Renta wyrównawcza po osiągnięciu wieku emerytalnego

Renta wyrównawcza nie jest zwykłą rentą z ZUS

W praktyce często myli się dwa różne świadczenia. ZUS wypłaca m.in. rentę z tytułu niezdolności do pracy, rentę rodzinną albo emeryturę. Natomiast renta wyrównawcza, o której mowa w art. 444 § 2 Kodeksu cywilnego, jest świadczeniem odszkodowawczym. Płaci ją ten, kto ponosi odpowiedzialność za szkodę, najczęściej sprawca, pracodawca albo ubezpieczyciel.

Podstawą renty wyrównawczej jest utrata całkowitej albo częściowej zdolności do pracy zarobkowej, zwiększenie potrzeb albo zmniejszenie widoków powodzenia na przyszłość. W typowych sprawach renta ma wyrównać różnicę między dochodem, jaki poszkodowany mógłby osiągać bez wypadku, a dochodem i świadczeniami, które realnie uzyskuje po wypadku.

Jeżeli problem dotyczy decyzji organu rentowego, trzeba odrębnie analizować przepisy dotyczące renty z ZUS oraz emerytury. W sprawie renty wyrównawczej ZUS jest zwykle tylko źródłem danych o faktycznie pobieranych świadczeniach, a nie podmiotem wypłacającym rentę wyrównawczą.

Czy wiek emerytalny kończy prawo do renty wyrównawczej?

Nie. Samo osiągnięcie powszechnego wieku emerytalnego, czyli co do zasady 60 lat dla kobiety i 65 lat dla mężczyzny, nie oznacza automatycznego końca renty wyrównawczej. Sąd Najwyższy przyjmuje, że uzyskanie uprawnień emerytalnych nie prowadzi samo przez się do utraty zdolności do pracy zarobkowej i nie daje podstawy do ograniczenia renty wyłącznie do dnia nabycia prawa do emerytury.

Inaczej może być wtedy, gdy z okoliczności sprawy wynika, że poszkodowany także bez wypadku zakończyłby aktywność zawodową w danym momencie albo osiągałby już wyłącznie dochód emerytalny. Wtedy renta nie musi dalej odpowiadać utraconym zarobkom z pracy, lecz może zostać przeliczona na szkodę wynikającą z niższej emerytury.

Kluczowe jest więc nie samo ukończenie określonego wieku, ale odpowiedź na pytanie, czy skutki wypadku nadal powodują realną stratę majątkową. Jeżeli przez wypadek poszkodowany miał niższe zarobki, krótszy staż, mniejsze składki albo wcześniejsze wyłączenie z rynku pracy, może to przełożyć się także na niższą emeryturę.

Jak oblicza się rentę wyrównawczą po przejściu na emeryturę?

Przed osiągnięciem wieku emerytalnego renta wyrównawcza najczęściej jest liczona jako różnica między hipotetycznym wynagrodzeniem, które poszkodowany uzyskiwałby bez wypadku, a jego faktycznym dochodem po wypadku, w tym świadczeniami z ubezpieczenia społecznego. Po przejściu na emeryturę punkt odniesienia zwykle się zmienia.

W praktyce trzeba porównać dwa warianty: emeryturę, którą poszkodowany faktycznie otrzymuje, oraz emeryturę, którą najprawdopodobniej otrzymywałby, gdyby nie doszło do wypadku lub choroby. Jeżeli różnica istnieje i pozostaje normalnym następstwem szkody, renta wyrównawcza może nadal przysługiwać jako uzupełnienie tej różnicy.

Do takiego wyliczenia potrzebne są m.in. decyzje ZUS, historia zatrudnienia, dokumenty płacowe, informacje o waloryzacjach, przewidywany przebieg kariery zawodowej oraz wcześniejszy wyrok albo ugoda dotycząca renty. Nie wystarczy samo stwierdzenie, że poszkodowany ma już emeryturę.

Kiedy można żądać zmniejszenia albo zniesienia renty?

Jeżeli renta wynika z ustawy, art. 907 § 2 Kodeksu cywilnego pozwala każdej ze stron żądać zmiany wysokości albo czasu trwania renty w razie zmiany stosunków. Taką zmianą może być m.in. przejście na emeryturę, poprawa stanu zdrowia, podjęcie pracy, zmiana wysokości świadczeń z ZUS albo ujawnienie nowych danych o zarobkach. Jeżeli zmiana stosunków prowadzi nie do obniżenia, lecz do zwiększenia szkody, osobno omawiamy kiedy i jak żądać podwyższenia renty wyrównawczej.

Nie oznacza to jednak, że ubezpieczyciel albo pracodawca może dowolnie przestać płacić. Jeżeli renta została zasądzona wyrokiem, ustalona ugodą sądową albo szczegółową ugodą z ubezpieczycielem, trzeba sprawdzić jej treść. W wielu sytuacjach potrzebne jest porozumienie stron albo nowe rozstrzygnięcie sądu.

Jeżeli zobowiązany twierdzi, że renta wygasła, powinien wykazać, że poszkodowany nie ponosi już szkody albo że szkoda jest niższa. Poszkodowany może natomiast wykazywać, że wypadek nadal wpływa na wysokość jego emerytury lub na możliwość uzyskiwania dodatkowych dochodów.

