Koszty notarialnego działu spadku i podatki• Stan prawny na: 2026-07-07 |
||||||||||||||||||||||||||
|
Po śmierci małżonka rodzeństwo zmarłego nie może „zrzec się spadku” na rzecz wdowy. Może natomiast dojść do zgodnego działu spadku, w którym mieszkanie lub udział w mieszkaniu przypadnie jednemu spadkobiercy, z obowiązkiem spłat albo bez spłat. W artykule wyjaśniamy, kiedy sprawę można załatwić u notariusza, jak liczy się taksę notarialną, jakie są opłaty sądowe oraz kiedy przy dziale spadku pojawia się PCC, podatek od spadków i darowizn albo problem zachowku. |
||||||||||||||||||||||||||
|
||||||||||||||||||||||||||
|
Najważniejsze:
Czy rodzeństwo męża może zrzec się spadku na korzyść wdowy?W prawie spadkowym trzeba odróżnić trzy różne sytuacje: zrzeczenie się dziedziczenia, odrzucenie spadku oraz dział spadku. Po śmierci spadkodawcy rodzeństwo zmarłego nie może skutecznie „zrzec się spadku” na rzecz wdowy. Taka konstrukcja nie występuje w Kodeksie cywilnym. Sąd Najwyższy w postanowieniu z dnia 20 marca 1984 r., sygn. akt III CRN 35/84, wskazał, że przepisy o spadkobraniu nie przewidują zrzeczenia się spadku lub udziału w spadku na korzyść innego spadkobiercy. Umowa o zrzeczenie się dziedziczenia jest możliwa, ale tylko za życia przyszłego spadkodawcy. Zawiera ją przyszły spadkodawca ze spadkobiercą ustawowym w formie aktu notarialnego. Po śmierci spadkodawcy ta droga jest już zamknięta. Po śmierci spadkodawcy spadkobierca może natomiast odrzucić spadek. Oświadczenie o odrzuceniu spadku można złożyć w ciągu 6 miesięcy od dnia, w którym spadkobierca dowiedział się o tytule swego powołania. Trzeba jednak pamiętać, że odrzucenie spadku nie oznacza automatycznie, że udział przejdzie na wdowę. Spadkobierca, który odrzuca spadek, jest traktowany tak, jakby nie dożył otwarcia spadku, więc do dziedziczenia mogą wejść jego zstępni, np. dzieci. Jeżeli celem wszystkich uczestników jest to, aby cały udział po zmarłym mężu przypadł wdowie, najbezpieczniejszym rozwiązaniem zwykle nie jest odrzucanie spadku, lecz stwierdzenie nabycia spadku albo akt poświadczenia dziedziczenia, a następnie zgodny dział spadku. Udział wdowy w mieszkaniu nabytym w trakcie małżeństwaJeżeli własnościowe spółdzielcze prawo do lokalu zostało nabyte w czasie trwania wspólności majątkowej małżeńskiej, to po śmierci męża najpierw trzeba ustalić, jaka część prawa wchodzi do spadku. Co do zasady połowa prawa należy już do żyjącego małżonka jako jego udział w majątku wspólnym, a dopiero druga połowa wchodzi do spadku po zmarłym. Jeżeli mąż nie zostawił dzieci, a do dziedziczenia obok żony dochodzi rodzeństwo zmarłego, to żona dziedziczy połowę spadku, a rodzeństwo dzieli między siebie pozostałą połowę spadku. W opisanym układzie wdowa może mieć więc własną połowę mieszkania oraz część odziedziczoną po mężu. Ostateczny udział zależy jednak od pełnego kręgu spadkobierców, w tym od tego, czy żyją rodzice zmarłego oraz czy któreś z rodzeństwa nie zmarło przed nim, pozostawiając dzieci. W praktyce notariusz przed działem spadku będzie potrzebował dokumentów potwierdzających tytuł prawny do lokalu, odpisu aktu zgonu, dokumentów stanu cywilnego spadkobierców oraz prawomocnego postanowienia sądu o stwierdzeniu nabycia spadku albo zarejestrowanego aktu