Kto może jeździć motorowerem i czterokołowcem lekkim bez prawa jazdy?

Motorower a czterokołowiec lekki – to nie to samo

Kluczowe znaczenie ma rozróżnienie dwóch pojazdów: motoroweru i czterokołowca lekkiego. Oba są dziś objęte kategorią AM, ale tylko w odniesieniu do motoroweru ustawodawca zachował szczególne uprawnienie dla osób, które były pełnoletnie przed wejściem w życie ustawy o kierujących pojazdami.

Zgodnie z art. 2 pkt 46 ustawy z 20 czerwca 1997 r. – Prawo o ruchu drogowym motorower to pojazd dwu- lub trójkołowy zaopatrzony w silnik spalinowy o pojemności skokowej nieprzekraczającej 50 cm3 albo w silnik elektryczny o mocy nie większej niż 4 kW, którego konstrukcja ogranicza prędkość jazdy do 45 km/h.

Z kolei zgodnie z art. 2 pkt 42b ustawy z 20 czerwca 1997 r. – Prawo o ruchu drogowym czterokołowiec lekki to czterokołowiec, którego masa własna nie przekracza 350 kg i którego konstrukcja ogranicza prędkość jazdy do 45 km/h.

W praktyce oznacza to, że popularne małe pojazdy typu microcar albo niektóre bardzo lekkie pojazdy wyglądające jak miniaturowy samochód nie są motorowerami, tylko czterokołowcami lekkimi.

Kto może jeździć motorowerem bez prawa jazdy?

Podstawową zasadę określa art. 6 ust. 1 pkt 1 lit. a ustawy z 5 stycznia 2011 r. o kierujących pojazdami: prawo jazdy kategorii AM stwierdza uprawnienie do kierowania motorowerem. Jednak od tej zasady ustawodawca przewidział przepis przejściowy.

Zgodnie z art. 133 ust. 3 ustawy z 5 stycznia 2011 r. o kierujących pojazdami: osobę, która przed dniem wejścia w życie ustawy ukończyła 18 lat, uznaje się za uprawnioną do kierowania motorowerem na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, a wobec tej osoby nie wymaga się posiadania dokumentu stwierdzającego to uprawnienie.

Ustawa weszła w życie 19 stycznia 2013 r. To oznacza, że jeżeli ktoś najpóźniej 18 stycznia 2013 r. miał już ukończone 18 lat, może nadal legalnie prowadzić motorower w Polsce bez prawa jazdy kategorii AM i bez karty motorowerowej.

To rozwiązanie ma charakter szczególny i dotyczy wyłącznie motoroweru. Nie rozszerza się automatycznie na inne pojazdy.

Czy to samo dotyczy czterokołowca lekkiego?

Nie. To najważniejsza praktyczna różnica.

Zgodnie z art. 6 ust. 1 pkt 1 lit. b ustawy z 5 stycznia 2011 r. o kierujących pojazdami prawo jazdy kategorii AM uprawnia także do kierowania czterokołowcem lekkim. Jednocześnie art. 133 ust. 3 tej ustawy wymienia wyłącznie motorower, a nie czterokołowiec lekki.

Dlatego osoba, która była pełnoletnia przed 19 stycznia 2013 r., zachowała ustawowe uprawnienie tylko do kierowania motorowerem, ale nie do kierowania czterokołowcem lekkim bez prawa jazdy.

Jeżeli więc pojazd ma cztery koła i spełnia definicję czterokołowca lekkiego, do jego prowadzenia potrzebne będzie co do zasady co najmniej prawo jazdy kategorii AM albo wyższa kategoria obejmująca takie uprawnienie.

To ważne także przy pojazdach, które potocznie bywają mylone z małym autem osobowym, np. smart. Sama wielkość pojazdu nie przesądza o wymaganych uprawnieniach – liczy się jego kategoria prawna i parametry techniczne.

Jakimi pojazdami można kierować bez prawa jazdy?