Co zrobić po otrzymaniu pisma o zakończeniu wypłaty renty?

Najpierw należy ustalić, z czego wynika renta: z wyroku, ugody, decyzji ubezpieczyciela czy dobrowolnych wypłat. Następnie trzeba sprawdzić, czy dokument przewiduje konkretną datę końcową, warunek osiągnięcia wieku emerytalnego albo możliwość przeliczenia renty po przejściu na emeryturę.

Warto zgromadzić:

• wyrok, ugodę albo korespondencję z ubezpieczycielem dotyczącą renty,
• decyzję ZUS o emeryturze oraz wcześniejsze decyzje rentowe,
• dokumenty o zarobkach sprzed wypadku i po wypadku,
• dane pozwalające oszacować hipotetyczną emeryturę bez szkody,
• dowody dotyczące dalszej niezdolności do pracy albo ograniczeń zdrowotnych.

Jeżeli renta była wypłacana dobrowolnie, spór może dotyczyć dalszej odpowiedzialności i wysokości szkody. Jeżeli renta została zasądzona, samowolne wstrzymanie wypłat może wymagać reakcji procesowej albo egzekucyjnej, zależnie od treści tytułu wykonawczego.

Zaległe raty renty i przedawnienie

Renta ma charakter świadczenia okresowego, dlatego zaległe raty mogą przedawniać się osobno. W sprawach odszkodowawczych związanych ze szkodą na osobie trzeba dodatkowo ocenić przepisy o przedawnieniu roszczeń z czynów niedozwolonych, zwłaszcza art. 442¹ Kodeksu cywilnego. Termin i jego początek zależą od rodzaju roszczenia, daty powzięcia wiedzy o szkodzie oraz osoby zobowiązanej do naprawienia szkody.

Jeżeli ubezpieczyciel od dłuższego czasu zaniża rentę albo odmawia wypłaty po przejściu na emeryturę, nie należy zwlekać z analizą sprawy. Opóźnienie może ograniczyć możliwość dochodzenia części zaległych świadczeń.

FAQ – najczęściej zadawane pytania

Czy ZUS wypłaca rentę wyrównawczą?

Co do zasady nie. ZUS wypłaca świadczenia z ubezpieczeń społecznych, np. rentę z tytułu niezdolności do pracy albo emeryturę. Renta wyrównawcza z Kodeksu cywilnego jest świadczeniem odszkodowawczym i zwykle obciąża sprawcę szkody, pracodawcę albo ubezpieczyciela.

Czy renta wyrównawcza kończy się w dniu ukończenia 60 albo 65 lat?

Nie automatycznie. Wiek emerytalny może uzasadniać ponowne przeliczenie renty, ale nie przesądza sam przez się o jej wygaśnięciu. Trzeba ustalić, czy po przejściu na emeryturę poszkodowany nadal ponosi szkodę majątkową.

Czy ubezpieczyciel może sam przestać płacić rentę?

To zależy od podstawy wypłaty. Jeżeli renta wynika z wyroku albo ugody, trzeba sprawdzić ich treść. W wielu sprawach zobowiązany powinien uzyskać zgodę poszkodowanego albo wystąpić o zmianę renty na podstawie art. 907 § 2 Kodeksu cywilnego.

Jak wykazać, że renta należy się także po przejściu na emeryturę?

Najważniejsze jest porównanie emerytury faktycznie pobieranej z emeryturą, którą poszkodowany prawdopodobnie uzyskałby bez wypadku. Pomocne są decyzje ZUS, dokumenty płacowe, historia zatrudnienia, opinie biegłych oraz wcześniejsze wyliczenia renty.

Czy można żądać wyrównania zaległych rat?

Można, jeżeli renta była należna, a zobowiązany jej nie płacił albo płacił za mało. Trzeba jednak sprawdzić przedawnienie, bo zaległe raty świadczeń okresowych mogą przedawniać się osobno.

Podsumowanie

Osiągnięcie wieku emerytalnego nie zamyka automatycznie prawa do renty wyrównawczej. Zmienia jednak sposób oceny szkody, bo po przejściu na emeryturę trzeba badać przede wszystkim wpływ wypadku na wysokość świadczenia emerytalnego oraz ewentualną możliwość dalszego zarobkowania. Jeżeli szkoda nadal istnieje, renta może być kontynuowana w zmienionej wysokości. Jeżeli szkoda ustała, zobowiązany może żądać obniżenia albo zniesienia renty.

Źródła

• Kodeks cywilny, w szczególności art. 444 § 2, art. 907 § 2, art. 442¹ oraz art. 118 – tekst aktu w systemie ISAP/ELI.
• Ustawa o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych – tekst aktu w systemie ISAP/ELI.
• Wyrok Sądu Najwyższego z 15 listopada 2006 r., I UK 150/06 – orzeczenie w bazie Sądu Najwyższego.
• Uchwała Sądu Najwyższego z 12 czerwca 1968 r., III PZP 27/68 – dotycząca wpływu osiągnięcia wieku emerytalnego na rentę uzupełniającą.