Konsekwencje pozbawienia władzy rodzicielskiej i oddania dziecka do adopcji

Czy w ogóle można zrzec się praw rodzicielskich?

Nie. W obowiązującym prawie polskim nie ma instytucji dobrowolnego „zrzeczenia się praw rodzicielskich” przez samo oświadczenie rodzica. W praktyce najczęściej chodzi o:

• pozbawienie władzy rodzicielskiej przez sąd,
• wyrażenie zgody na przysposobienie dziecka,
• ustanowienie pieczy zastępczej albo opiekuna dla dziecka.

Podstawą jest art. 92 oraz art. 95 § 1 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy, zgodnie z którymi dziecko pozostaje do pełnoletności pod władzą rodzicielską, a władza ta obejmuje obowiązek i prawo wykonywania pieczy nad osobą i majątkiem dziecka oraz wychowywania dziecka.

Jeżeli rodzic pyta o „zrzeczenie”, trzeba więc najpierw ustalić, czy chodzi o zgodę na adopcję, czy o sądowe pozbawienie władzy rodzicielskiej z przyczyn wskazanych w ustawie.

Kiedy sąd może pozbawić rodziców władzy rodzicielskiej?

Zgodnie z art. 111 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego sąd opiekuńczy pozbawi rodziców władzy rodzicielskiej, jeżeli:

• władza rodzicielska nie może być wykonywana z powodu trwałej przeszkody,
• rodzice nadużywają władzy rodzicielskiej,
• rodzice w sposób rażący zaniedbują swoje obowiązki względem dziecka.

Pozbawienie władzy rodzicielskiej może dotyczyć obojga rodziców albo tylko jednego z nich. Dodatkowo art. 111 § 1a Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego przewiduje, że sąd może pozbawić rodziców władzy rodzicielskiej także wtedy, gdy mimo udzielonej pomocy nie ustały przyczyny zastosowania zarządzeń wskazanych w art. 109 § 2 pkt 5 tej ustawy, w szczególności gdy rodzice trwale nie interesują się dzieckiem.

Trwała przeszkoda to nie chwilowy problem, lecz stan, który według rozsądnej oceny będzie utrzymywał się dłużej. W praktyce może chodzić np. o długotrwały brak kontaktu, wieloletnie odbywanie kary pozbawienia wolności, ciężką chorobę uniemożliwiającą sprawowanie pieczy albo wyjazd połączony z całkowitym zerwaniem więzi z dzieckiem. Każda sprawa zależy jednak od konkretnych faktów.

Jeżeli problemem jest brak kontaktu jednego z rodziców z dzieckiem, warto porównać sytuację z opracowaniem: pozbawienie ojca władzy.

Czy rodzic może sam złożyć wniosek o pozbawienie własnej władzy rodzicielskiej?

Rodzic może złożyć do sądu pismo opisujące swoją sytuację i wnosić o rozważenie odpowiedniego rozstrzygnięcia, ale samo żądanie rodzica nie przesądza o wyniku sprawy. Sąd rodzinny zawsze bada dobro dziecka, o którym mowa m.in. w art. 95 § 3 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, i dopiero na tej podstawie decyduje, czy istnieją przesłanki z art. 111 tej ustawy.

Innymi słowy: nie istnieje prosty tryb „rezygnacji” z rodzicielstwa. Nawet zgodny wniosek obojga rodziców nie zastępuje orzeczenia sądu.

Noworodek w szpitalu – kto decyduje o dziecku tuż po porodzie?

Do czasu wydania odpowiednich rozstrzygnięć przez sąd rodzice pozostają przedstawicielami ustawowymi dziecka, chyba że wcześniej zachodzą podstawy do pilnej interwencji ochronnej. Jeżeli rodzice deklarują, że nie będą wychowywać dziecka, personel medyczny i właściwe służby zawiadamiają sąd opiekuńczy oraz organizatora rodzinnej pieczy zastępczej albo ośrodek adopcyjny – zależnie od stanu sprawy.