poświadczenia dziedziczenia. Masz problem prawny podobny do opisanego w artykule? Opisz swoją sprawę prawnikowi ›Wycena zwykle w ciągu 1 godziny • Zadanie pytania do niczego nie zobowiązuje Jak przeprowadzić dział spadku u notariusza?Dział spadku może nastąpić w sądzie albo u notariusza. Notariusz jest właściwy wtedy, gdy wszyscy spadkobiercy są zgodni co do tego, co wchodzi w skład spadku, jaką wartość mają składniki majątkowe oraz komu mają przypaść. Jeżeli w skład spadku wchodzi nieruchomość, użytkowanie wieczyste albo spółdzielcze własnościowe prawo do lokalu, umowa działu spadku wymaga formy aktu notarialnego. W umowie działu spadku można ustalić, że cały udział po zmarłym przypadnie wdowie bez spłat na rzecz rodzeństwa albo z obowiązkiem spłaty określonych kwot. Jeżeli spadkobiercy nie są zgodni, konieczny będzie sądowy dział spadku. Więcej o praktycznym przebiegu takiego postępowania znajdziesz w opracowaniu: sprawa spadkowa - przebieg i koszty. W sprawach po małżonku, gdy składnik majątku był objęty wspólnością ustawową, akt notarialny może obejmować nie tylko dział spadku, ale również podział majątku wspólnego po ustaniu wspólności majątkowej. To ma znaczenie dla treści aktu, opłat oraz sposobu ujawnienia prawa w księdze wieczystej albo dokumentach spółdzielni. Koszty notarialnego działu spadkuPodstawą obliczenia maksymalnej taksy notarialnej przy działach jest ogólna wartość majątku podlegającego działowi. Wynika to z rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości w sprawie maksymalnych stawek taksy notarialnej. Są to stawki maksymalne, więc konkretna kancelaria może przyjąć wynagrodzenie niższe.
Do taksy notarialnej dolicza się VAT według aktualnej stawki, koszty wypisów aktu notarialnego oraz ewentualne opłaty sądowe za wpis w księdze wieczystej. Maksymalna stawka za wypis, odpis lub wyciąg z aktu notarialnego wynosi 6 zł za każdą rozpoczętą stronę, również powiększone o VAT. Jeżeli przed działem spadku spadkobiercy wybierają notarialne poświadczenie dziedziczenia, trzeba doliczyć osobne koszty protokołu dziedziczenia, aktu poświadczenia dziedziczenia, wypisów i wpisu w rejestrze spadkowym. Jeżeli wcześniej toczy się już sprawa sądowa o stwierdzenie nabycia spadku, trzeba ustalić, czy kontynuować drogę sądową, czy możliwe i celowe jest zakończenie jej przed przejściem do czynności notarialnych. Opłaty sądowe przy dziale spadkuJeżeli spadkobiercy nie chcą lub nie mogą przeprowadzić działu spadku u notariusza, pozostaje droga sądowa. Opłaty są stałe i zależą od tego, czy uczestnicy przedstawiają zgodny projekt działu.
Jeżeli potrzebne jest także stwierdzenie nabycia spadku, od takiego wniosku pobiera się opłatę 100 zł. Przy wpisie prawa własności, użytkowania wieczystego albo spółdzielczego własnościowego prawa do lokalu w księdze wieczystej na podstawie dziedziczenia, zapisu, działu spadku albo zniesienia współwłasności opłata wynosi 150 zł. W podobnych sprawach przydatne może być też zestawienie materiałów z działu dział spadku. Ważne: W sprawach po małżonku warto przed wizytą u notariusza ustalić, czy akt ma obejmować wyłącznie dział spadku, czy także podział majątku wspólnego. Błędne określenie czynności może zmienić skutki podatkowe i sposób ujawnienia prawa w księdze wieczystej.
