Czy opiekun prawny może wyjechać z dzieckiem za granicę?

Od czego zależy, czy może Pani zabrać dziecko za granicę?

Nie da się odpowiedzieć jednym zdaniem, że zgoda rodziców albo sądu jest zawsze konieczna lub że nigdy nie jest potrzebna. W tej sprawie najważniejszy jest konkretny stan faktyczny: czy jest Pani opiekunem prawnym, czy rodziną zastępczą, jakie dokładnie postanowienie wydał sąd oraz jaki zakres władzy rodzicielskiej pozostawiono rodzicom.

Jeżeli dziecko przebywa w pieczy zastępczej, zastosowanie ma art. 112¹ § 1 pkt 1 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy, zgodnie z którym obowiązek i prawo wykonywania bieżącej pieczy nad dzieckiem, jego wychowania i reprezentowania w tych sprawach należą do rodziny zastępczej. Jednocześnie art. 112¹ § 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego stanowi, że przepis ten nie ma zastosowania, jeżeli sąd opiekuńczy postanowił inaczej.

To oznacza, że rodzina zastępcza podejmuje decyzje w sprawach bieżących, ale nie przejmuje automatycznie wszystkich uprawnień rodziców. Pozostałe elementy władzy rodzicielskiej nadal mogą należeć do rodziców – o ile nie zostali jej pozbawieni albo sąd nie ograniczył jej w danym zakresie.

Jeżeli natomiast została Pani ustanowiona opiekunem prawnym małoletniego, trzeba patrzeć na przepisy o opiece. Zgodnie z art. 155 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego opiekun powinien sprawować pieczę nad osobą i majątkiem pozostającego pod opieką oraz reprezentować go. Jednak także opiekun nie może samodzielnie podejmować każdej decyzji – w ważniejszych sprawach podlega nadzorowi sądu opiekuńczego.

Czy wyjazd zagraniczny jest sprawą bieżącą czy istotną?

W praktyce właśnie tu pojawia się najwięcej problemów. Krótki wakacyjny wyjazd może być w niektórych sytuacjach traktowany jako element zwykłej pieczy, ale bardzo często zagraniczny wyjazd dziecka jest uznawany za istotną sprawę dziecka, zwłaszcza gdy:

• rodzice zachowali część władzy rodzicielskiej,
• między opiekunem a rodzicami istnieje spór,
• wyjazd trwa dłużej,
• wyjazd koliduje z kontaktami rodziców z dzieckiem,
• potrzebne jest wyrobienie paszportu albo zgoda na przekroczenie granicy.

Podstawą jest tu art. 97 § 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, zgodnie z którym o istotnych sprawach dziecka rodzice rozstrzygają wspólnie, a przy braku porozumienia rozstrzyga sąd opiekuńczy. Przepis ten dotyczy rodziców wykonujących władzę rodzicielską, ale jego znaczenie praktyczne jest takie, że jeżeli rodzicom pozostawiono decydowanie o określonych ważnych sprawach dziecka, to wyjazd zagraniczny może wymagać ich zgody albo zastępczego rozstrzygnięcia sądu.

W sprawach opieki dodatkowo znaczenie ma art. 156 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, zgodnie z którym opiekun powinien uzyskiwać zezwolenie sądu opiekuńczego we wszystkich ważniejszych sprawach, które dotyczą osoby lub majątku małoletniego.

W praktyce bezpieczne założenie jest takie: jeżeli ma Pani jakąkolwiek wątpliwość, czy wyjazd zagraniczny mieści się w zwykłej pieczy, należy sprawdzić treść orzeczenia sądu i rozważyć wcześniejszy wniosek do sądu opiekuńczego.

Kiedy potrzebna jest zgoda rodziców?

Zgoda rodziców będzie potrzebna wtedy, gdy z postanowienia sądu albo z zakresu pozostawionej im władzy rodzicielskiej wynika, że nadal współdecydują oni o wyjazdach zagranicznych dziecka lub innych istotnych sprawach związanych z podróżą.

