Fałszowanie podpisów a przedawnienie karalności

Podrobienie podpisu jako przestępstwo z art. 270 Kodeksu karnego

Podpisanie się cudzym imieniem i nazwiskiem na formularzu, kwestionariuszu, umowie, oświadczeniu albo innym dokumencie może zostać zakwalifikowane jako podrobienie dokumentu. Zgodnie z art. 270 § 1 Kodeksu karnego odpowiada ten, kto w celu użycia za autentyczny podrabia lub przerabia dokument albo takiego dokumentu jako autentycznego używa.

W aktualnym brzmieniu przepisu czyn z art. 270 § 1 K.k. jest zagrożony grzywną, karą ograniczenia wolności albo karą pozbawienia wolności od 3 miesięcy do lat 5. Nie jest więc konieczne, aby sprawca uzyskał korzyść majątkową. Dla odpowiedzialności istotne jest przede wszystkim to, czy dokument miał znaczenie prawne i czy podpis został złożony w celu posłużenia się nim jako prawdziwym.

W praktyce kwestionariusz zgłoszeniowy, dokument rejestracyjny lub formularz klienta może być uznany za dokument w rozumieniu prawa karnego, jeżeli potwierdza określone prawo, obowiązek, stosunek prawny albo okoliczność mającą znaczenie prawne. Każdą sprawę trzeba jednak ocenić na podstawie konkretnego dokumentu i sposobu jego użycia.

Jak liczyć przedawnienie karalności przy fałszowaniu podpisów?

Dla czynu z art. 270 § 1 K.k. podstawowe znaczenie ma art. 101 § 1 pkt 3 Kodeksu karnego. Zgodnie z tym przepisem karalność występku zagrożonego karą pozbawienia wolności przekraczającą 3 lata ustaje po upływie 10 lat od czasu popełnienia czynu.

W przypadku jednorazowego podrobienia podpisu termin liczy się co do zasady od daty złożenia fałszywego podpisu albo od daty użycia podrobionego dokumentu, jeżeli to użycie jest odrębnym zarzutem. Jeżeli natomiast czyn wymaga wystąpienia skutku określonego w ustawie, bieg przedawnienia rozpoczyna się od chwili nastąpienia skutku. Przy art. 270 § 1 K.k. najczęściej chodzi jednak o sam moment podrobienia dokumentu lub posłużenia się nim.

Jeżeli więc podpisy zostały podrobione w 1998 r., podstawowy 10-letni termin przedawnienia upływał zasadniczo w 2008 r., licząc od konkretnej daty czynu. W sprawach tak starych nie wolno jednak poprzestać na samym roku. Trzeba sprawdzić dokładne daty: ostatniego zarzucanego zachowania, wszczęcia postępowania, ewentualnego przedstawienia zarzutów oraz okresy, w których przedawnienie nie biegło.

Czy wszczęcie postępowania przedłuża przedawnienie?

Tak, ale tylko wtedy, gdy nastąpiło w czasie, gdy karalność jeszcze nie była przedawniona. Aktualny art. 102 § 1 K.k. stanowi, że jeżeli w okresie z art. 101 K.k. wszczęto postępowanie, karalność przestępstw określonych w art. 101 § 1 K.k. ustaje z upływem 10 lat od zakończenia tego podstawowego okresu przedawnienia. Dla art. 270 § 1 K.k. oznacza to w praktyce model 10 lat podstawowego terminu plus ewentualnie 10 lat przedłużenia.

Nie każde pismo albo zawiadomienie do prokuratury oznacza jednak automatycznie skuteczne przedłużenie terminu. Należy odróżnić samo zawiadomienie o podejrzeniu popełnienia przestępstwa od formalnego wszczęcia postępowania. W sprawach historycznych dodatkowo trzeba ustalić, jakie brzmienie art. 102 K.k. obowiązywało w danym czasie i czy późniejsze zmiany mogły mieć zastosowanie do sprawy. Co do zasady zmiana przepisów nie powinna przywracać karalności czynu, który był już przedawniony.