Rodzice nie mogą skutecznie „wyznaczyć” dowolnej osoby do przejęcia opieki nad noworodkiem jedynie własnym oświadczeniem. Jeżeli chodzi o opiekę prawną lub pieczę zastępczą, wymagane są odpowiednie decyzje sądu rodzinnego lub działania organów działających na podstawie ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej.

Jeżeli rodzice chcą, aby dziecko wychowywała konkretna osoba z rodziny, taka okoliczność może być zgłoszona sądowi lub właściwym służbom i może zostać wzięta pod uwagę przy ocenie dobra dziecka, ale nie wiąże automatycznie sądu. W praktyce bada się m.in. kwalifikacje tej osoby, jej sytuację życiową i możliwość zapewnienia dziecku bezpieczeństwa.

Zgoda na adopcję dziecka – po jakim czasie i w jakiej formie?

Jeżeli rodzice rozważają oddanie dziecka do adopcji, kluczowe znaczenie ma art. 119¹ § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Zgodnie z tym przepisem zgoda rodziców na przysposobienie dziecka bez wskazania osoby przysposabiającej nie może być wyrażona wcześniej niż po upływie 6 tygodni od urodzenia dziecka.

To oznacza, że wcześniejsze oświadczenia o chęci oddania dziecka do adopcji nie zastępują skutecznej zgody wymaganej przez ustawę. Zgoda jest składana przed sądem opiekuńczym.

Jeżeli dziecko ma ustalone pochodzenie od obojga rodziców, co do zasady potrzebna jest zgoda każdego z nich, chyba że zachodzą wyjątki przewidziane w ustawie, np. rodzic jest nieznany, nie ma pełnej zdolności do czynności prawnych albo został pozbawiony władzy rodzicielskiej w zakresie obejmującym zgodę wymaganą przez ustawę. Zakres tych wyjątków wynika z przepisów o przysposobieniu, w szczególności z art. 114-122 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

Jeżeli w tle sprawy występuje pytanie o ojcostwo, znaczenie może mieć także analiza: nie jestem ojcem.

Czy po pozbawieniu władzy rodzicielskiej trzeba nadal płacić alimenty?

Tak – co do zasady tak. Pozbawienie władzy rodzicielskiej nie powoduje wygaśnięcia obowiązku alimentacyjnego rodzica wobec dziecka.

Podstawą jest art. 133 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, zgodnie z którym rodzice obowiązani są do świadczeń alimentacyjnych względem dziecka, które nie jest jeszcze w stanie utrzymać się samodzielnie, chyba że dochody z majątku dziecka wystarczają na pokrycie kosztów jego utrzymania i wychowania.

Zakres alimentów wyznacza art. 135 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego – zależy on od usprawiedliwionych potrzeb dziecka oraz od zarobkowych i majątkowych możliwości zobowiązanego.

Dlatego rodzic pozbawiony władzy rodzicielskiej może nadal być zobowiązany do płacenia alimentów:

• drugiemu rodzicowi działającemu w imieniu dziecka,
• opiekunowi prawnemu,
• rodzinie zastępczej lub innemu podmiotowi – jeżeli przepisy przewidują dochodzenie należności związanych z utrzymaniem dziecka w danym modelu pieczy.

Po przysposobieniu pełnym powstaje nowy stosunek rodzic-dziecko między przysposabiającym a dzieckiem, a prawa i obowiązki dotychczasowych rodziców co do zasady ustają zgodnie z art. 121 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. W praktyce to właśnie adopcja, a nie samo pozbawienie władzy rodzicielskiej, ma zasadnicze znaczenie dla ustania dotychczasowych więzi prawnych.

Czy rodzina zastępcza albo państwo mogą żądać od rodziców zwrotu kosztów?

Tak, w określonych sytuacjach rodzice mogą ponosić odpłatność związaną z pobytem dziecka w pieczy zastępczej. Nie wynika to jednak z samego „zrzeczenia się praw”, lecz z przepisów ustawy o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej.

