Anulowanie opieki nad dzieckiem z art. 188 K.p.

Czym jest opieka na dziecko z art. 188 Kodeksu pracy?

Zgodnie z art. 188 Kodeksu pracy pracownikowi wychowującemu przynajmniej jedno dziecko w wieku do 14 lat przysługuje w ciągu roku kalendarzowego zwolnienie od pracy w wymiarze 16 godzin albo 2 dni, z zachowaniem prawa do wynagrodzenia. Wymiar ten nie zależy od liczby dzieci.

O tym, czy zwolnienie będzie wykorzystywane w danym roku w dniach, czy w godzinach, decyduje pracownik w pierwszym wniosku o udzielenie tego zwolnienia w danym roku kalendarzowym. Wniosek może być złożony w postaci papierowej albo elektronicznej. Po dokonaniu wyboru pracownik powinien konsekwentnie korzystać z przyjętego sposobu rozliczania do końca roku.

Jeżeli oboje rodzice albo opiekunowie dziecka są zatrudnieni, z uprawnienia z art. 188 K.p. może korzystać jedno z nich. Rodzice mogą uzgodnić między sobą podział tego limitu, na przykład po jednym dniu dla każdego z nich, ale nie mogą łącznie przekroczyć ustawowego wymiaru.

Czy można anulować udzieloną opiekę na dziecko?

Przepisy Kodeksu pracy nie zawierają szczególnej procedury anulowania zwolnienia od pracy udzielonego na podstawie art. 188 K.p. Oznacza to, że nie ma przepisu, który dawałby pracownikowi bezwarunkowe prawo jednostronnego cofnięcia wniosku ani przepisu, który pozwalałby pracodawcy samodzielnie skasować wcześniej zaakceptowaną opiekę.

W praktyce anulowanie jest możliwe przede wszystkim na podstawie porozumienia pracownika i pracodawcy. Najłatwiej zrobić to przed dniem, którego dotyczy zwolnienie. Wtedy strony mogą uzgodnić, że pracownik jednak stawi się do pracy, a wykorzystany dzień albo godziny opieki zostaną przywrócone w ewidencji.

Jeżeli dzień opieki już minął, sprawa wymaga większej ostrożności. Nie wystarczy samo wykreślenie zwolnienia z dokumentów. Trzeba ustalić, co rzeczywiście działo się w tym dniu: czy pracownik pracował, czy korzystał z innego usprawiedliwienia nieobecności, czy też w ogóle nie wykonywał pracy bez innej podstawy prawnej.

Jak uzupełnić dzień po anulowaniu opieki?

Kluczowe jest ustalenie, czym ma zostać zastąpiona wcześniej udzielona opieka. Jeżeli pracownik faktycznie przyszedł do pracy i wykonywał obowiązki, pracodawca może po porozumieniu stron skorygować ewidencję czasu pracy i nie pomniejszać limitu z art. 188 K.p.

Jeżeli pracownik nie pracował, ale chce zrezygnować z opieki, konieczne jest wskazanie innej podstawy usprawiedliwienia nieobecności. Może to być na przykład urlop wypoczynkowy, urlop na żądanie, urlop bezpłatny albo inna dopuszczalna przyczyna, ale tylko wtedy, gdy spełnione są warunki dla danego rodzaju nieobecności. Samo anulowanie opieki bez zastępczego usprawiedliwienia może prowadzić do potraktowania dnia jako nieusprawiedliwionej nieobecności.

W razie uzupełniania dokumentacji warto sporządzić krótki wniosek pracownika i adnotację pracodawcy, z których wynika: jakiego dnia dotyczy zmiana, jaka była pierwotna podstawa nieobecności, jaka podstawa ma ją zastąpić oraz czy limit opieki z art. 188 K.p. zostaje przywrócony.

Czy pracodawca może sam zamienić opiekę na urlop?