Zgodnie z art. 3 ust. 1 ustawy z 5 stycznia 2011 r. o kierujących pojazdami kierującym pojazdem silnikowym może być osoba, która posiada wymagane uprawnienie do kierowania pojazdem. Wyjątki są ograniczone.

Na gruncie tego artykułu i przepisów szczególnych bez prawa jazdy można poruszać się m.in. rowerem, hulajnogą elektryczną czy urządzeniem transportu osobistego – z zastrzeżeniem wieku i zasad określonych w ustawie z 20 czerwca 1997 r. – Prawo o ruchu drogowym. Natomiast pojazdy silnikowe co do zasady wymagają uprawnień.

W przypadku motoroweru wyjątek wynika właśnie z art. 133 ust. 3 ustawy o kierujących pojazdami. W przypadku czterokołowca lekkiego takiego wyjątku nie ma.

Jakie uprawnienia są potrzebne do kategorii AM?

Zgodnie z art. 6 ust. 1 pkt 1 ustawy z 5 stycznia 2011 r. o kierujących pojazdami prawo jazdy kategorii AM uprawnia do kierowania:

• motorowerem,
• czterokołowcem lekkim.

Minimalny wiek do uzyskania prawa jazdy kategorii AM wynosi 14 lat – art. 8 ust. 1 pkt 1 ustawy z 5 stycznia 2011 r. o kierujących pojazdami.

Jeżeli kierującym jest 13-latek, nie może on jeszcze legalnie uzyskać kategorii AM. Z kolei 15-latek może już co do zasady mieć kategorię AM, ale musi wcześniej przejść zwykłą procedurę uzyskania uprawnienia.

Czy karta motorowerowa nadal coś daje?

Tak, ale trzeba odróżnić dwie kwestie: ważność samej karty i możliwość uzyskania na jej podstawie prawa jazdy AM.

Zgodnie z art. 133 ust. 2 ustawy z 5 stycznia 2011 r. o kierujących pojazdami karta motorowerowa zachowuje ważność do ukończenia przez jej posiadacza 18 lat. Oznacza to, że sama karta motorowerowa nie jest dziś bezterminowym odpowiednikiem prawa jazdy AM.

Jednak osoba, która legalnie uzyskała kartę motorowerową, może wykorzystać ją przy ubieganiu się o prawo jazdy kategorii AM. Podstawę daje art. 125 ust. 1 pkt 2 ustawy z 5 stycznia 2011 r. o kierujących pojazdami, zgodnie z którym osoby posiadające kartę motorowerową są zwolnione z obowiązku odbycia szkolenia i zdawania egzaminu państwowego w zakresie prawa jazdy kategorii AM.

W praktyce starosta wydaje wtedy prawo jazdy AM po dopełnieniu formalności administracyjnych, o ile da się wykazać posiadanie karty motorowerowej i nie ma innych przeszkód, np. braku orzeczenia lekarskiego.

Wymiana karty motorowerowej na prawo jazdy AM – jak to wygląda w praktyce?

Procedura jest obecnie administracyjna, a nie egzaminacyjna, jeżeli dana osoba rzeczywiście ma kartę motorowerową i może to wykazać. Co do zasady potrzebne są:

• wniosek o wydanie prawa jazdy,
• orzeczenie lekarskie o braku przeciwwskazań do kierowania pojazdami – art. 11 ust. 1 pkt 3 ustawy z 5 stycznia 2011 r. o kierujących pojazdami,
• fotografia,
• dowód uiszczenia opłaty za wydanie prawa jazdy,
• dokument potwierdzający posiadanie karty motorowerowej, jeśli urząd go wymaga.

Jeżeli urząd nie ma możliwości potwierdzenia, że dana osoba rzeczywiście posiadała kartę motorowerową, może zażądać przejścia zwykłej procedury jak dla osoby ubiegającej się o AM po raz pierwszy. W praktyce dużo zależy od tego, czy zachował się dokument, wpisy szkolne lub archiwalne dane w jednostce, która kartę wydawała.

