Pozbawienie władzy rodzicielskiej ojca podczas pobytu dziecka za granicą

Najpierw ustal, czy ojciec ma władzę rodzicielską

W praktyce często mówi się o pozbawieniu „praw rodzicielskich”, ale prawidłowe określenie z ustawy to pozbawienie władzy rodzicielskiej. Zanim zostanie złożony wniosek do sądu, trzeba sprawdzić, czy mężczyzna w ogóle jest prawnym ojcem dziecka i czy przysługuje mu władza rodzicielska.

Jeżeli ojcostwo nie zostało ustalone przez uznanie ojcostwa albo przez sąd, mężczyzna nie ma władzy rodzicielskiej. Uznanie ojcostwa reguluje art. 73 § 1 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy, a sądowe ustalenie ojcostwa wynika z art. 84 § 1 tej ustawy. W takiej sytuacji nie składa się wniosku o pozbawienie władzy rodzicielskiej, bo nie można pozbawić kogoś uprawnienia, którego nie ma.

Jeżeli natomiast alimenty zostały zasądzone po ustaleniu ojcostwa albo ojciec jest wpisany w akcie urodzenia dziecka jako ojciec, należy sprawdzić wcześniejsze orzeczenia sądu. Zgodnie z art. 93 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego władza rodzicielska przysługuje obojgu rodzicom, chyba że sąd wcześniej ją ograniczył, zawiesił albo rodzica jej pozbawił.

Kiedy sąd może pozbawić ojca władzy rodzicielskiej?

Podstawę prawną stanowi art. 111 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Zgodnie z tym przepisem sąd opiekuńczy pozbawi rodziców władzy rodzicielskiej, jeżeli:

Władza rodzicielska obejmuje obowiązek i prawo wykonywania pieczy nad osobą i majątkiem dziecka oraz wychowywania dziecka z poszanowaniem jego godności i praw. Wynika to z art. 95 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Z kolei art. 96 § 1 tej ustawy zobowiązuje rodziców do troski o fizyczny i duchowy rozwój dziecka oraz przygotowania go należycie do pracy dla dobra społeczeństwa odpowiednio do jego uzdolnień.

Jeżeli ojciec od lat nie interesuje się dzieckiem, nie utrzymuje realnej więzi, nie współdecyduje o ważnych sprawach dziecka, nie uczestniczy w wychowaniu i alimenty są egzekwowane dopiero przez komornika, może to przemawiać za wnioskiem o pozbawienie władzy rodzicielskiej. Sąd ocenia jednak cały materiał dowodowy i zawsze kieruje się dobrem dziecka.

W orzecznictwie wskazuje się, że porzucenie dziecka może uzasadniać pozbawienie władzy rodzicielskiej. W postanowieniu Sądu Najwyższego z dnia 8 lutego 1974 r., sygn. akt III CRN 346/73, przyjęto, że podstawą pozbawienia władzy rodzicielskiej może być zawinione zerwanie kontaktów z dzieckiem i brak zainteresowania jego życiem oraz wychowaniem.

Czy brak alimentów wystarczy do pozbawienia władzy rodzicielskiej?

Obowiązek alimentacyjny rodziców wobec dziecka wynika z art. 133 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, a zakres alimentów określa art. 135 § 1 tej ustawy. Samo zadłużenie alimentacyjne nie zawsze automatycznie prowadzi do pozbawienia władzy rodzicielskiej, ponieważ alimenty i władza rodzicielska to odrębne instytucje.

Inaczej wygląda sytuacja, gdy brak alimentów jest jednym z elementów szerszego zaniedbania: ojciec nie odwiedza dziecka, nie rozmawia z nim, nie uczestniczy w leczeniu, edukacji, podejmowaniu decyzji, nie interesuje się jego potrzebami, a kontakt ogranicza do nękających wiadomości kierowanych do matki. Taki układ faktów może wskazywać na rażące zaniedbywanie obowiązków względem dziecka w rozumieniu art. 111 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

Pobyt dziecka za granicą a właściwość sądu

Jeżeli dziecko faktycznie mieszka za granicą, kluczowe jest ustalenie jego zwykłego pobytu. Nie zawsze wystarczy, że matka i dziecko mają obywatelstwo polskie albo że wcześniej mieszkały w Polsce.

W sprawach odpowiedzialności rodzicielskiej na obszarze Unii Europejskiej stosuje się rozporządzenie Rady (UE) 2019/1111 z dnia 25 czerwca 2019 r. Zgodnie z art. 7 ust. 1 tego rozporządzenia jurysdykcję mają co do zasady sądy państwa członkowskiego, w którym dziecko ma zwykły pobyt w chwili wniesienia sprawy do sądu. Jeżeli więc dziecko od dłuższego czasu mieszka np. w Niemczech, Francji, Holandii albo Hiszpanii i tam znajduje się centrum jego życia, polski sąd może uznać, że nie ma jurysdykcji.