Tak może być zwłaszcza wtedy, gdy:

• rodzicom ograniczono władzę rodzicielską, ale nie odebrano jej całkowicie,
• sąd nie przekazał opiekunowi lub rodzinie zastępczej prawa do samodzielnego decydowania o wyjazdach zagranicznych,
• wyjazd wymaga wyrobienia paszportu dla dziecka, a brak jest zgody jednego z rodziców.

Warto też pamiętać, że niezależnie od przepisów rodzinnych przewoźnik, hotel, biuro podróży albo służby graniczne innego państwa mogą oczekiwać dodatkowych dokumentów potwierdzających, że osoba podróżująca z dzieckiem ma prawo sprawować nad nim pieczę. To nie zawsze wynika z polskiego prawa materialnego, ale z praktyki kontroli granicznej i wymogów danego państwa.

Jeżeli w Pani sprawie rodzice nadal odgrywają rolę przy podejmowaniu ważnych decyzji, dobrze jest uzyskać ich pisemną zgodę na wyjazd, nawet jeśli uważa Pani, że formalnie nie jest ona bezwzględnie konieczna. Taki dokument może ograniczyć ryzyko problemów organizacyjnych.

Zobacz również: opieka nad dzieckiem siostry

Kiedy potrzebna jest zgoda sądu opiekuńczego?

Zgoda sądu opiekuńczego będzie potrzebna przede wszystkim w dwóch typowych sytuacjach.

1. Gdy wyjazd jest ważniejszą sprawą dziecka

Jeżeli jest Pani opiekunem prawnym, zastosowanie ma art. 156 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Wówczas w ważniejszych sprawach dotyczących osoby małoletniego należy uzyskać zezwolenie sądu opiekuńczego.

2. Gdy brak zgody między osobami uprawnionymi

Jeżeli rodzice zachowali prawo współdecydowania, ale nie wyrażają zgody na wyjazd lub nie można uzyskać ich stanowiska, wtedy sprawę powinien rozstrzygnąć sąd opiekuńczy. Podstawą może być odpowiednio art. 97 § 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego albo – w przypadku opiekuna – przepisy o nadzorze sądu nad opieką, w tym art. 156 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

Wniosek do sądu warto sformułować konkretnie, np. o zezwolenie na wyjazd małoletniej do wskazanego państwa w oznaczonym terminie pod opieką wskazanej osoby. Trzeba opisać cel wyjazdu, termin, miejsce pobytu, sposób kontaktu z dzieckiem i wskazać, dlaczego wyjazd jest zgodny z dobrem dziecka.

Jak sprawdzić zakres swoich uprawnień w praktyce?

Najważniejszym dokumentem jest postanowienie sądu. Proszę sprawdzić, czy w orzeczeniu:

• ustanowiono Panią opiekunem prawnym czy rodziną zastępczą,
• pozostawiono rodzicom władzę rodzicielską w określonym zakresie,
• wskazano, kto decyduje o miejscu pobytu dziecka, leczeniu, edukacji i wyjazdach,
• nałożono obowiązek uzyskiwania zgody sądu na określone czynności.

Jeżeli treść orzeczenia jest niejasna, najlepiej wystąpić do sądu, który je wydał, z wnioskiem o odpis prawomocnego postanowienia, a w razie potrzeby także o rozstrzygnięcie konkretnej kwestii dotyczącej wyjazdu. Samo przekonanie, że „opiekuję się dzieckiem na co dzień, więc mogę decydować o wszystkim”, może być niewystarczające.

W sprawach codziennej pieczy przydatne może być także porównanie swojej sytuacji z innymi formami opieki, np. gdy chodzi o status osoby bliskiej albo opiekun faktyczny, ale trzeba pamiętać, że opiekun faktyczny osoby dorosłej to zupełnie inna instytucja niż opieka prawna nad małoletnim.

Jakie dokumenty warto mieć przy podróży?

Nawet gdy zgoda sądu lub rodziców nie jest wymagana, warto przygotować komplet dokumentów. Najczęściej przydadzą się:

Jeżeli dziecko wyjeżdża poza strefę Schengen albo do kraju o bardziej rygorystycznych zasadach wjazdu, dobrze dodatkowo sprawdzić wymagania konsularne i przewoźnika. Czasem praktycznie przydaje się tłumaczenie zgody lub orzeczenia na język angielski, choć nie zawsze jest to obowiązek ustawowy.