W typowej sprawie o podrobienie podpisów z 1998 r. karalność czynu z art. 270 § 1 K.k. powinna być obecnie przedawniona. Jeżeli jednak organ ścigania nadal prowadzi sprawę, trzeba zweryfikować akta: datę ostatniego czynu, kwalifikację prawną, datę wszczęcia postępowania, ewentualne okresy zawieszenia biegu przedawnienia oraz to, czy zarzut nie obejmuje innego, surowiej zagrożonego przestępstwa.

Wiele podpisów a czyn ciągły

Jeżeli osoba w tym samym okresie podpisywała się za wielu klientów albo na wielu formularzach, organ może rozważać zakwalifikowanie zachowań jako czynu ciągłego z art. 12 § 1 K.k. Dwa lub więcej zachowań podjętych w krótkich odstępach czasu i w wykonaniu z góry powziętego zamiaru uważa się wtedy za jeden czyn zabroniony.

Ma to znaczenie dla przedawnienia, ponieważ przy czynie ciągłym termin liczy się w praktyce od ostatniego zachowania objętego jednym zamiarem. Nie zawsze jednak wiele podobnych czynności tworzy czyn ciągły. Potrzebne są krótkie odstępy czasu i z góry powzięty zamiar. Jeżeli podpisy były składane w różnych, odległych od siebie okresach i bez jednego planu, organ powinien oceniać je oddzielnie.

Co zrobić po otrzymaniu wezwania jako podejrzany?

Na przesłuchaniu należy najpierw ustalić, jaki dokładnie zarzut ma zostać przedstawiony: datę czynu, opis czynu, kwalifikację prawną i dokumenty, których sprawa dotyczy. Podejrzany ma prawo składać wyjaśnienia, odmówić odpowiedzi na poszczególne pytania albo odmówić składania wyjaśnień. Z tego prawa można skorzystać bez podawania powodów.

Jeżeli z dat wynika przedawnienie, warto od razu podnieść tę okoliczność do protokołu i złożyć pisemny wniosek o umorzenie postępowania z powodu przedawnienia karalności. Podstawą procesową jest art. 17 § 1 pkt 6 Kodeksu postępowania karnego, zgodnie z którym nie wszczyna się postępowania, a wszczęte umarza, gdy nastąpiło przedawnienie karalności.

Nie należy pochopnie przyznawać się do winy ani uzgadniać kary, jeżeli istnieje realna podstawa do umorzenia sprawy. Dobrowolne poddanie się karze lub skazanie bez rozprawy może mieć sens tylko wtedy, gdy karalność nie jest przedawniona, dowody są jednoznaczne, a warunki uzgodnione z prokuratorem są rzeczywiście korzystne. W pierwszej kolejności trzeba sprawdzić, czy postępowanie w ogóle może być dalej prowadzone.

Skutki przedawnienia karalności

Przedawnienie karalności nie oznacza, że czyn nigdy nie miał miejsca. Oznacza jednak, że państwo traci możliwość ukarania sprawcy za dany czyn. W takiej sytuacji organ procesowy powinien zakończyć sprawę przez umorzenie postępowania, nawet jeżeli wcześniej zgromadzono dowody wskazujące na popełnienie czynu.

Jeżeli mimo przedawnienia sprawa trafiła do sądu, sąd również powinien uwzględnić tę przeszkodę procesową. Przedawnienie jest okolicznością badaną z urzędu, ale w praktyce warto ją wyraźnie podnieść i udokumentować wyliczeniem terminów.

FAQ

Źródła

• Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. Kodeks karny – w szczególności art. 4, art. 12, art. 101, art. 102 i art. 270.
• Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. Kodeks postępowania karnego – w szczególności art. 17 § 1 pkt 6, art. 175, art. 335 i art. 387.