Dział spadku a PCC, podatek od spadków i darowizn oraz PITPrzy podatkach najważniejsze jest to, czy dział spadku jest odpłatny, czyli obejmuje spłaty lub dopłaty, czy nieodpłatny. Umowa o dział spadku i umowa o zniesienie współwłasności podlegają podatkowi od czynności cywilnoprawnych tylko w części dotyczącej spłat lub dopłat. Podatnikiem jest osoba, która nabywa rzeczy lub prawa ponad przysługujący jej udział. Jeżeli czynność jest dokonywana w formie aktu notarialnego, notariusz działa jako płatnik PCC. Przy lokalu mieszkalnym, nieruchomości, prawie użytkowania wieczystego albo spółdzielczym własnościowym prawie do lokalu stawka PCC wynosi zasadniczo 2% od wartości spłat lub dopłat. Jeżeli spadkobiercy umawiają się na dział spadku bez spłat i dopłat, PCC od działu spadku co do zasady nie występuje. Osobno trzeba odróżnić podatek od spadków i darowizn od samego dziedziczenia po zmarłym. Małżonek należy do najbliższej rodziny objętej zwolnieniem przewidzianym w art. 4a ustawy o podatku od spadków i darowizn, ale zwykle musi dochować warunków formalnych, w szczególności zgłoszenia SD-Z2 w terminie 6 miesięcy od uprawomocnienia się postanowienia sądu, zarejestrowania aktu poświadczenia dziedziczenia albo wydania europejskiego poświadczenia spadkowego. Zgłoszenia nie składa się m.in. wtedy, gdy nabycie następuje w formie aktu notarialnego albo gdy wartość nabyć mieści się w kwocie wolnej. Sam nieodpłatny dział spadku, jako czynność niewymieniona w zamkniętym katalogu ustawy o podatku od spadków i darowizn, zgodnie z aktualną linią interpretacyjną organów podatkowych nie podlega temu podatkowi. Trzeba jednak uważać, gdy notariusz konstruuje czynność jako darowiznę udziałów albo nieodpłatne zniesienie współwłasności, ponieważ wtedy skutki podatkowe mogą być inne. Dla relacji między wdową a rodzeństwem zmarłego znaczenie może mieć II grupa podatkowa i właściwe kwoty wolne. Więcej materiałów podatkowych znajdziesz w kategorii podatek od spadków i darowizn. Spłaty otrzymywane przez pozostałych spadkobierców mogą wymagać analizy pod kątem PIT. W typowym dziale spadku spłata odpowiadająca wartości udziału spadkowego nie powinna być traktowana jak dodatkowy dochód ze sprzedaży. Ryzyko podatkowe może jednak pojawić się przy spłatach przewyższających wartość udziału, przy późniejszej sprzedaży nieruchomości albo przy czynnościach mieszanych, dlatego warto sprawdzić konkretną strukturę aktu przed jego podpisaniem. Czy wdowie należy się zachowek?Zachowek to roszczenie pieniężne przysługujące osobie najbliższej wtedy, gdy nie otrzymała należnej jej wartości ani przez dziedziczenie, ani przez zapis, ani przez darowiznę doliczaną do spadku. Uprawnionymi do zachowku są zstępni, małżonek oraz rodzice spadkodawcy, którzy byliby powołani do spadku z ustawy. Rodzeństwo spadkodawcy nie należy do kręgu osób uprawnionych do zachowku. W opisanej sytuacji wdowa dziedziczy po mężu, a dodatkowo ma otrzymać cały majątek w wyniku działu spadku. Nie ma więc podstaw, aby równolegle żądała zachowku. Zachowek mógłby mieć znaczenie w zupełnie innym układzie, np. gdyby mąż sporządził testament pomijający żonę albo znaczną część majątku przekazał wcześniej innej osobie. PrzykładyPoniższe przykłady pokazują, jak różne decyzje spadkobierców wpływają na koszty i podatki przy dziale spadku. PRZYKŁAD 1
Po śmierci męża spadek dziedziczy żona oraz dwoje rodzeństwa zmarłego. W skład spadku wchodzi udział w mieszkaniu. Wszyscy spadkobiercy zgadzają się, że cały udział ma przypaść żonie bez spłat. Mogą zawrzeć u notariusza umowę działu spadku. Co do zasady nie powstanie PCC, ponieważ nie ma spłat ani dopłat, a sam dział spadku nie jest podatkiem od spadków i darowizn objęty tak jak darowizna. PRZYKŁAD 2
Trzech spadkobierców dziedziczy mieszkanie po ojcu. Jeden z nich chce zatrzymać lokal i zapłacić pozostałym po 120 000 zł. Umowa działu spadku obejmuje spłaty, więc osoba przejmująca mieszkanie płaci PCC od wartości spłat lub dopłat. Jeżeli akt sporządza notariusz, pobierze podatek przy czynności i przekaże go do urzędu skarbowego. PRZYKŁAD 3
Brat zmarłego chce „odrzucić spadek na rzecz bratowej”. Notariusz wyjaśnia, że nie może wskazać osoby, na rzecz której odrzuca spadek. Jeżeli brat ma dzieci, po odrzuceniu spadku to one mogą wejść w jego miejsce. W takiej sytuacji prostszą drogą, jeśli wszyscy są zgodni, może być przyjęcie spadku i późniejszy dział spadku na rzecz bratowej. FAQCzy można zrzec się spadku po śmierci spadkodawcy na rzecz wdowy?Nie. Po śmierci spadkodawcy można złożyć oświadczenie o przyjęciu albo odrzuceniu spadku, ale nie można odrzucić go „na rzecz” wskazanej osoby. Przekazanie udziałów konkretnemu spadkobiercy następuje najczęściej przez dział spadku. Możliwe sposoby przekazania udziału po nabyciu spadku opisujemy szerzej w materiale o przekazaniu spadku na innego spadkobiercę. Czy notariusz przeprowadzi dział spadku, jeśli jeden spadkobierca się nie zgadza?Nie. Notarialny dział spadku wymaga zgodnego udziału wszystkich spadkobierców. Przy sporze co do składników spadku, wartości albo sposobu podziału sprawę trzeba skierować do sądu. Czy dział spadku bez spłat powoduje PCC?Co do zasady nie. PCC przy umowie o dział spadku występuje w części dotyczącej spłat lub dopłat. Jeżeli nie ma żadnych spłat i dopłat, brak jest podstawy do naliczenia tego podatku z tego tytułu. Czy dział spadku bez spłat jest darowizną?Nie należy automatycznie traktować go jak darowizny. Dział spadku jest odrębną czynnością prawa spadkowego. Jeżeli jednak strony zamiast działu spadku zawierają darowiznę udziałów albo nieodpłatne zniesienie współwłasności, skutki podatkowe mogą być inne. Czy żona dziedzicząca po mężu musi płacić podatek od spadku?Małżonek należy do najbliższej rodziny objętej zwolnieniem, ale zwykle trzeba dochować formalności, zwłaszcza zgłoszenia SD-Z2 w terminie 6 miesięcy, jeżeli nabycie nie następuje w formie aktu notarialnego i nie mieści się w ustawowych wyjątkach. Czy rodzeństwo zmarłego może żądać zachowku od wdowy?Nie. Rodzeństwo spadkodawcy nie jest uprawnione do zachowku. Zachowku mogą żądać tylko zstępni, małżonek i rodzice spadkodawcy, jeśli spełnione są ustawowe warunki. PodsumowanieW opisanej sytuacji kluczowe jest to, aby nie mylić odrzucenia spadku z działem spadku. Jeżeli rodzeństwo zmarłego chce, aby wdowa otrzymała cały majątek, zwykle właściwą drogą jest zgodny dział spadku, a nie odrzucanie spadku „na jej rzecz”. Koszty notarialne zależą przede wszystkim od wartości dzielonego majątku, a podatki od tego, czy w umowie przewidziano spłaty lub dopłaty oraz jak zostanie skonstruowana sama czynność. Zachowek w opisanym układzie nie przysługuje dodatkowo wdowie, skoro dziedziczy i ma otrzymać majątek w dziale spadku. Potrzebujesz pomocy w swojej sprawie? Opisz swoją sprawę prawnikowi ›Wycena zwykle w ciągu 1 godziny Źródła
Opracowanie redakcyjne na podstawie porady prawnej. Ekspert merytoryczny: Łukasz Poczyński Absolwent prawa na Uniwersytecie Mikołaja Kopernika w Toruniu. Obecnie aplikant radcowski przy Okręgowej Izbie Radców Prawnych w Toruniu. Aktualnie pracuje w dziale prawnym w spółce z ograniczoną odpowiedzialnością. Ponadto posiada doświadczenie zdobyte w związku z pracą w dwóch... >> więcej informacji |
|
|