Co z paszportem dla dziecka?

Sama podróż to jedno, ale osobny problem może dotyczyć paszportu. Jeżeli dziecko nie ma dokumentu paszportowego, konieczne może być uzyskanie zgody osób uprawnionych do reprezentacji dziecka przy składaniu wniosku. W razie braku porozumienia między rodzicami lub innymi osobami uprawnionymi spór co do wyrobienia paszportu może również wymagać rozstrzygnięcia przez sąd opiekuńczy jako istotna sprawa dziecka.

Dlatego planowanie wyjazdu warto zacząć odpowiednio wcześnie, bo problem formalny często nie dotyczy samego urlopu, lecz właśnie uzyskania dokumentu podróży.

Zobacz również: ograniczenie władzy rodzicielskiej

Czy rodzice mogą potem kwestionować taki wyjazd?

Tak, jeżeli uznają, że doszło do naruszenia ich uprawnień albo że wyjazd był sprzeczny z dobrem dziecka. W zależności od sytuacji mogą złożyć do sądu rodzinnego pismo dotyczące sposobu wykonywania pieczy, kontaktów albo zakresu władzy rodzicielskiej.

Jeżeli spór dotyczy także obowiązków finansowych wobec dziecka, pomocny może być materiał o tym, czy opiekun alimenty.

W skrajnych przypadkach samowolny wyjazd wbrew wyraźnym ograniczeniom z orzeczenia sądu może zostać oceniony jako niewłaściwe wykonywanie opieki lub pieczy. Dlatego nie warto opierać się wyłącznie na ustnych zapewnieniach albo własnej interpretacji sytuacji.

FAQ

Czy opiekun prawny zawsze potrzebuje zgody rodziców na wyjazd zagraniczny dziecka?

Nie. Zależy to od zakresu pozostawionej rodzicom władzy rodzicielskiej i treści postanowienia sądu. Jeżeli rodzice zachowali uprawnienia do współdecydowania o istotnych sprawach dziecka, zgoda może być potrzebna.

Czy rodzina zastępcza może sama wyrobić dziecku paszport?

Nie zawsze. Wyrobienie paszportu dla małoletniego bywa traktowane jako istotna sprawa dziecka. Jeżeli brak zgody osoby uprawnionej, często potrzebne będzie rozstrzygnięcie sądu opiekuńczego.

Czy trzeba mieć przy sobie postanowienie sądu podczas podróży?

Tak, zdecydowanie warto. Przepisy nie zawsze nakazują okazywanie go przy każdej kontroli, ale w praktyce to podstawowy dokument potwierdzający Pani umocowanie do opieki nad dzieckiem.

Co zrobić, gdy rodzic nie zgadza się na wyjazd?

Jeżeli rodzic ma nadal uprawnienia do współdecydowania, należy wystąpić do sądu opiekuńczego o rozstrzygnięcie sprawy albo o zezwolenie na wyjazd. Nie warto liczyć, że spór „sam się rozwiąże” na lotnisku.

Czy krótki wyjazd do kraju UE też może wymagać zgody sądu?

Tak, może. Sama długość wyjazdu nie przesądza sprawy. Znaczenie ma to, czy w danej sytuacji jest to ważniejsza sprawa dziecka oraz jakie uprawnienia zachowali rodzice.

Podsumowanie

Może Pani zabrać dziecko za granicę tylko wtedy, gdy pozwala na to zakres Pani uprawnień wynikający z orzeczenia sądu i z aktualnego zakresu władzy rodzicielskiej rodziców. Jeżeli wyjazd zagraniczny został zastrzeżony do decyzji rodziców albo sądu, samodzielny wyjazd byłby ryzykowny. W razie wątpliwości najbezpieczniej wcześniej uzyskać zgodę sądu opiekuńczego i zabrać ze sobą komplet dokumentów.

Źródła:

1. Ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy – ISAP.
2. Konwencja o prawach dziecka, przyjęta dnia 20 listopada 1989 r. – ISAP.
3. Art. 112(1) Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.