Opłaty i szczegółowe formularze mogą się zmieniać, dlatego przed złożeniem wniosku warto sprawdzić aktualne wymagania w starostwie lub urzędzie miasta właściwym dla miejsca zamieszkania.

Co grozi za jazdę bez wymaganych uprawnień?

Jeżeli ktoś prowadzi czterokołowiec lekki bez wymaganej kategorii AM lub wyższej, nie można powołać się na przepis przejściowy dotyczący motorowerów. W takiej sytuacji w grę wchodzi odpowiedzialność za prowadzenie pojazdu bez wymaganych uprawnień.

Obecnie kwestie te trzeba oceniać według aktualnego stanu faktycznego i kwalifikacji pojazdu. Znaczenie może mieć m.in. art. 94 § 1 ustawy z 20 maja 1971 r. – Kodeks wykroczeń, który penalizuje prowadzenie pojazdu na drodze publicznej, w strefie zamieszkania lub strefie ruchu bez wymaganych uprawnień.

Jeżeli sprawa dotyczy osoby niepełnoletniej, konsekwencje ocenia się odmiennie – w zależności od wieku kierującego i trybu postępowania.

Czy uprawnienie z art. 133 ust. 3 działa także za granicą?

Nie ma co do tego bezpiecznej podstawy, aby przyjąć, że tak. Przepis art. 133 ust. 3 ustawy z 5 stycznia 2011 r. o kierujących pojazdami wyraźnie mówi o kierowaniu motorowerem na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej.

To oznacza, że osoba korzystająca z tego przepisu nie ma klasycznego dokumentu prawa jazdy i nie powinna zakładać, że zagraniczna policja lub organ administracyjny uzna takie uprawnienie. W podróżach zagranicznych bezpieczniejszym rozwiązaniem jest posiadanie formalnego prawa jazdy odpowiedniej kategorii.

Podsumowanie odpowiedzi na zadane pytania

FAQ

Czy ukończenie 18 lat przed 2013 r. wystarczy do jazdy każdym małym pojazdem?

Nie. Wystarcza tylko do kierowania motorowerem na podstawie art. 133 ust. 3 ustawy o kierujących pojazdami. Nie obejmuje czterokołowca lekkiego.

Czy muszę mieć przy sobie jakiś dokument, jeśli korzystam z tego uprawnienia?

Przepis mówi, że wobec takiej osoby nie wymaga się dokumentu stwierdzającego to uprawnienie. W praktyce warto jednak mieć dokument tożsamości potwierdzający wiek.

Czy prawo jazdy kategorii B obejmuje motorower i czterokołowiec lekki?

Tak, wyższe kategorie prawa jazdy co do zasady obejmują także uprawnienia kategorii AM. W takim przypadku nie trzeba osobno wyrabiać AM.

Czy można wymienić kartę motorowerową bez egzaminu?

Tak, co do zasady taką możliwość przewiduje art. 125 ust. 1 pkt 2 ustawy o kierujących pojazdami, ale trzeba złożyć wniosek i spełnić wymagania formalne.

Czy przepis przejściowy działa poza Polską?

Nie należy tego zakładać. Art. 133 ust. 3 wyraźnie ogranicza to uprawnienie do terytorium Rzeczypospolitej Polskiej.

Źródła

• art. 2 pkt 42b i pkt 46 ustawy z 20 czerwca 1997 r. – Prawo o ruchu drogowym
• art. 3 ust. 1, art. 6 ust. 1 pkt 1, art. 8 ust. 1 pkt 1, art. 11 ust. 1 pkt 3, art. 125 ust. 1 pkt 2, art. 133 ust. 2 i ust. 3 ustawy z 5 stycznia 2011 r. o kierujących pojazdami
• art. 94 § 1 ustawy z 20 maja 1971 r. – Kodeks wykroczeń