Czas służby żołnierza zawodowego a dni wolne

Czas służby żołnierza zawodowego według aktualnych przepisów

Aktualnie czasu służby żołnierzy zawodowych nie reguluje już ustawa z 11 września 2003 r. o służbie wojskowej żołnierzy zawodowych, na której opierały się starsze interpretacje. Została ona zastąpiona ustawą z dnia 11 marca 2022 r. o obronie Ojczyzny. Szczegółowe zasady rozkładu czasu służby i ewidencji wynikają natomiast z rozporządzenia Ministra Obrony Narodowej z dnia 18 października 2023 r. w sprawie czasu służby żołnierzy zawodowych.

Przy planowaniu dyżurów, służb i odpoczynku istotne są zasady dotyczące czas służby żołnierza zawodowego a dni wolne, w tym rekompensowania służby ponad zwykły rozkład. Podstawowa zasada jest następująca: wymiar czasu służby żołnierza zawodowego określają jego zadania służbowe, ale przełożeni powinni ustalać je tak, aby można je było wykonać w ramach 40 godzin służby w tygodniu. Wykonywanie zadań nie powinno przekraczać przeciętnie 48 godzin w tygodniu w 4-miesięcznym okresie rozliczeniowym.

To oznacza, że próg 48 godzin nie jest zwykłą granicą, dopiero po której pojawia się prawo do rekompensaty. Czas wolny przysługuje już za czas służby przekraczający 40 godzin w tygodniu, w takim samym wymiarze. Limit 48 godzin należy traktować jako przeciętną maksymalną granicę w okresie rozliczeniowym, a nie jako normę podstawową.

Kiedy żołnierzowi przysługuje czas wolny za przekroczenie normy?

Jeżeli żołnierz na polecenie dowódcy jednostki wojskowej albo osoby przez niego upoważnionej wykonuje zadania służbowe w wymiarze przekraczającym w danym tygodniu czas służby określony w rozporządzeniu, powinien otrzymać czas wolny w tym samym wymiarze czasowym. W praktyce jest to rozliczenie 1:1.

Przykładowo, jeżeli po prawidłowym ustaleniu czasu zaliczanego do służby okaże się, że w danym tygodniu żołnierz wykonał 46 godzin służby, zasadniczo powinien otrzymać 6 godzin czasu wolnego. Jeżeli nadwyżka odpowiada pełnemu dniowi służby, w praktyce można wnioskować o dzień wolny, ale sposób udzielenia czasu wolnego powinien wynikać z ewidencji i decyzji przełożonego.

Ważne jest jednak, aby nie mylić czasu służby żołnierza zawodowego z klasycznymi godzinami nadliczbowymi pracownika. Żołnierz nie dochodzi dodatku za nadgodziny na zasadach Kodeksu pracy, tylko korzysta ze szczególnych zasad rozliczania czasu służby przewidzianych w ustawie o obronie Ojczyzny i w rozporządzeniu MON.

Dyżur 24-godzinny, służba dyżurna i etatowy dyżur

Rozporządzenie rozróżnia trzy pojęcia, które mają znaczenie dla rozliczenia czasu służby:

• dyżur – trwający 24 godziny albo wielodniowy dyżur bojowy, operacyjny, ratowniczy lub inny, wprowadzony rozkazem dowódcy jednostki wojskowej;
• etatowy dyżur – dyżur w stałym systemie dyżurów pełnionych w ramach obowiązków wynikających ze stanowiska służbowego w powołanych do tego jednostkach lub służbach operacyjnych i dyżurnych;
• służba dyżurna – trwająca od 12 do 24 godzin służba garnizonowa, wewnętrzna, wartownicza, patrolowa, konwojowa, asystencyjna albo operacyjna.

Do czasu służby w podstawowym rozkładzie zalicza się czas pełnienia służby dyżurnej lub dyżuru, ale nie więcej niż 8 godzin. Dlatego samo pełnienie dyżuru trwającego 24 godziny nie oznacza automatycznie, że całe 24 godziny zostaną zaliczone do tygodniowej normy 40 godzin. Jednocześnie dyżur 24-godzinny rodzi dodatkowe skutki organizacyjne: żołnierz wyznaczony do służby dyżurnej lub dyżuru trwającego co najmniej 24 godziny powinien być zwolniony z innych zadań służbowych w dniu rozpoczęcia i zakończenia tej służby albo dyżuru.

Jeżeli dyżur albo służba dyżurna przypada w dniu ustawowo wolnym od pracy albo w dodatkowym dniu wolnym od służby, np. w sobotę, zasady są korzystniejsze. Przy dyżurze trwającym co najmniej 8 godzin przysługuje za ten dzień jeden dzień czasu wolnego. Przy krótszym dyżurze czas wolny odpowiada liczbie godzin pełnienia służby albo dyżuru.

Wyjątki: zadania szczególnie istotne i nadzwyczajne

Ustawa przewiduje sytuacje, w których zasad dotyczących 40-godzinnego tygodnia, przeciętnego limitu 48 godzin oraz minimalnych odpoczynków nie stosuje się. Dotyczy to m.in. oficerów zawodowych pełniących obowiązki dowódców jednostek wojskowych, żołnierzy realizujących zadania szczególnie istotne dla Sił Zbrojnych oraz żołnierzy realizujących zadania nadzwyczajne niezbędne do ochrony interesów państwa.

Ustawowe przykłady obejmują m.in. udział w zapobieganiu skutkom katastrof naturalnych lub awarii technicznych noszących znamiona klęski żywiołowej i ich usuwanie, pełnienie służb i dyżurów, odbywanie ćwiczeń i szkoleń oraz pełnienie służby wojskowej poza granicami państwa. Nie oznacza to jednak, że w każdej sprawie wystarczy samo użycie słowa dyżur, aby wyłączyć wszystkie roszczenia żołnierza. Trzeba sprawdzić podstawę rozkazu, charakter zadań i to, czy dowódca rozliczył czas zgodnie z rozporządzeniem.

Jak żołnierz powinien udokumentować przekroczenie czasu służby?

Ewidencję czasu służby potwierdzającą wykonywanie zadań ponad normy prowadzi dowódca jednostki wojskowej albo osoba przez niego upoważniona. Ewidencja może mieć formę pisemną albo elektroniczną i powinna obejmować m.in. czas wykonywania zadań przekraczający normy, termin wykorzystania czasu wolnego oraz numer rozkazu lub decyzji o udzieleniu czasu wolnego.

Jeżeli żołnierz uważa, że dyżury lub zadania poza jednostką nie zostały prawidłowo rozliczone, powinien wystąpić pisemnie drogą służbową. We wniosku warto wskazać:

• daty i godziny pełnionych dyżurów albo wykonywania zadań poza jednostką;
• numer rozkazu, decyzji, grafiku lub innego dokumentu będącego podstawą skierowania;
• które dni były dniami ustawowo albo dodatkowo wolnymi od służby;
• jakie zadania wykonywano poza dyżurem w tym samym tygodniu;
• żądanie sprawdzenia ewidencji i udzielenia czasu wolnego w należnym wymiarze.

Jeżeli rozstrzygnięcie przełożonego jest niejasne albo odmowne, dalsze kroki zależą od formy tego rozstrzygnięcia i od konkretnego stanu faktycznego. Inaczej ocenia się zwykłe polecenie służbowe, inaczej rozkaz personalny, a inaczej decyzję w sprawie uprawnień ze stosunku służby wojskowej.

Skierowanie do innej jednostki lub wykonywanie zadań poza jednostką

Obecnie dowódca jednostki wojskowej, w której żołnierz zawodowy jest wyznaczony na stanowisko służbowe, może skierować tego żołnierza do wykonywania zadań służbowych poza jednostką wojskową na czas nie dłuższy niż 6 miesięcy w ciągu roku kalendarzowego. To istotna zmiana względem starszych opracowań, w których pojawiał się limit 3 miesięcy.

Skierowany żołnierz pozostaje na stanowisku służbowym w dotychczasowej jednostce. Jeżeli skierowanie trwa na przełomie lat, limit należy oceniać w odniesieniu do każdego roku kalendarzowego oddzielnie. Samo skierowanie od listopada do stycznia nie musi więc naruszać przepisu, jeżeli w żadnym z tych lat nie przekroczono dopuszczalnego limitu. Problem może pojawić się przy wielokrotnych skierowaniach, które łącznie w danym roku przekraczają 6 miesięcy.

