pkt 1 lit. e oraz art. 68 ustawy z 27 sierpnia 2004 r. o świadczeniach opieki zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych.
• Ustawa z 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych.