Dziedziczenie długów przez małoletniego

Czy małoletni dziedziczy długi po zmarłym?

Tak. Jeżeli małoletnie dziecko jest spadkobiercą, wstępuje w ogół praw i obowiązków majątkowych zmarłego na podstawie art. 922 § 1 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny. Do spadku mogą więc należeć nie tylko aktywa, na przykład udział w mieszkaniu, ale także długi.

Obecnie bardzo ważna jest zasada z art. 1015 § 2 Kodeksu cywilnego: brak oświadczenia spadkobiercy w terminie 6 miesięcy od dnia, w którym dowiedział się o tytule swego powołania, oznacza przyjęcie spadku z dobrodziejstwem inwentarza. Oznacza to ograniczenie odpowiedzialności za długi do wartości stanu czynnego spadku, ustalonego w wykazie inwentarza albo spisie inwentarza, zgodnie z art. 1031 § 2 Kodeksu cywilnego.

Jeżeli sprawa dotyczy spadku otwartego wiele lat temu, trzeba sprawdzić datę śmierci spadkodawcy i ówczesne przepisy. Aktualnie jednak małoletni, podobnie jak inni spadkobiercy, nie odpowiada bez ograniczenia tylko dlatego, że nie złożono oświadczenia spadkowego.

Długi podatkowe i składki ZUS w spadku

Zaległości podatkowe spadkodawcy są rozliczane według szczególnych przepisów podatkowych. Art. 97 § 1 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. – Ordynacja podatkowa stanowi, że spadkobiercy podatnika przejmują przewidziane w przepisach prawa podatkowego majątkowe prawa i obowiązki spadkodawcy. Z kolei art. 98 § 1 Ordynacji podatkowej nakazuje stosować do odpowiedzialności spadkobierców za zobowiązania podatkowe przepisy Kodeksu cywilnego o przyjęciu i odrzuceniu spadku oraz o odpowiedzialności za długi spadkowe.

W praktyce oznacza to, że urząd skarbowy może dochodzić zaległości podatkowych od dziecka jako spadkobiercy, ale z uwzględnieniem ograniczenia odpowiedzialności wynikającego z przyjęcia spadku z dobrodziejstwem inwentarza. Organ podatkowy powinien określić zakres odpowiedzialności spadkobiercy w decyzji wydanej na podstawie art. 100 § 1 Ordynacji podatkowej.

Podobnie wygląda sytuacja z należnościami ZUS. Art. 31 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych przewiduje odpowiednie stosowanie wybranych przepisów Ordynacji podatkowej do należności z tytułu składek, w tym przepisów o odpowiedzialności spadkobierców. Art. 32 tej ustawy rozszerza odpowiednie stosowanie tych zasad także na określone należności pobierane przez ZUS, między innymi składki na Fundusz Pracy i Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych.

Czy rodzic musi spłacać długi dziecka z własnego majątku?

Nie, samo przedstawicielstwo ustawowe nie powoduje osobistej odpowiedzialności rodzica za długi spadkowe dziecka. Zgodnie z art. 98 § 1 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy rodzice są przedstawicielami ustawowymi dziecka pozostającego pod ich władzą rodzicielską. Reprezentują więc dziecko przed urzędem skarbowym, ZUS, sądem i komornikiem, ale działają w imieniu dziecka, a nie jako własny dłużnik.

Jeżeli decyzja organu podatkowego albo ZUS wskazuje jako zobowiązanego małoletnie dziecko, egzekucja powinna dotyczyć majątku dziecka, a nie majątku rodzica. Jeżeli urząd skarbowy prowadzi zajęcie rachunku, wynagrodzenia albo dochodów z działalności gospodarczej rodzica, należy dokładnie sprawdzić tytuł wykonawczy, decyzję i podstawę zajęcia. W razie nieprawidłowości można rozważyć zarzuty w postępowaniu egzekucyjnym na podstawie art. 33 § 1 ustawy z dnia 17 czerwca 1966 r. o postępowaniu egzekucyjnym w administracji albo skargę na czynność egzekucyjną na podstawie art. 54 § 1 tej ustawy.

