Odwołanie darowizny przez jednego z dwojga darczyńców

Czy jeden z dwojga darczyńców może sam odwołać darowiznę?

Jeżeli darczyńcą była jedna osoba, sprawa jest stosunkowo prosta: to właśnie ta osoba składa obdarowanemu pisemne oświadczenie o odwołaniu darowizny. Gdy jednak nieruchomość została darowana przez oboje małżonków i pochodziła z ich majątku wspólnego, pojawia się problem, czy jedno z nich może samodzielnie cofnąć skutki darowizny.

W praktyce trzeba odróżnić dwie kwestie: samo prawo do złożenia oświadczenia o odwołaniu darowizny z powodu rażącej niewdzięczności oraz późniejsze żądanie zwrotnego przeniesienia własności. Jeżeli niewdzięczność dotyczy tylko jednego darczyńcy, to właśnie on jest osobą bezpośrednio pokrzywdzoną. Jednak przy majątku wspólnym małżonków dochodzenie zwrotu całej nieruchomości bez udziału drugiego małżonka jest obarczone poważnym ryzykiem.

Ostrożne i bezpieczne procesowo stanowisko jest takie, że gdy nadal trwa ustawowa wspólność majątkowa małżeńska, darowiznę przedmiotu z majątku wspólnego powinni odwołać oboje darczyńcy albo trzeba najpierw doprowadzić do ustania wspólności majątkowej, np. przez rozdzielność majątkową, rozwód albo śmierć jednego z małżonków. Po ustaniu wspólności można co do zasady dochodzić zwrotu udziału przypadającego temu darczyńcy, którego dotknęła rażąca niewdzięczność.

Jeżeli problem dotyczy relacji rodzinnych po przekazaniu domu dziecku, pomocne może być także omówienie podobnych sytuacji, takich jak darowizna córce a konflikty rodzinne.

Odwołanie darowizny z powodu rażącej niewdzięczności

Podstawą odwołania darowizny już wykonanej jest art. 898 § 1 Kodeksu cywilnego. Zgodnie z tym przepisem darczyńca może odwołać darowiznę nawet już wykonaną, jeżeli obdarowany dopuścił się względem niego rażącej niewdzięczności. Zwrot przedmiotu odwołanej darowizny następuje według zasad o bezpodstawnym wzbogaceniu.

Rażąca niewdzięczność musi wystąpić po zawarciu umowy darowizny. Jeżeli darczyńca dowiedział się już po darowiźnie o zachowaniu obdarowanego sprzed zawarcia umowy, zwykle nie będzie to podstawa do odwołania darowizny na podstawie art. 898 Kodeksu cywilnego. W takiej sytuacji można rozważać inne środki prawne, np. uchylenie się od skutków oświadczenia woli, ale zależy to od konkretnych okoliczności.

Darowiznę może odwołać darczyńca. Osoba bliska darczyńcy nie może zrobić tego za niego tylko dlatego, że sama została źle potraktowana przez obdarowanego. Wyjątkowo zachowanie obdarowanego wobec osoby bliskiej może mieć znaczenie, jeżeli było wymierzone pośrednio w darczyńcę i miało na celu wyrządzenie mu krzywdy.

Co może być rażącą niewdzięcznością?

Rażąca niewdzięczność to nie każde niemiłe, niewłaściwe albo konfliktowe zachowanie. Musi chodzić o zachowanie szczególnie naganne, nacechowane złą wolą, skierowane przeciwko darczyńcy i wykraczające poza zwykłe nieporozumienia rodzinne.

W praktyce za rażącą niewdzięczność mogą przemawiać zwłaszcza:

• przemoc fizyczna lub psychiczna wobec darczyńcy,
• uporczywe znieważanie, poniżanie, groźby albo celowe izolowanie darczyńcy,
• odmowa oczywistej pomocy w chorobie lub niedołęstwie, gdy obdarowany realnie mógł jej udzielić,
• działania zmierzające do wyrzucenia darczyńcy z domu mimo wcześniejszych ustaleń rodzinnych lub ustanowionej służebności,
• przestępstwo przeciwko życiu, zdrowiu, czci albo mieniu darczyńcy.