Pracodawca nie powinien jednostronnie „potrącać” dnia opieki z urlopu wypoczynkowego. Urlop wypoczynkowy co do zasady jest udzielany w terminie uzgodnionym z pracownikiem albo na jego wniosek. Jeżeli pracownica prosi o anulowanie opieki i sama wnosi o rozliczenie tego dnia jako urlopu, pracodawca może taki wniosek rozważyć i zaakceptować, jeżeli nie narusza to przepisów ani organizacji pracy.

Inaczej należy ocenić sytuację, w której pracodawca bez zgody pracownika wykreśla opiekę i zapisuje urlop wypoczynkowy. Takie działanie może być kwestionowane, ponieważ zmienia charakter nieobecności i wpływa na wymiar urlopu pracownika.

Podstawą prawną porozumienia stron może być ogólna zasada swobody uzgodnień w stosunku pracy, z uwzględnieniem art. 300 Kodeksu pracy. Przepis ten pozwala odpowiednio stosować przepisy Kodeksu cywilnego w sprawach nieuregulowanych prawem pracy, o ile nie jest to sprzeczne z zasadami prawa pracy.

Opieka w godzinach, niepełny etat i praca zmianowa

Jeżeli pracownik w pierwszym wniosku wybrał wykorzystanie opieki w godzinach, roczny limit wynosi 16 godzin. W przypadku pracownika zatrudnionego w niepełnym wymiarze czasu pracy limit godzinowy ustala się proporcjonalnie do wymiaru etatu, a niepełną godzinę zaokrągla się w górę do pełnej godziny.

Przy pracy zmianowej albo równoważnym systemie czasu pracy znaczenie ma to, czy pracownik korzysta ze zwolnienia w dniach, czy w godzinach. Jeżeli wybrał dni, jeden dzień opieki obejmuje cały zaplanowany dzień pracy. Jeżeli wybrał godziny, z limitu odlicza się liczbę godzin, na które udzielono zwolnienia.

Właśnie dlatego przy anulowaniu opieki trzeba precyzyjnie ustalić, ile godzin albo dni ma wrócić do limitu. Ma to znaczenie zwłaszcza wtedy, gdy pracownik wcześniej wykorzystał część uprawnienia, drugi rodzic także korzysta z praw rodzicielskich albo następuje zmiana wymiaru etatu.

Podsumowanie

Anulowanie opieki na dziecko z art. 188 Kodeksu pracy jest dopuszczalne w praktyce, ale powinno opierać się na porozumieniu stron. Pracownik nie powinien zakładać, że może jednostronnie cofnąć udzielone zwolnienie, a pracodawca nie powinien samodzielnie zamieniać go na urlop wypoczynkowy. Najbezpieczniej jest ustalić zmianę na piśmie albo elektronicznie i od razu wskazać, jak ma zostać rozliczony konkretny dzień lub konkretne godziny.

Przy niepełnym wymiarze czasu pracy, zmianach etatu i rozliczaniu limitu godzinowego trzeba dodatkowo sprawdzić proporcjonalny wymiar uprawnienia. W takich sytuacjach pomocne może być omówienie zasad dotyczących tego, jak działa obniżony etat rodzica i jakie skutki ma on dla czasu pracy oraz uprawnień pracowniczych.

FAQ

Źródła

1. Ustawa z dnia 26 czerwca 1974 r. Kodeks pracy - tekst jednolity Dz.U. 2025 poz. 277.
2. Art. 188 Kodeksu pracy - zwolnienie od pracy na opiekę nad dzieckiem w wymiarze 16 godzin albo 2 dni.
3. Art. 189¹ Kodeksu pracy - zasada korzystania z uprawnień rodzicielskich, gdy oboje rodzice albo opiekunowie są zatrudnieni.
4. Art. 300 Kodeksu pracy - odpowiednie stosowanie przepisów Kodeksu cywilnego w sprawach nieunormowanych prawem pracy.
5. Państwowa Inspekcja Pracy, wyjaśnienia dotyczące godzinowego wykorzystania zwolnienia na dziecko z art. 188 K.p.
6. E. Maniewska, Komentarz aktualizowany do art. 188 Kodeksu pracy, LEX, z uwzględnieniem aktualnego brzmienia przepisu.