Kurator w sprawie o ograniczenie lub pozbawienie władzy rodzicielskiej

Czy można zmienić wniosek o ograniczenie władzy rodzicielskiej na pozbawienie?

Tak. Jeżeli sprawa o ograniczenie władzy rodzicielskiej jest już w toku, można złożyć pismo procesowe z modyfikacją żądania albo zgłosić zmianę do protokołu na rozprawie. Podstawą odpowiedniego stosowania przepisów o zmianie żądania jest art. 193 § 1 w zw. z art. 13 § 2 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. Kodeks postępowania cywilnego. Zmiana jest dopuszczalna, jeżeli nie wpływa na właściwość sądu.

Sprawy dotyczące władzy rodzicielskiej rozpoznaje sąd rejonowy, wydział rodzinny i nieletnich, jako sąd opiekuńczy. Zgodnie z art. 570 Kodeksu postępowania cywilnego sąd opiekuńczy może wszcząć postępowanie z urzędu, a w sprawach dziecka nie jest związany wyłącznie tym, jak rodzic nazwał swoje żądanie. Kluczowe jest dobro dziecka oraz ustalenie, jaki środek będzie adekwatny do zachowania drugiego rodzica.

W piśmie warto jasno wskazać, że zamiast ograniczenia władzy rodzicielskiej wnosi się o pozbawienie ojca władzy rodzicielskiej na podstawie art. 111 § 1 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy. Trzeba też opisać fakty: brak kontaktu, brak zainteresowania zdrowiem i edukacją dziecka, brak udziału w decyzjach, uchylanie się od alimentów oraz brak znanego adresu.

Ograniczenie a pozbawienie władzy rodzicielskiej

Władza rodzicielska obejmuje w szczególności obowiązek i prawo rodziców do wykonywania pieczy nad osobą i majątkiem dziecka oraz do wychowania dziecka z poszanowaniem jego godności i praw. Wynika to z art. 95 § 1 i art. 95 § 3 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Rodzice mają także obowiązek troszczyć się o fizyczny i duchowy rozwój dziecka oraz przygotować je należycie do pracy dla dobra społeczeństwa, odpowiednio do jego uzdolnień, zgodnie z art. 96 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

Ograniczenie władzy rodzicielskiej następuje wtedy, gdy dobro dziecka jest zagrożone. Podstawą jest art. 109 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Sąd może przykładowo zobowiązać rodziców do określonego postępowania, ustanowić nadzór kuratora, skierować rodzinę do pracy z asystentem rodziny albo określić, które czynności wymagają zgody sądu, co wynika z art. 109 § 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

Pozbawienie władzy rodzicielskiej jest środkiem dalej idącym. Zgodnie z art. 111 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego sąd opiekuńczy pozbawia rodzica władzy rodzicielskiej, jeżeli władza nie może być wykonywana z powodu trwałej przeszkody, rodzic nadużywa władzy rodzicielskiej albo w sposób rażący zaniedbuje obowiązki względem dziecka. Pozbawienie może dotyczyć jednego z rodziców.

Jeżeli rodzic od dłuższego czasu nie kontaktuje się z dzieckiem, nie interesuje się jego zdrowiem, szkołą, leczeniem, nie uczestniczy w decyzjach i nie można ustalić jego adresu, sąd może uznać, że zachodzą przesłanki rażącego zaniedbywania obowiązków albo trwałej przeszkody w wykonywaniu władzy. Każda sprawa wymaga jednak oceny konkretnych dowodów.

Kurator dla rodzica, którego miejsce pobytu nie jest znane

Jeżeli ojciec dziecka powinien być uczestnikiem sprawy, ale jego miejsce pobytu nie jest znane, sąd może ustanowić kuratora do zastępowania go w postępowaniu. W postępowaniu nieprocesowym podstawą jest art. 510 § 2 Kodeksu postępowania cywilnego, zgodnie z którym w razie potrzeby wyznaczenia kuratora do zastępowania zainteresowanego, którego miejsce pobytu nie jest znane, wyznaczenie następuje z urzędu.

W praktyce warto złożyć wniosek o ustanowienie kuratora i uprawdopodobnić, że adres uczestnika jest nieznany. Pomocne są: ostatni znany adres, korespondencja wracająca z adnotacją poczty, informacje od rodziny, wydruki wiadomości, potwierdzenie braku kontaktu, dane o pobycie za granicą, a także wskazanie, jakie próby ustalenia adresu zostały podjęte.

Jeżeli sprawa ma charakter procesowy, znaczenie mają art. 143 i art. 144 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego. Art. 144 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego wymaga uprawdopodobnienia, że miejsce pobytu strony nie jest znane. W sprawach rodzinnych prowadzonych w trybie nieprocesowym najważniejszy pozostaje jednak art. 510 § 2 Kodeksu postępowania cywilnego.

Aktualne pozostaje stanowisko Sądu Najwyższego wyrażone w postanowieniu z 24 września 1998 r., sygn. akt II CKU 61/98: w postępowaniu nieprocesowym, na podstawie art. 510 § 2 Kodeksu postępowania cywilnego, kurator dla zainteresowanego, którego miejsce pobytu nie jest znane, jest wyznaczany z urzędu.

Czy wskazana osoba może odmówić bycia kuratorem?

Wnioskodawca może wskazać sądowi osobę, która jego zdaniem mogłaby pełnić funkcję kuratora, na przykład krewnego ojca dziecka. Nie oznacza to jednak, że sąd jest związany takim wskazaniem. Z art. 510 § 2 Kodeksu postępowania cywilnego wynika, że kuratora wyznacza sąd, a nie wnioskodawca.

Jeżeli wskazana osoba nie chce pełnić tej funkcji, powinna poinformować sąd i podać konkretne powody, na przykład chorobę, wiek, miejsce zamieszkania za granicą, brak kontaktu z uczestnikiem, konflikt interesów albo brak możliwości rzetelnego działania. Sąd oceni, czy mimo tego ustanowić tę osobę, czy wyznaczyć kogoś innego.

Jeżeli sąd już ustanowił daną osobę kuratorem, a istnieją ważne przeszkody w wykonywaniu tej funkcji, należy złożyć do sądu pismo z prośbą o zwolnienie z funkcji i wyznaczenie innego kuratora. W sprawie o władzę rodzicielską szczególnie ważne jest, aby kurator rzeczywiście reprezentował interes nieobecnego uczestnika, a nie był osobą całkowicie bierną.

Jakie dowody przygotować do sprawy?

Przy żądaniu pozbawienia władzy rodzicielskiej trzeba wykazać nie tylko brak alimentów, ale przede wszystkim brak wykonywania obowiązków rodzicielskich. Obowiązek alimentacyjny wynika z art. 128 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego i jest odrębny od władzy rodzicielskiej, choć uporczywe niepłacenie alimentów może wzmacniać obraz trwałego braku odpowiedzialności za dziecko.

Warto przygotować w szczególności:

• odpis aktu urodzenia dziecka,
• orzeczenie alimentacyjne i informacje o egzekucji komorniczej, jeżeli alimenty nie są płacone,
• dowody braku kontaktu ojca z dzieckiem, na przykład wiadomości, historię połączeń, zeznania świadków,
• informacje ze szkoły, przedszkola, poradni lub placówek medycznych, jeżeli ojciec nie uczestniczy w sprawach dziecka,
• dowody prób ustalenia adresu ojca i prób kontaktu z nim,
• opis, jakie decyzje dotyczące dziecka musi podejmować drugi rodzic samodzielnie i dlaczego brak zgody ojca utrudnia codzienne funkcjonowanie dziecka.

Jeżeli ojciec dziecka nie utrzymuje kontaktu, ale sporadycznie odpowiada na wiadomości albo przesyła drobne kwoty, sąd może uznać, że wystarczające jest ograniczenie władzy rodzicielskiej, a nie jej pozbawienie. Ostateczna ocena zależy od długości zaniedbań, ich skutków dla dziecka i realnych rokowań na zmianę zachowania rodzica.

FAQ

Czy brak alimentów wystarczy do pozbawienia władzy rodzicielskiej?

Nie zawsze. Obowiązek alimentacyjny wynika z art. 128 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego i jest odrębny od władzy rodzicielskiej. Niepłacenie alimentów jest jednak ważnym dowodem, jeżeli łączy się z brakiem kontaktu, brakiem zainteresowania dzieckiem i trwałym uchylaniem się od obowiązków rodzica.

Czy sąd może pozbawić władzy tylko jednego rodzica?

Tak. Art. 111 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego wprost przewiduje, że pozbawienie władzy rodzicielskiej może być orzeczone także wobec jednego z rodziców.

Czy kurator dla nieznanego z miejsca pobytu reprezentuje dziecko?

Nie. Kurator ustanowiony na podstawie art. 510 § 2 Kodeksu postępowania cywilnego zastępuje w postępowaniu zainteresowanego, którego miejsce pobytu nie jest znane, czyli na przykład ojca dziecka. Nie jest to kurator dziecka.

Czy można wskazać żonę ojca jako kuratora?

Można wskazać ją jako kandydata, ale decyzję podejmuje sąd. Jeżeli istnieje konflikt interesów, brak kontaktu z ojcem albo inna przeszkoda, sąd może wybrać inną osobę.

Czy pozbawienie władzy rodzicielskiej odbiera ojcu prawo do kontaktów?

Nie automatycznie. Kontakty z dzieckiem są odrębną instytucją. Zgodnie z art. 113 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego rodzice oraz dziecko mają prawo i obowiązek utrzymywania ze sobą kontaktów niezależnie od władzy rodzicielskiej. Jeżeli kontakty zagrażają dobru dziecka, trzeba wnosić o ich ograniczenie lub zakaz na podstawie art. 1132 albo art. 1133 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

Źródła

• Art. 13 § 2, art. 143, art. 144 § 1, art. 193 § 1, art. 510 § 2 i art. 570 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. Kodeks postępowania cywilnego.
• Art. 95 § 1 i § 3, art. 96 § 1, art. 109 § 1 i § 2, art. 111 § 1 i § 2, art. 113 § 1, art. 1132, art. 1133 oraz art. 128 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy.
• Postanowienie Sądu Najwyższego z 24 września 1998 r., sygn. akt II CKU 61/98.