Odwołanie darowizny przez jednego z dwojga darczyńców

Czy jeden z dwojga darczyńców może sam odwołać darowiznę?

Tak. Jeżeli małżonkowie wspólnie dokonali darowizny przedmiotu objętego wcześniej ich wspólnością ustawową, a obdarowany dopuścił się rażącej niewdzięczności wobec tylko jednego z darczyńców, ten darczyńca może samodzielnie złożyć oświadczenie o odwołaniu darowizny. Nie musi czekać na zgodę współmałżonka ani na ustanowienie rozdzielności majątkowej, rozwód czy inne zdarzenie powodujące ustanie wspólności.

Takie stanowisko przyjął Sąd Najwyższy w uchwale z 10 sierpnia 1988 r., III CZP 67/88. W późniejszym orzecznictwie nadal przyjmuje się, że roszczenia wynikającego ze skutecznego odwołania darowizny może dochodzić samodzielnie jeden z małżonków będących darczyńcami, jeżeli darowizny dokonano z majątku objętego wspólnością majątkową małżeńską. Ma to szczególne znaczenie z uwagi na roczny termin z art. 899 § 3 Kodeksu cywilnego: oczekiwanie na zgodę drugiego darczyńcy albo na ustanie wspólności może doprowadzić do utraty uprawnienia do odwołania darowizny.

Trzeba jednak rozdzielić dwie kwestie. Pierwsza to skuteczność samego oświadczenia o odwołaniu darowizny. Druga to zakres roszczenia o zwrot i sposób ponownego ukształtowania prawa do darowanego przedmiotu. Samodzielne odwołanie przez jednego darczyńcę nie oznacza automatycznie, że może on żądać zwrotu całej nieruchomości. Żądanie powinno odpowiadać zakresowi jego uprawnienia, a przy nieruchomości trzeba precyzyjnie określić prawo lub część prawa, które ma zostać zwrotnie przeniesione.

W orzecznictwie odnoszącym się do darowizny dokonanej wspólnie przez małżonków przyjmuje się możliwość dochodzenia przez jednego darczyńcę zwrotu odpowiedniej części przedmiotu darowizny. W typowej sytuacji, przy założeniu równych udziałów małżonków, może chodzić o część odpowiadającą połowie, ale nie należy wpisywać takiego żądania automatycznie bez sprawdzenia treści aktu notarialnego, ustroju majątkowego, statusu stron i aktualnego stanu prawnego nieruchomości.

Odwołanie darowizny z powodu rażącej niewdzięczności

Podstawą odwołania darowizny już wykonanej jest art. 898 § 1 Kodeksu cywilnego. Darczyńca może odwołać darowiznę nawet już wykonaną, jeżeli obdarowany dopuścił się względem niego rażącej niewdzięczności. Zgodnie z art. 898 § 2 zwrot przedmiotu odwołanej darowizny następuje według przepisów o bezpodstawnym wzbogaceniu.

Rażąca niewdzięczność musi dotyczyć relacji obdarowanego z darczyńcą. Osoba bliska darczyńcy nie może odwołać darowizny za niego tylko dlatego, że sama została źle potraktowana. Zachowanie wobec osoby bliskiej może jednak mieć znaczenie, jeżeli było świadomie wymierzone również w darczyńcę i miało na celu wyrządzenie mu krzywdy.

Co do zasady chodzi o zachowania obdarowanego występujące po dokonaniu darowizny. Jeżeli problem dotyczy zachowania sprzed zawarcia umowy, trzeba rozważyć inne instytucje prawa cywilnego, zależnie od konkretnych okoliczności.

Inaczej wygląda sytuacja, gdy to obdarowany chce wycofać się z przyjętego przysporzenia i związanych z nim ustaleń rodzinnych; szerzej wyjaśniamy, czy obdarowany może cofnąć darowiznę i zwolnić się z opieki.

Co może być rażącą niewdzięcznością?

Rażąca niewdzięczność to nie każde niemiłe, niewłaściwe albo konfliktowe zachowanie. Musi chodzić o zachowanie szczególnie naganne, oceniane z uwzględnieniem całokształtu relacji stron, przyczyn konfliktu i stopnia zawinienia obdarowanego.

W praktyce za rażącą niewdzięcznością mogą przemawiać zwłaszcza:

• przemoc fizyczna lub psychiczna wobec darczyńcy,
• uporczywe znieważanie, poniżanie, groźby albo świadome nękanie darczyńcy,
• odmowa oczywistej i potrzebnej pomocy w ciężkiej chorobie lub niedołęstwie, gdy obdarowany realnie mógł jej udzielić,
• działania nastawione na wyrządzenie darczyńcy poważnej krzywdy, np. bezprawne pozbawianie go możliwości korzystania z domu,
• przestępstwo skierowane przeciwko życiu, zdrowiu, czci lub mieniu darczyńcy.

Nie wystarczą natomiast same kłótnie, oziębłość w relacjach, brak codziennych odwiedzin, odmienne poglądy rodzinne czy jednorazowa sprzeczka, jeżeli nie mają rażącego charakteru. Sąd bada także zachowanie samego darczyńcy i to, czy konflikt nie był przez niego wywoływany lub podtrzymywany.

Termin na odwołanie darowizny i znaczenie przebaczenia

Zgodnie z art. 899 § 3 Kodeksu cywilnego darowizna nie może być odwołana po upływie roku od dnia, w którym uprawniony do odwołania dowiedział się o niewdzięczności obdarowanego. Jest to termin prawa materialnego. Oświadczenie powinno zatem zostać złożone obdarowanemu w taki sposób, aby przed upływem roku mogło do niego skutecznie dotrzeć.

Przy kilku odrębnych zachowaniach termin należy oceniać w odniesieniu do konkretnych zdarzeń. Nowe, samodzielne akty rażącej niewdzięczności mogą otwierać własny termin, ale nie można zakładać, że sam trwający od dawna konflikt bez nowych zdarzeń stale odnawia możliwość odwołania darowizny.

Jeżeli darowizny dokonało dwoje małżonków, termin biegnie indywidualnie dla tego darczyńcy, który dowiedział się o zachowaniu skierowanym wobec niego. Z tego powodu oczekiwanie na wspólne działanie obojga darczyńców może być szczególnie ryzykowne.

Darowizny nie można odwołać z powodu niewdzięczności, jeżeli darczyńca obdarowanemu przebaczył. Przebaczenie nie wymaga szczególnej formy, ale musi wynikać z zachowania darczyńcy i być dokonane z dostatecznym rozeznaniem. Spadkobiercy darczyńcy mogą odwołać darowiznę tylko w przypadkach wskazanych w art. 899 § 2 Kodeksu cywilnego.

Jak złożyć oświadczenie o odwołaniu darowizny?

Zgodnie z art. 900 Kodeksu cywilnego odwołanie darowizny następuje przez oświadczenie złożone obdarowanemu na piśmie. Jeżeli darowiznę odwołuje tylko jeden z dwojga darczyńców, oświadczenie powinno jasno wskazywać, że działa on we własnym imieniu i z jakich konkretnych zachowań obdarowanego wywodzi rażącą niewdzięczność wobec siebie.

W oświadczeniu warto wskazać:

• dane darczyńcy i obdarowanego,
• datę i przedmiot darowizny, a przy nieruchomości także dane pozwalające ją jednoznacznie zidentyfikować,
• jednoznaczne stwierdzenie o odwołaniu darowizny,
• opis konkretnych zachowań uznawanych za rażącą niewdzięczność i datę, kiedy darczyńca się o nich dowiedział,
• wezwanie do zwrotnego przeniesienia prawa w odpowiednim zakresie,
• termin dobrowolnego wykonania obowiązku, jeżeli sytuacja tego wymaga.

Pismo należy doręczyć w sposób pozwalający wykazać, kiedy obdarowany mógł zapoznać się z jego treścią. W podobnych sprawach praktyczne znaczenie ma także oświadczenie matki o odwołaniu darowizny i sposób reakcji obdarowanego na takie wezwanie.

Zwrot nieruchomości po odwołaniu darowizny

Odwołanie darowizny nieruchomości nie wywołuje automatycznego skutku rzeczowego. Własność domu, mieszkania albo działki nie wraca do darczyńcy w chwili doręczenia pisma. Oświadczenie o odwołaniu darowizny tworzy obowiązek zwrotu przedmiotu darowizny stosownie do przepisów o bezpodstawnym wzbogaceniu.

Takie rozumienie skutków odwołania nieruchomości wynika z utrwalonego orzecznictwa Sądu Najwyższego, w tym uchwały siedmiu sędziów z 7 stycznia 1967 r., III CZP 32/66. Do osiągnięcia skutku rzeczowego potrzebna jest umowa zwrotnego przeniesienia własności, a gdy obdarowany odmawia jej zawarcia – prawomocny wyrok zastępujący jego oświadczenie woli na podstawie art. 64 Kodeksu cywilnego w związku z art. 1047 Kodeksu postępowania cywilnego.

Jeżeli darowiznę odwołał tylko jeden z dwojga darczyńców, szczególnej staranności wymaga zakres żądania. Uchwała SN III CZP 67/88 przyjmuje, że darczyńca może skutecznie odwołać darowiznę bez zgody drugiego darczyńcy i dochodzić zwrotu w odpowiedniej części. Nie daje to jednak podstaw do żądania całej nieruchomości tylko dlatego, że rażąca niewdzięczność wobec jednego darczyńcy została wykazana.

Jeżeli darowizna nieruchomości jest dopiero planowana, warto od razu rozważyć sposoby zabezpieczenia przed późniejszym sporem o darowiznę działki.

Co powinien zawierać pozew i jakie są koszty?

Jeżeli obdarowany nie chce dobrowolnie wykonać obowiązku zwrotu, darczyńca może wnieść pozew o zobowiązanie obdarowanego do złożenia oświadczenia woli o zwrotnym przeniesieniu własności lub odpowiedniej części prawa. Nie jest to proces, w którym sąd dopiero „odwołuje” darowiznę – odwołanie następuje wcześniej przez oświadczenie darczyńcy, a sąd bada jego skuteczność jako przesłankę żądania zwrotnego.

W pozwie trzeba dokładnie opisać umowę darowizny, wskazać zachowania obdarowanego, wyjaśnić, dlaczego mają charakter rażącej niewdzięczności, wykazać dochowanie rocznego terminu i prawidłowo określić zakres prawa, którego zwrotu żąda powód. Do pozwu zwykle dołącza się odpis aktu notarialnego darowizny, aktualny odpis księgi wieczystej, kopię oświadczenia o odwołaniu darowizny, dowód jego doręczenia oraz dowody potwierdzające niewdzięczność.

Właściwość rzeczowa sądu zależy co do zasady od wartości przedmiotu sporu. Sąd okręgowy rozpoznaje sprawy o prawa majątkowe, gdy wartość przedmiotu sporu przewyższa 100 000 zł; przy wartości nieprzekraczającej tego progu co do zasady właściwy jest sąd rejonowy, o ile szczególny przepis nie stanowi inaczej. Przy roszczeniu dotyczącym części prawa wartość przedmiotu sporu powinna odpowiadać wartości prawa faktycznie objętego żądaniem, a nie automatycznie wartości całej nieruchomości.

Przy wartości przedmiotu sporu ponad 20 000 zł opłata od pozwu w sprawie o prawo majątkowe wynosi co do zasady 5% wartości przedmiotu sporu, nie więcej niż 100 000 zł. Przy niższej wartości obowiązują stawki kwotowe określone w ustawie o kosztach sądowych w sprawach cywilnych. Osoba, która nie jest w stanie ponieść kosztów bez uszczerbku dla koniecznego utrzymania siebie i rodziny, może ubiegać się o zwolnienie od kosztów sądowych.

Darowizna pieniędzy, wyposażenia i rozliczenie nakładów

Te same ogólne zasady odwołania darowizny z powodu rażącej niewdzięczności mogą dotyczyć nie tylko nieruchomości, lecz także pieniędzy, samochodu, udziałów, wyposażenia mieszkania albo innych składników majątku. Przy pieniądzach i większości rzeczy ruchomych nie występuje problem aktu notarialnego zwrotnie przenoszącego własność nieruchomości, ale nadal trzeba wykazać podstawę odwołania, zachowanie rocznego terminu i skuteczne złożenie oświadczenia.

Przy zwrocie rzeczy trzeba również uwzględnić art. 898 § 2 Kodeksu cywilnego i przepisy o bezpodstawnym wzbogaceniu. Znaczenie mogą mieć nakłady poniesione przez obdarowanego, zużycie lub zbycie przedmiotu darowizny oraz moment, od którego obdarowany powinien liczyć się z obowiązkiem zwrotu. Tych rozliczeń nie należy sprowadzać do prostego zwrotu każdej wydanej przez obdarowanego kwoty.

FAQ

Czy jeden z rodziców może sam odwołać darowiznę domu przekazanego dziecku?

Tak, jeżeli był darczyńcą i to wobec niego dziecko dopuściło się rażącej niewdzięczności. Jeżeli dom został darowany wspólnie przez oboje małżonków z majątku wspólnego, zgoda drugiego rodzica nie jest warunkiem samego odwołania. Trzeba jednak osobno ustalić zakres roszczenia o zwrot.

Czy trzeba najpierw ustanowić rozdzielność majątkową albo się rozwieść?

Nie. Wcześniejsze ustanie wspólności majątkowej nie jest warunkiem złożenia przez jednego darczyńcę skutecznego oświadczenia o odwołaniu darowizny z powodu rażącej niewdzięczności wobec niego. Odkładanie działania z tego powodu może być niebezpieczne ze względu na roczny termin z art. 899 § 3 Kodeksu cywilnego.

Czy zwykły konflikt rodzinny wystarczy do odwołania darowizny?

Nie. Zwykłe kłótnie, nieporozumienia, brak serdeczności albo rozczarowanie zachowaniem dziecka zwykle nie wystarczą. Potrzebne jest zachowanie o szczególnie nagannym charakterze, oceniane w konkretnych okolicznościach sprawy.

Ile jest czasu na odwołanie darowizny?

Rok od dnia, w którym uprawniony do odwołania dowiedział się o niewdzięczności obdarowanego. Przy kilku odrębnych zachowaniach termin trzeba oceniać osobno, ale sam wieloletni konflikt nie powoduje automatycznego odnawiania terminu.

Czy odwołanie darowizny nieruchomości musi być u notariusza?

Samo odwołanie następuje przez pisemne oświadczenie złożone obdarowanemu. Akt notarialny jest potrzebny do dobrowolnego zwrotnego przeniesienia własności nieruchomości. Jeżeli obdarowany odmawia, prawomocny wyrok może zastąpić jego oświadczenie woli.

Co zrobić, gdy obdarowany nie chce oddać nieruchomości?

Po skutecznym odwołaniu darowizny należy wezwać obdarowanego do zwrotnego przeniesienia własności lub odpowiedniej części prawa. Jeżeli odmówi, pozostaje powództwo o zobowiązanie go do złożenia oświadczenia woli. W przypadku jednego z dwojga darczyńców trzeba szczególnie precyzyjnie określić zakres żądania.

Źródła

1. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny, tekst jednolity ogłoszony w Dz.U. z 2026 r. poz. 795 – ELI
2. Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego, tekst jednolity ogłoszony w Dz.U. z 2026 r. poz. 468 – ELI
3. Ustawa z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych, tekst jednolity ogłoszony w Dz.U. z 2025 r. poz. 1228, z późn. zm. – ELI
4. Uchwała Sądu Najwyższego w składzie siedmiu sędziów z 7 stycznia 1967 r., III CZP 32/66
5. Uchwała Sądu Najwyższego z 10 sierpnia 1988 r., III CZP 67/88
6. Wyrok Sądu Najwyższego z 28 marca 2019 r., I CSK 13/18
7. Wyrok Sądu Apelacyjnego w Poznaniu, I ACa 321/21