Należy też odróżnić skierowanie do wykonywania zadań poza jednostką od oddelegowania do instytucji krajowej albo zagranicznej. Oddelegowanie odbywa się na innych zasadach, zwykle z udziałem Ministra Obrony Narodowej i właściwej instytucji, a jego skutki kadrowe i finansowe są odmienne.

Odpowiedź na pytanie żołnierza delegowanego na dyżury ratownicze

Jeżeli żołnierz zawodowy został na podstawie rozkazu skierowany do innej jednostki w celu pełnienia 24-godzinnych dyżurów ratowniczych, może wystąpić do dowódcy o sprawdzenie ewidencji czasu służby i udzielenie czasu wolnego, ale wymiar tego czasu zależy od szczegółów grafiku. Trzeba ustalić, które dyżury przypadały w zwykłe dni służby, które w soboty, niedziele lub święta, czy żołnierz był zwalniany z innych zadań w dniach rozpoczęcia i zakończenia dyżuru oraz ile godzin faktycznie zaliczono do normy tygodniowej.

Przy czterech dyżurach 24-godzinnych w okresie ośmiu dni nie wystarczy więc proste zsumowanie 96 godzin i porównanie tej liczby z limitem 48 godzin. Do rozliczenia tygodniowej normy zasadniczo zalicza się maksymalnie 8 godzin z dyżuru, ale osobno trzeba uwzględnić zwolnienie z innych zadań w dniach rozpoczęcia i zakończenia dyżuru oraz dzień wolny za dyżur pełniony w dniu wolnym od służby.

Jeżeli natomiast chodzi o skierowanie do innej jednostki w celu wykonywania zadań służbowych, aktualny limit wynosi 6 miesięcy w ciągu roku kalendarzowego. W starszym stanie prawnym funkcjonował krótszy limit, dlatego dawna odpowiedź wymagająca 3 miesięcy nie jest już aktualna.

FAQ

Czy żołnierz zawodowy ma obecnie 40- czy 48-godzinny tydzień służby?

Zadania powinny być planowane tak, aby można je było wykonać w ramach 40 godzin służby tygodniowo. Limit 48 godzin dotyczy przeciętnego maksymalnego wymiaru wykonywania zadań w 4-miesięcznym okresie rozliczeniowym.

Czy za każdą godzinę powyżej 40 godzin należy się czas wolny?

Co do zasady tak, czas wolny przysługuje w takim samym wymiarze. Trzeba jednak sprawdzić, czy nie wystąpił ustawowy wyjątek, np. zadania szczególnie istotne dla Sił Zbrojnych, zadania nadzwyczajne albo szczególne zasady dotyczące dyżurów.

Czy 24-godzinny dyżur liczy się jako 24 godziny czasu służby?

Nie zawsze. Rozporządzenie stanowi, że do czasu służby zalicza się czas pełnienia służby dyżurnej lub dyżuru, ale nie więcej niż 8 godzin. Jednocześnie dyżur 24-godzinny daje prawo do zwolnienia z innych zadań w dniu rozpoczęcia i zakończenia dyżuru.

Czy za dyżur w sobotę należy się dzień wolny?

Jeżeli sobota jest dodatkowym dniem wolnym od służby, a dyżur albo służba dyżurna trwa co najmniej 8 godzin, żołnierzowi przysługuje jeden dzień czasu wolnego. Przy krótszym dyżurze przysługuje czas wolny równy liczbie godzin dyżuru.

Na jak długo żołnierz zawodowy może zostać skierowany poza jednostkę?

Aktualny limit wynosi 6 miesięcy w ciągu roku kalendarzowego. Chodzi o skierowanie do wykonywania zadań służbowych poza jednostką, przy pozostawaniu na stanowisku w dotychczasowej jednostce.

Co zrobić, gdy dowódca nie udziela czasu wolnego?

Najpierw warto złożyć pisemny wniosek o weryfikację ewidencji czasu służby i udzielenie czasu wolnego, wskazując konkretne daty, godziny i podstawę rozkazu. Dalsze środki zależą od tego, czy sprawa została rozstrzygnięta poleceniem, rozkazem, decyzją lub inną czynnością służbową.

Źródła

• Ustawa z dnia 11 marca 2022 r. o obronie Ojczyzny, w szczególności art. 208 i art. 275 – tekst aktu w systemie ELI.
• Rozporządzenie Ministra Obrony Narodowej z dnia 18 października 2023 r. w sprawie czasu służby żołnierzy zawodowych – tekst rozporządzenia.