Nie wystarczą natomiast same kłótnie, oziębłość w relacjach, brak codziennych odwiedzin, odmienne poglądy rodzinne czy jednorazowa sprzeczka, jeżeli nie mają rażącego charakteru. Sąd ocenia całokształt relacji, przyczyny konfliktu, zachowanie obu stron oraz to, czy obdarowany działał świadomie i z nieprzyjaznym zamiarem.

Termin na odwołanie darowizny i znaczenie przebaczenia

Darowizna nie może być odwołana po upływie roku od dnia, w którym uprawniony do odwołania dowiedział się o niewdzięczności obdarowanego. Jest to termin prawa materialnego, dlatego jego przekroczenie może spowodować oddalenie żądania, nawet jeżeli zachowanie obdarowanego było naganne.

Przy powtarzających się zachowaniach trzeba ustalić, kiedy darczyńca dowiedział się o konkretnym akcie niewdzięczności. Każde nowe, samodzielne zachowanie może być oceniane osobno. W przypadku zachowań ciągłych, np. długotrwałego znęcania psychicznego, znaczenie ma ustalenie, czy stan rażącej niewdzięczności nadal trwał i kiedy darczyńca mógł realnie podjąć działanie.

Warto szerzej sprawdzić, czy odwołanie darowizny się przedawnia, ponieważ w praktyce to właśnie termin roczny jest jedną z najczęstszych przyczyn przegrania sprawy.

Odwołanie darowizny nie będzie skuteczne, jeżeli darczyńca obdarowanemu przebaczył. Przebaczenie nie musi mieć szczególnej formy, ale musi wynikać z zachowania darczyńcy i być dokonane z dostatecznym rozeznaniem. Spadkobiercy darczyńcy mogą odwołać darowiznę tylko w przypadkach wskazanych w art. 899 § 2 Kodeksu cywilnego, czyli zasadniczo wtedy, gdy darczyńca w chwili śmierci był jeszcze uprawniony do odwołania albo gdy obdarowany umyślnie pozbawił go życia lub doprowadził do rozstroju zdrowia skutkującego śmiercią.

Jak złożyć oświadczenie o odwołaniu darowizny?

Zgodnie z art. 900 Kodeksu cywilnego odwołanie darowizny następuje przez oświadczenie złożone obdarowanemu na piśmie. Dla samego odwołania wystarczy forma pisemna, ale przy nieruchomości samo pismo nie przenosi jeszcze własności z powrotem na darczyńcę.

W oświadczeniu warto wskazać:

• dane darczyńcy i obdarowanego,
• datę i przedmiot darowizny, np. numer księgi wieczystej nieruchomości,
• jednoznaczne stwierdzenie, że darczyńca odwołuje darowiznę,
• opis zachowań uznawanych za rażącą niewdzięczność,
• wezwanie do zwrotnego przeniesienia własności w określonym terminie,
• propozycję terminu stawienia się u notariusza, jeżeli chodzi o nieruchomość.

Pismo najlepiej doręczyć w sposób pozwalający udowodnić odbiór, np. listem poleconym za potwierdzeniem odbioru albo przez doręczyciela. W podobnych sprawach praktyczne znaczenie ma także oświadczenie matki o odwołaniu darowizny i sposób reakcji obdarowanego na takie wezwanie.

Zwrot nieruchomości po odwołaniu darowizny

Odwołanie darowizny nieruchomości nie wywołuje automatycznego skutku rzeczowego. Oznacza to, że własność domu, mieszkania albo działki nie wraca do darczyńcy w chwili wysłania pisma. Oświadczenie o odwołaniu darowizny tworzy natomiast obowiązek zwrotnego przeniesienia własności.

Jeżeli obdarowany zgadza się z odwołaniem darowizny, strony powinny zawrzeć u notariusza umowę przenoszącą własność nieruchomości z powrotem na darczyńcę. Jeżeli obdarowany odmawia, darczyńcy pozostaje droga sądowa.

W takiej sytuacji zwykle wnosi się pozew o odwołanie darowizny, a precyzyjniej pozew o zobowiązanie obdarowanego do złożenia oświadczenia woli o zwrotnym przeniesieniu własności. Prawomocny wyrok sądu może zastąpić oświadczenie woli obdarowanego na podstawie art. 64 Kodeksu cywilnego i art. 1047 Kodeksu postępowania cywilnego.

Jeżeli odwołanie dotyczy tylko udziału jednego z darczyńców, żądanie pozwu powinno być odpowiednio ograniczone. Nie można automatycznie zakładać, że jeden darczyńca odzyska całą nieruchomość, jeżeli drugi darczyńca nie odwołuje darowizny albo nadal trwa wspólność majątkowa małżeńska.

Co powinien zawierać pozew i jakie są koszty?

W pozwie należy dokładnie opisać umowę darowizny, wskazać zachowania obdarowanego, wyjaśnić, dlaczego mają charakter rażącej niewdzięczności, oraz wykazać dochowanie rocznego terminu. Do pozwu warto dołączyć odpis aktu notarialnego darowizny, odpis księgi wieczystej, kopię oświadczenia o odwołaniu darowizny, dowód doręczenia obdarowanemu oraz dokumenty i wnioski dowodowe potwierdzające naganne zachowania.

Dowodami mogą być w szczególności zeznania świadków, dokumentacja medyczna, korespondencja, zdjęcia zniszczeń, notatki urzędowe, potwierdzenia interwencji policji albo rachunki pokazujące, kto faktycznie ponosił koszty utrzymania nieruchomości. Przy przemocy domowej lub groźbach równolegle można rozważyć środki ochrony przewidziane w innych przepisach.

Właściwość sądu zależy od wartości przedmiotu sporu i rodzaju żądania. W sprawach majątkowych sąd okręgowy jest właściwy zasadniczo wtedy, gdy wartość przedmiotu sporu przekracza 100 000 zł. Przy niższej wartości sprawę rozpoznaje sąd rejonowy, chyba że szczególny przepis stanowi inaczej. Miejscowo najczęściej bierze się pod uwagę sąd miejsca zamieszkania pozwanego albo, przy roszczeniach wynikających z umowy, sąd miejsca jej wykonania.

Opłata sądowa zależy od wartości przedmiotu sporu. Przy wartości ponad 20 000 zł pobiera się co do zasady opłatę stosunkową 5% tej wartości, z ustawowym limitem maksymalnym. Jeżeli darczyńca dochodzi tylko udziału, wartość przedmiotu sporu powinna odpowiadać wartości tego udziału, a nie automatycznie wartości całej nieruchomości. Osoba, której nie stać na koszty procesu, może złożyć wniosek o zwolnienie od kosztów sądowych.

Darowizna pieniędzy, wyposażenia i rozliczenie nakładów

Te same ogólne zasady odwołania darowizny z powodu rażącej niewdzięczności mogą dotyczyć nie tylko nieruchomości, lecz także pieniędzy, samochodu, udziałów, wyposażenia mieszkania albo innych składników majątku. Przy rzeczach ruchomych albo pieniądzach nie ma problemu aktu notarialnego przenoszącego własność, ale nadal trzeba wykazać rażącą niewdzięczność, termin i doręczenie oświadczenia.

Jeżeli przedmiotem darowizny były środki finansowe, warto sprawdzić osobno zasady dotyczące sytuacji takich jak cofnięcie darowizny pieniędzy. W praktyce roszczenie może wtedy dotyczyć zapłaty określonej kwoty, a nie przeniesienia własności nieruchomości.

Przy zwrocie nieruchomości trzeba też pamiętać o rozliczeniu nakładów. Obdarowany może żądać rozliczenia wydatków, które zwiększyły wartość przedmiotu darowizny, np. istotnego remontu. Nie każde wydatki będą jednak podlegały zwrotowi w takiej samej wysokości; znaczenie ma rodzaj nakładów, ich wartość i to, czy rzeczywiście zwiększyły wartość nieruchomości.

FAQ

Czy jeden z rodziców może sam odwołać darowiznę domu przekazanego dziecku?

Może złożyć oświadczenie, jeżeli to wobec niego obdarowany dopuścił się rażącej niewdzięczności. Jeżeli jednak dom pochodził z majątku wspólnego małżonków, skuteczne odzyskanie nieruchomości albo udziału wymaga szczegółowej analizy, zwłaszcza gdy drugi rodzic nie chce odwołać darowizny.

Czy zwykły konflikt rodzinny wystarczy do odwołania darowizny?

Nie. Zwykłe kłótnie, nieporozumienia, brak serdeczności albo rozczarowanie zachowaniem dziecka zwykle nie wystarczą. Potrzebne jest zachowanie szczególnie naganne, świadome i skierowane przeciwko darczyńcy.

Ile jest czasu na odwołanie darowizny?

Co do zasady rok od dnia, w którym darczyńca dowiedział się o rażącej niewdzięczności obdarowanego. Po upływie tego terminu odwołanie może być bezskuteczne. Przy kilku różnych zachowaniach termin należy oceniać osobno dla każdego z nich.

Czy odwołanie darowizny nieruchomości musi być u notariusza?

Samo odwołanie darowizny następuje przez pisemne oświadczenie złożone obdarowanemu. Notariusz jest jednak potrzebny do zwrotnego przeniesienia własności nieruchomości, jeżeli obdarowany zgadza się oddać nieruchomość.

Co zrobić, gdy obdarowany nie chce oddać nieruchomości?

Po doręczeniu oświadczenia o odwołaniu darowizny trzeba wezwać obdarowanego do zawarcia aktu notarialnego. Jeżeli odmówi, pozostaje pozew o zobowiązanie go do złożenia oświadczenia woli. Prawomocny wyrok może zastąpić to oświadczenie.

Czy darczyńca musi udowodnić rażącą niewdzięczność?

Tak. Ciężar wykazania rażącej niewdzięczności, terminu i skutecznego doręczenia oświadczenia spoczywa na darczyńcy. Dlatego przed procesem warto zebrać dokumenty, świadków i inne dowody potwierdzające zachowanie obdarowanego.

Podsumowanie

Odwołanie darowizny z powodu rażącej niewdzięczności jest możliwe, ale wymaga spełnienia konkretnych warunków. Zachowanie obdarowanego musi być poważne, zawinione i skierowane przeciwko darczyńcy, a oświadczenie trzeba złożyć w rocznym terminie. W sprawach rodzinnych sądy szczegółowo badają, czy mamy do czynienia z rażącą niewdzięcznością, czy jedynie z trudnym konfliktem.

Największe komplikacje pojawiają się wtedy, gdy darowizny nieruchomości dokonali małżonkowie z majątku wspólnego, a odwołać darowiznę chce tylko jedno z nich. W takiej sytuacji trzeba ustalić, czy trwa wspólność majątkowa, jaki udział może być objęty żądaniem i jakie dowody potwierdzają zachowanie obdarowanego.

Źródła

1. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny - Dz.U. 1964 nr 16 poz. 93
2. Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego - Dz.U. 1964 nr 43 poz. 296
3. Ustawa z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych - Dz.U. 2005 nr 167 poz. 1398
4. Uchwała Sądu Najwyższego w składzie siedmiu sędziów z 7 stycznia 1967 r., III CZP 19/66
5. Uchwała Sądu Najwyższego z 10 sierpnia 1988 r., III CZP 67/88
6. Uchwała Sądu Najwyższego z 11 stycznia 1996 r., III CZP 191/95
7. Postanowienie Sądu Najwyższego z 29 września 1969 r., III CZP 63/69
8. Wyrok Sądu Najwyższego z 26 lipca 2000 r., I CKN 919/98
9. Wyrok Sądu Najwyższego z 13 października 2005 r., I CK 112/05