W relacjach z państwami spoza Unii Europejskiej znaczenie może mieć Konwencja haska z dnia 19 października 1996 r. Zgodnie z art. 5 ust. 1 tej konwencji jurysdykcję w sprawach środków ochrony osoby lub majątku dziecka mają organy państwa, w którym dziecko ma zwykły pobyt. Konwencja przewiduje również szczególne rozwiązania, np. w sprawach pilnych na podstawie art. 11.

Jeżeli polski sąd ma jurysdykcję, miejscową właściwość sądu opiekuńczego ustala się według art. 569 § 1 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. Kodeks postępowania cywilnego. Właściwy jest sąd opiekuńczy miejsca zamieszkania osoby, której postępowanie dotyczy, a w braku miejsca zamieszkania - sąd miejsca jej pobytu. Jeżeli brak także tej podstawy, właściwy jest Sąd Rejonowy dla m.st. Warszawy.

Czy można ustanowić pełnomocnika w Polsce?

Tak. Zgodnie z art. 86 Kodeksu postępowania cywilnego strony i ich przedstawiciele ustawowi mogą działać przed sądem osobiście albo przez pełnomocników. W postępowaniu nieprocesowym, do którego należą sprawy opiekuńcze, przepis ten stosuje się odpowiednio na podstawie art. 13 § 2 Kodeksu postępowania cywilnego.

Kto może być pełnomocnikiem, określa art. 87 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego. W sprawie rodzinnej pełnomocnikiem może być w szczególności adwokat albo radca prawny, a także rodzice, małżonek, rodzeństwo, zstępni strony oraz osoby pozostające ze stroną w stosunku przysposobienia, o ile spełnione są warunki z tego przepisu.

Trzeba jednak pamiętać, że sprawy o władzę rodzicielską wymagają rozprawy. Wynika to z art. 579 Kodeksu postępowania cywilnego, zgodnie z którym postanowienia w sprawach o powierzenie wykonywania, ograniczenie, zawieszenie, pozbawienie i przywrócenie władzy rodzicielskiej mogą być wydane tylko po przeprowadzeniu rozprawy.

Sąd rodzinny może chcieć wysłuchać matkę osobiście, zwłaszcza gdy trzeba ustalić sytuację dziecka, relacje rodzinne, przebieg kontaktów oraz powody żądania. W zależności od praktyki sądu i okoliczności możliwe jest złożenie wniosku o przeprowadzenie posiedzenia zdalnego. Podstawę do zarządzenia posiedzenia zdalnego daje art. 151 § 2 Kodeksu postępowania cywilnego, jeżeli sąd uzna, że nie sprzeciwia się temu charakter czynności.

Co powinien zawierać wniosek o pozbawienie władzy rodzicielskiej?

Wniosek należy przygotować konkretnie i dowodowo. W sprawach rodzinnych nie wystarczy ogólne stwierdzenie, że ojciec „nie interesuje się dzieckiem”. Trzeba opisać fakty, daty, zachowania i skutki dla dziecka.

Wniosek powinien zawierać przede wszystkim:

• oznaczenie sądu, jeżeli polski sąd ma jurysdykcję i właściwość;
• dane wnioskodawcy, czyli najczęściej matki dziecka;
• dane uczestnika postępowania, czyli ojca dziecka;
• dane małoletniego dziecka;
• żądanie pozbawienia ojca władzy rodzicielskiej na podstawie art. 111 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego;
• uzasadnienie opisujące brak kontaktu, brak zainteresowania, brak udziału w wychowaniu, problemy z alimentami, ewentualne nękanie i wpływ sytuacji na dziecko;
• wnioski dowodowe;
• podpis oraz załączniki.

Do typowych dowodów należą: odpis aktu urodzenia dziecka, wcześniejsze wyroki lub ugody alimentacyjne, zaświadczenia od komornika o egzekucji, korespondencja SMS lub e-mail, wydruki wiadomości, dokumenty ze szkoły lub od lekarza, zeznania świadków, potwierdzenia braku kontaktu oraz dokumenty potwierdzające miejsce zwykłego pobytu dziecka za granicą.

Opłata sądowa od wniosku w postępowaniu nieprocesowym wynosi co do zasady 100 zł na podstawie art. 23 pkt 1 ustawy z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych, o ile ustawa nie przewiduje opłaty szczególnej dla danego rodzaju wniosku.

Pozbawienie władzy rodzicielskiej a kontakty i alimenty

Pozbawienie władzy rodzicielskiej nie oznacza automatycznie ustania obowiązku alimentacyjnego. Ojciec nadal ma obowiązek utrzymywać dziecko na zasadach z art. 133 § 1 i art. 135 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

Nie oznacza też automatycznie zakazu kontaktów. Zgodnie z art. 113 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego rodzice oraz dziecko mają prawo i obowiązek utrzymywania ze sobą kontaktów niezależnie od władzy rodzicielskiej. Jeżeli kontakty zagrażają dobru dziecka, trzeba dodatkowo żądać ich ograniczenia na podstawie art. 113² Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego albo zakazania na podstawie art. 113³ tej ustawy.

Jeżeli wiadomości od ojca mają charakter nękania, gróźb albo uporczywego naruszania spokoju, warto zabezpieczyć dowody. W zależności od treści wiadomości w grę może wchodzić zawiadomienie o podejrzeniu popełnienia przestępstwa uporczywego nękania z art. 190a § 1 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. Kodeks karny albo groźby karalnej z art. 190 § 1 Kodeksu karnego. Ocena zależy od konkretnych treści i okoliczności.

Czy pozbawienie władzy rodzicielskiej jest ostateczne?

Pozbawienie władzy rodzicielskiej nie musi trwać do pełnoletności dziecka. Zgodnie z art. 111 § 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, jeżeli ustanie przyczyna, która była podstawą pozbawienia władzy rodzicielskiej, sąd opiekuńczy może władzę rodzicielską przywrócić.

Władza rodzicielska co do zasady trwa do pełnoletności dziecka, co wynika z art. 92 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Jeżeli więc dziecko ma już 17 lat, sąd nadal może rozpoznać sprawę, ale praktyczne znaczenie orzeczenia będzie oceniane z uwzględnieniem czasu pozostałego do pełnoletności oraz dobra dziecka.

FAQ

Czy mogę pozbawić ojca władzy rodzicielskiej, jeśli dziecko mieszka za granicą?

Tak, ale najpierw trzeba ustalić jurysdykcję. Jeżeli dziecko ma zwykły pobyt w innym państwie UE, zasadą z art. 7 ust. 1 rozporządzenia Rady (UE) 2019/1111 jest właściwość sądów tego państwa. W sprawach pozaunijnych znaczenie może mieć art. 5 Konwencji haskiej z 1996 r.

Czy mogę działać przez pełnomocnika, będąc za granicą?

Tak. Art. 86 Kodeksu postępowania cywilnego pozwala działać przed sądem przez pełnomocnika, a art. 87 § 1 tej ustawy określa, kto może nim być. Sąd rodzinny może jednak oczekiwać osobistego wysłuchania albo dopuścić udział zdalny na podstawie art. 151 § 2 Kodeksu postępowania cywilnego.

Czy brak kontaktu z dzieckiem wystarczy?

Długotrwały i zawiniony brak kontaktu może być bardzo ważną przesłanką, zwłaszcza gdy łączy się z brakiem zainteresowania wychowaniem, zdrowiem, edukacją i utrzymaniem dziecka. Sąd ocenia, czy zachodzi rażące zaniedbywanie obowiązków z art. 111 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

Czy po pozbawieniu władzy rodzicielskiej ojciec nadal płaci alimenty?

Tak. Pozbawienie władzy rodzicielskiej nie zwalnia z alimentów. Obowiązek alimentacyjny wynika z art. 133 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, a jego zakres z art. 135 § 1 tej ustawy.

Czy pozbawienie władzy rodzicielskiej oznacza zakaz kontaktów?

Nie automatycznie. Kontakty są odrębną instytucją na podstawie art. 113 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Jeżeli kontakty zagrażają dobru dziecka, trzeba dodatkowo żądać ich ograniczenia na podstawie art. 113² albo zakazania na podstawie art. 113³ Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

Źródła

• Art. 73 § 1, art. 84 § 1, art. 92, art. 93 § 1, art. 95 § 1, art. 96 § 1, art. 111 § 1-2, art. 113 § 1, art. 113², art. 113³, art. 133 § 1, art. 135 § 1 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy.
• Art. 13 § 2, art. 86, art. 87 § 1, art. 151 § 2, art. 569 § 1, art. 579 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. Kodeks postępowania cywilnego.
• Art. 23 pkt 1 ustawy z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych.
• Art. 7 ust. 1 rozporządzenia Rady (UE) 2019/1111 z dnia 25 czerwca 2019 r. w sprawie jurysdykcji, uznawania i wykonywania orzeczeń w sprawach małżeńskich i w sprawach odpowiedzialności rodzicielskiej oraz w sprawie uprowadzenia dziecka za granicę.
• Art. 5 ust. 1 i art. 11 Konwencji haskiej z dnia 19 października 1996 r. o jurysdykcji, prawie właściwym, uznawaniu, wykonywaniu i współpracy w zakresie odpowiedzialności rodzicielskiej oraz środków ochrony dzieci.
• Art. 190 § 1 i art. 190a § 1 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. Kodeks karny.
• Postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 8 lutego 1974 r., sygn. akt III CRN 346/73.