Inaczej należy ocenić sytuację, gdy rodzic dobrowolnie płaci raty z własnych środków albo podpisał dokumenty, których treść mogła zostać potraktowana jako zobowiązanie do płatności. W takiej sytuacji decydujące znaczenie ma treść decyzji, układu ratalnego i pism kierowanych do organu.

Odpowiedzialność z dobrodziejstwem inwentarza – jak działa limit?

Przyjęcie spadku z dobrodziejstwem inwentarza nie oznacza, że długi znikają. Oznacza natomiast limit odpowiedzialności. Art. 1031 § 2 Kodeksu cywilnego ogranicza odpowiedzialność spadkobiercy do wartości stanu czynnego spadku ustalonego w wykazie inwentarza albo spisie inwentarza.

Przykładowo, jeżeli dziecko odziedziczyło udział w mieszkaniu wart 80 000 zł, a długi podatkowe i składkowe wynoszą 150 000 zł, odpowiedzialność dziecka powinna być ograniczona do 80 000 zł. Jeżeli wartość aktywów spadku wynosi 0 zł, a nie ma innych podstaw odpowiedzialności, faktyczna odpowiedzialność z tytułu dziedziczenia również nie powinna przekraczać 0 zł.

Wykaz inwentarza i spis inwentarza

Dla ochrony małoletniego kluczowe jest ustalenie wartości aktywów i pasywów spadku. Wykaz inwentarza można złożyć w sądzie albo u notariusza na podstawie art. 1031¹ § 1 Kodeksu cywilnego. Spis inwentarza jest dokumentem sporządzanym przez komornika w trybie przepisów Kodeksu postępowania cywilnego, między innymi art. 637 § 1 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego.

W sprawach z urzędem skarbowym i ZUS wykaz albo spis inwentarza ma praktyczne znaczenie dowodowe. Pozwala wykazać, jaka jest maksymalna wartość odpowiedzialności dziecka. Bez takiego dokumentu łatwiej o spór z organem co do wartości majątku i zakresu odpowiedzialności.

Czy można umorzyć długi podatkowe albo składki ZUS?

W sprawie zaległości podatkowych można złożyć wniosek o ulgę w spłacie. Art. 67a § 1 Ordynacji podatkowej pozwala organowi podatkowemu, na wniosek podatnika, w przypadkach uzasadnionych ważnym interesem podatnika lub interesem publicznym, odroczyć termin płatności, rozłożyć zaległość na raty albo umorzyć zaległość podatkową, odsetki za zwłokę lub opłatę prolongacyjną.

Decyzja w sprawie ulgi ma charakter uznaniowy. Organ nie musi uwzględnić wniosku, nawet gdy sytuacja dziecka jest trudna, ale powinien rozważyć wszystkie okoliczności: wiek dziecka, brak dochodów, brak możliwości zarobkowania, wartość spadku, sytuację rodzinną oraz realne skutki egzekucji.

W odniesieniu do składek ZUS podstawą do umorzenia jest art. 28 ust. 1 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych. Zasadą jest, że należności z tytułu składek mogą być umarzane w całości lub w części w przypadku całkowitej nieściągalności, o której mowa w art. 28 ust. 2 i 3 tej ustawy. W pewnych przypadkach możliwe jest także umorzenie należności ubezpieczonych będących równocześnie płatnikami składek mimo braku całkowitej nieściągalności, na podstawie art. 28 ust. 3a ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych oraz przepisów wykonawczych.

Jeżeli celem nie jest umorzenie, lecz czasowe odciążenie dziecka, można wystąpić do ZUS o odroczenie terminu płatności albo rozłożenie należności na raty na podstawie art. 29 ust. 1 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych.

Sprzedaż udziału dziecka w mieszkaniu

Jeżeli dziecko odziedziczyło udział w mieszkaniu, a jednocześnie jest obciążone długami spadkowymi, naturalnym rozwiązaniem bywa sprzedaż udziału albo dział spadku ze spłatą na rzecz dziecka. Trzeba jednak pamiętać o dwóch ograniczeniach.

Po pierwsze, sprzedaż udziału należącego do małoletniego w nieruchomości jest czynnością przekraczającą zwykły zarząd majątkiem dziecka. Rodzice nie mogą jej skutecznie dokonać bez zezwolenia sądu opiekuńczego, co wynika z art. 101 § 3 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

Po drugie, jeżeli udział dotyczy przedmiotu należącego do spadku, a nie dokonano jeszcze działu spadku, zastosowanie może mieć art. 1036 Kodeksu cywilnego. Zgodnie z tym przepisem spadkobierca może za zgodą pozostałych spadkobierców rozporządzić udziałem w przedmiocie należącym do spadku. Brak zgody nie zawsze powoduje nieważność czynności, ale może skutkować jej bezskutecznością względem spadkobiercy, którego uprawnienia przy dziale spadku zostałyby naruszone.

Jeżeli pozostali współwłaściciele albo spadkobiercy nie zgadzają się na sprzedaż, warto rozważyć sądowy dział spadku, zniesienie współwłasności albo przyznanie udziału innemu spadkobiercy ze spłatą na rzecz dziecka. Takie rozwiązanie wymaga oceny wartości nieruchomości, wysokości długów i interesu dziecka.

FAQ

Czy małoletni może odrzucić spadek?

Tak, ale oświadczenie w imieniu dziecka składają rodzice jako przedstawiciele ustawowi. Jeżeli czynność przekracza zwykły zarząd majątkiem dziecka, potrzebne może być zezwolenie sądu opiekuńczego na podstawie art. 101 § 3 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Termin na złożenie oświadczenia wynika z art. 1015 § 1 Kodeksu cywilnego i wynosi 6 miesięcy od dnia dowiedzenia się o tytule powołania do spadku.

Czy urząd skarbowy może żądać zapłaty od rodzica?

Może kierować pisma do rodzica jako przedstawiciela ustawowego dziecka, ale zobowiązanym powinno być dziecko jako spadkobierca, jeżeli to ono nabyło spadek. Rodzic nie odpowiada własnym majątkiem wyłącznie z powodu reprezentowania dziecka.

Czy przyjęcie spadku z dobrodziejstwem inwentarza chroni całkowicie przed egzekucją?

Nie zawsze chroni przed samą egzekucją, ale ogranicza kwotowo odpowiedzialność. Zgodnie z art. 1031 § 2 Kodeksu cywilnego limit odpowiada wartości stanu czynnego spadku ustalonego w wykazie albo spisie inwentarza.

Czy można sprzedać udział dziecka bez zgody innych współwłaścicieli?

Jeżeli jest to zwykły udział we współwłasności, art. 198 Kodeksu cywilnego pozwala współwłaścicielowi rozporządzać swoim udziałem bez zgody pozostałych. Jeżeli jednak udział dotyczy konkretnego składnika spadku przed działem spadku, trzeba uwzględnić art. 1036 Kodeksu cywilnego. Dodatkowo sprzedaż udziału małoletniego wymaga zgody sądu opiekuńczego na podstawie art. 101 § 3 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

Czy ZUS musi umorzyć odziedziczone składki?

Nie. Umorzenie na podstawie art. 28 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych jest co do zasady uznaniowe i zależy od spełnienia ustawowych przesłanek, zwłaszcza całkowitej nieściągalności albo szczególnych okoliczności przewidzianych w przepisach.

Źródła

• Art. 922 § 1, art. 1015 § 1–2, art. 1031 § 2, art. 1031¹ § 1, art. 1034 § 1–2, art. 1036 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny.
• Art. 98 § 1 i art. 101 § 3 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy.
• Art. 97 § 1, art. 98 § 1, art. 100 § 1, art. 67a § 1 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. – Ordynacja podatkowa.
• Art. 28 ust. 1–3a, art. 29 ust. 1, art. 31 i art. 32 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych.
• Art. 637 § 1 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego.
• Art. 33 § 1 i art. 54 § 1 ustawy z dnia 17 czerwca 1966 r. o postępowaniu egzekucyjnym w administracji.
• Wyrok Sądu Apelacyjnego w Warszawie z dnia 12 września 2003 r., sygn. akt III AUa 47/03.