Mieszkanie darowane ze służebnością a prawo do zachowku

W opisanej sytuacji pierwszą czynnością powinno być dokładne sprawdzenie aktu notarialnego. Sama informacja z księgi wieczystej, że przy mieszkaniu ujawniono służebność, nie przesądza jeszcze, czy była to darowizna ze służebnością osobistą, czy umowa dożywocia. Dla zachowku różnica jest zasadnicza.

Darowizna ze służebnością a umowa dożywocia

Darowizna została zdefiniowana w art. 888 § 1 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny. Zgodnie z tym przepisem przez umowę darowizny darczyńca zobowiązuje się do bezpłatnego świadczenia na rzecz obdarowanego kosztem swojego majątku. Jeżeli więc matka przeniosła własność mieszkania na syna albo wnuka bez ekwiwalentu, a jedynie zastrzegła dla siebie prawo zamieszkiwania, nadal zasadniczo mamy do czynienia z darowizną.

Służebność osobista mieszkania wynika z art. 296, art. 297 oraz art. 302 § 1 Kodeksu cywilnego. Jest to ograniczone prawo rzeczowe, które może polegać na prawie korzystania z oznaczonego mieszkania. Ustanowienie takiej służebności na rzecz darczyńcy nie zmienia automatycznie darowizny w umowę odpłatną.

Inaczej wygląda umowa dożywocia. Art. 908 § 1 Kodeksu cywilnego stanowi, że jeżeli w zamian za przeniesienie własności nieruchomości nabywca zobowiązał się zapewnić zbywcy dożywotnie utrzymanie, powinien on, w braku odmiennej umowy, przyjąć zbywcę jako domownika, dostarczać mu wyżywienia, ubrania, mieszkania, światła i opału, zapewnić odpowiednią pomoc i pielęgnowanie w chorobie oraz sprawić mu własnym kosztem pogrzeb odpowiadający zwyczajom miejscowym.

Umowa dożywocia jest więc umową odpłatną i wzajemną. Z tego powodu co do zasady nie dolicza się jej do spadku przy obliczaniu zachowku na podstawie art. 993 Kodeksu cywilnego. Taki kierunek potwierdza orzecznictwo, m.in. wyrok Sądu Apelacyjnego w Warszawie z 19 lipca 2006 r., sygn. akt VI ACa 99/2006, w którym wskazano, że czynność mająca charakter odpłatny nie może być traktowana jak darowizna w rozumieniu art. 888 § 1 Kodeksu cywilnego dla potrzeb art. 993 Kodeksu cywilnego.

Kiedy dziecko spadkodawcy ma prawo do zachowku?

Prawo do zachowku wynika z art. 991 § 1 Kodeksu cywilnego. Uprawnionymi są zstępni, małżonek oraz rodzice spadkodawcy, ale tylko wtedy, gdy byliby powołani do spadku z ustawy. Jeżeli chodzi o dziecko zmarłej matki, podstawą dziedziczenia ustawowego jest art. 931 § 1 Kodeksu cywilnego, zgodnie z którym w pierwszej kolejności dziedziczą dzieci spadkodawcy oraz jego małżonek.

W typowej sytuacji syn zmarłej matki jest więc osobą uprawnioną do zachowku, chyba że występują szczególne okoliczności, np. skuteczne wydziedziczenie na podstawie art. 1008 Kodeksu cywilnego, uznanie za niegodnego dziedziczenia na podstawie art. 928 Kodeksu cywilnego, zrzeczenie się dziedziczenia w umowie z art. 1048 Kodeksu cywilnego albo odrzucenie spadku ze skutkami przewidzianymi w art. 1020 Kodeksu cywilnego.

Wysokość zachowku określa art. 991 § 1 Kodeksu cywilnego. Co do zasady jest to połowa wartości udziału spadkowego, który przypadłby uprawnionemu przy dziedziczeniu ustawowym. Jeżeli uprawniony jest trwale niezdolny do pracy albo jeżeli uprawniony zstępny jest małoletni, zachowek wynosi dwie trzecie wartości tego udziału.

Czy darowizna mieszkania na rzecz wnuka wlicza się do zachowku?

Zgodnie z art. 993 Kodeksu cywilnego przy obliczaniu zachowku dolicza się do spadku darowizny oraz zapisy windykacyjne dokonane przez spadkodawcę, z wyjątkami wskazanymi w dalszych przepisach. Oznacza to, że darowizna mieszkania może powiększyć tzw. substrat zachowku, nawet jeżeli w chwili śmierci spadkodawcy mieszkanie nie było już jego własnością.

Najważniejszy wyjątek znajduje się w art. 994 § 1 Kodeksu cywilnego. Przepis ten stanowi, że przy obliczaniu zachowku nie dolicza się drobnych darowizn zwyczajowo przyjętych w danych stosunkach ani darowizn dokonanych przed więcej niż 10 laty, licząc wstecz od otwarcia spadku, ale tylko wtedy, gdy były dokonane na rzecz osób niebędących spadkobiercami albo uprawnionymi do zachowku.

W praktyce trzeba więc ustalić, kim był obdarowany w chwili otwarcia spadku i czy należał do kręgu osób, które dziedziczyłyby po zmarłej albo mogłyby żądać zachowku. Jeżeli wnuk został obdarowany, a jego rodzic będący dzieckiem spadkodawczyni żył i dziedziczyłby po niej, wnuk często nie będzie osobą powołaną do spadku z ustawy w pierwszej kolejności. Wtedy 10-letni termin z art. 994 § 1 Kodeksu cywilnego może mieć zasadnicze znaczenie. Ocena zależy jednak od pełnego stanu rodzinnego w dniu śmierci spadkodawczyni.

Znaczenie „cofnięcia” darowizny i ponownej darowizny

Określenie, że darowizna została „cofnięta”, jest potoczne. Z punktu widzenia prawa trzeba ustalić, jaka czynność faktycznie została dokonana. Mogło dojść np. do odwołania darowizny z powodu rażącej niewdzięczności na podstawie art. 898 § 1 Kodeksu cywilnego, do rozwiązania umowy, do zwrotnego przeniesienia własności albo do kolejnej darowizny między innymi osobami.

Jeżeli mieszkanie wróciło do majątku matki, a następnie matka ponownie darowała je wnukowi, dla zachowku analizuje się przede wszystkim tę późniejszą darowiznę dokonaną przez spadkodawczynię. Jeżeli natomiast syn po otrzymaniu mieszkania sam przeniósł własność na swoje dziecko, a matka nie była stroną drugiej darowizny, sytuacja jest bardziej złożona i wymaga sprawdzenia obu aktów notarialnych. Dla roszczenia o zachowek znaczenie mają bowiem darowizny dokonane przez spadkodawcę, a nie każda późniejsza czynność między osobami trzecimi.

Jak ustala się wartość mieszkania obciążonego służebnością?

Wartość darowizny ustala się według art. 995 § 1 Kodeksu cywilnego. Przepis ten przewiduje, że wartość przedmiotu darowizny oblicza się według stanu z chwili jej dokonania oraz według cen z chwili ustalania zachowku. Jeżeli więc w chwili darowizny mieszkanie było obciążone służebnością osobistą mieszkania, stan ten powinien zostać uwzględniony przy wycenie.

W sporze sądowym wartość takiego obciążenia najczęściej ustala biegły rzeczoznawca majątkowy. Wycena nie polega wyłącznie na odczytaniu aktualnej ceny podobnego lokalu. Trzeba uwzględnić stan lokalu z daty darowizny, powierzchnię, standard, zakres służebności oraz to, czy służebność realnie ograniczała możliwość korzystania z mieszkania przez obdarowanego.

Od kogo dochodzi się zachowku?

Podstawową zasadę wyraża art. 991 § 2 Kodeksu cywilnego. Jeżeli uprawniony nie otrzymał należnego zachowku w postaci darowizny, powołania do spadku, zapisu albo zapisu windykacyjnego, może żądać zapłaty sumy potrzebnej do pokrycia albo uzupełnienia zachowku.

W pierwszej kolejności roszczenie kieruje się zwykle do spadkobierców. Jeżeli jednak nie można uzyskać zachowku od spadkobiercy, odpowiedzialność obdarowanego przewiduje art. 1000 § 1 Kodeksu cywilnego. Obdarowany odpowiada w granicach wzbogacenia będącego skutkiem darowizny. Jeżeli obdarowany sam jest uprawniony do zachowku, art. 1000 § 2 Kodeksu cywilnego ogranicza jego odpowiedzialność tylko do nadwyżki przekraczającej jego własny zachowek.

Art. 1000 § 3 Kodeksu cywilnego daje obdarowanemu możliwość zwolnienia się z obowiązku zapłaty przez wydanie przedmiotu darowizny. W praktyce przy nieruchomościach częściej dochodzi jednak do rozliczenia pieniężnego.

Przedawnienie roszczenia o zachowek

Roszczenie uprawnionego przeciwko osobie obowiązanej do uzupełnienia zachowku z tytułu darowizny przedawnia się z upływem 5 lat od otwarcia spadku, czyli od dnia śmierci spadkodawcy. Wynika to z art. 1007 § 2 Kodeksu cywilnego. Po upływie tego terminu pozwany może podnieść zarzut przedawnienia, co co do zasady prowadzi do oddalenia powództwa.

Jeżeli roszczenie jest dochodzone przeciwko spadkobiercy na podstawie testamentu, trzeba dodatkowo sprawdzić art. 1007 § 1 Kodeksu cywilnego, który wiąże 5-letni termin z ogłoszeniem testamentu. Termin przedawnienia zależy więc od tego, przeciwko komu kierowane jest roszczenie i z jakiego tytułu wynika odpowiedzialność.

Czy sąd może rozłożyć zachowek na raty albo go obniżyć?

Od 22 maja 2023 r. w Kodeksie cywilnym funkcjonuje art. 997¹. Na podstawie art. 997¹ § 1 Kodeksu cywilnego zobowiązany do zapłaty zachowku może żądać odroczenia terminu płatności, rozłożenia świadczenia na raty, a w wyjątkowych przypadkach także jego obniżenia. Sąd bierze pod uwagę sytuację osobistą i majątkową uprawnionego oraz zobowiązanego.

Zgodnie z art. 997¹ § 2 Kodeksu cywilnego rozłożenie zachowku na raty nie powinno co do zasady przekraczać 5 lat. W szczególnie uzasadnionych przypadkach sąd może ten okres wydłużyć, ale łączny termin nie może przekraczać 10 lat.

FAQ

Podsumowanie

Jeżeli mieszkanie zostało darowane ze służebnością osobistą, uprawniony syn zmarłej może mieć roszczenie o zachowek, o ile spełnione są przesłanki z art. 991 i nast. Kodeksu cywilnego oraz nie upłynął termin przedawnienia. Jeżeli natomiast akt notarialny był umową dożywocia w rozumieniu art. 908 § 1 Kodeksu cywilnego, nieruchomość zasadniczo nie powinna być doliczana do substratu zachowku jak darowizna.

W opisanym stanie faktycznym rozstrzygające będą: treść obu aktów notarialnych, tożsamość darczyńcy i obdarowanego, data późniejszej czynności oraz krąg spadkobierców w dniu śmierci matki. Dopiero po ustaleniu tych danych można bezpiecznie ocenić, czy i przeciwko komu kierować roszczenie o zachowek.

Źródła

• Art. 888 § 1, art. 898 § 1, art. 908 § 1, art. 928, art. 931 § 1, art. 991 § 1 i § 2, art. 993, art. 994 § 1, art. 995 § 1, art. 997¹, art. 1000 § 1-3, art. 1007 § 1-2, art. 1008, art. 1020 oraz art. 1048 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny.
• Wyrok Sądu Apelacyjnego w Warszawie z 19 lipca 2006 r., sygn. akt VI ACa 99/2006.
• Wyrok Sądu Apelacyjnego w Białymstoku z 12 listopada 1996 r., sygn. akt I ACr 308/96.
• Wyrok Sądu Apelacyjnego w Białymstoku z 1 czerwca 2004 r., sygn. akt I ACa 285/04.