Zgodnie z art. 193 ust. 1 ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej za pobyt dziecka w pieczy zastępczej rodzice ponoszą miesięczną opłatę w wysokości przyznanych świadczeń oraz dodatków. Szczegółowe zasady ustalania, umarzania, odraczania albo rozkładania tej opłaty na raty są określane z uwzględnieniem dalszych przepisów tej ustawy oraz uchwał właściwych organów samorządu.

To oznacza, że odpowiedź na pytanie o konkretne opłaty zależy od tego:

• czy dziecko trafi do rodziny zastępczej, rodzinnego domu dziecka czy placówki,
• jakie świadczenia są wypłacane na dziecko,
• jaką sytuację dochodową i życiową mają rodzice,
• czy zachodzą podstawy do umorzenia lub obniżenia należności.

Czy pozbawienie władzy rodzicielskiej oznacza brak kontaktów z dzieckiem?

Niekoniecznie. Władza rodzicielska i kontakty z dzieckiem to dwie odrębne kwestie. Kontakty są co do zasady niezależne od władzy rodzicielskiej, co wynika z art. 113 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Ograniczenie albo zakaz kontaktów wymaga odrębnego rozstrzygnięcia sądu, jeżeli wymaga tego dobro dziecka.

W niektórych sprawach rodzice mylą też pozbawienie władzy z próbą dobrowolnej rezygnacji z więzi prawnej. W tym kontekście warto przeczytać również materiał o tym, czym naprawdę jest zrzeczenie się praw rodzicielskich.

Czy drugi małżonek może przysposobić dziecko?

Tak, ale tylko po spełnieniu ustawowych warunków. Jeżeli biologiczny ojciec ma ustalone ojcostwo, zwykle potrzebne jest uregulowanie jego sytuacji prawnej, w tym zgody wymagane przez przepisy albo wcześniejsze rozstrzygnięcia sądu. Samo deklarowane „zrzeczenie się” praw nie wystarczy.

Taki wariant wymaga osobnej oceny zgody rodzica oraz przesłanek przysposobienia przez małżonka rodzica.

FAQ

Czy można podpisać dokument o zrzeczeniu się praw rodzicielskich w szpitalu?

Nie w takim znaczeniu, że sam dokument automatycznie pozbawi rodzica władzy rodzicielskiej. Można składać oświadczenia istotne dla dalszej procedury, ale skutki prawne zależą od postępowania sądowego i przepisów o przysposobieniu.

Po ilu dniach od porodu można wyrazić zgodę na adopcję?

Zgoda na przysposobienie dziecka bez wskazania osoby przysposabiającej może być wyrażona dopiero po upływie 6 tygodni od urodzenia dziecka – art. 119¹ § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

Czy pozbawienie władzy rodzicielskiej kasuje alimenty?

Nie. Samo pozbawienie władzy rodzicielskiej nie znosi obowiązku alimentacyjnego. Obowiązek ten może trwać nadal na podstawie art. 133 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

Czy rodzic po utracie władzy nadal może mieć kontakt z dzieckiem?

Tak, bo kontakty z dzieckiem są co do zasady niezależne od władzy rodzicielskiej. Sąd może je jednak ograniczyć albo zakazać, jeżeli wymaga tego dobro dziecka.

Czy państwo może obciążyć rodziców kosztami pobytu dziecka w rodzinie zastępczej?

Tak, przepisy przewidują miesięczną opłatę za pobyt dziecka w pieczy zastępczej. Jej wysokość i możliwość umorzenia zależą od szczegółów sprawy oraz sytuacji rodziców.

Źródła

• art. 92, art. 95 § 1 i § 3, art. 96 § 1, art. 109 § 2 pkt 5, art. 111 § 1 i § 1a, art. 113 § 1, art. 119¹ § 1, art. 121 § 1, art. 133 § 1, art. 135 § 1 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy
• art. 193 ust. 1 ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej