Czy osoba niepełnoletnia może nie zgodzić się na pobyt w szpitalu psychiatrycznym?

Zgoda 16-latka na pobyt w szpitalu psychiatrycznym

W przypadku szpitala psychiatrycznego podstawowe znaczenie ma art. 22 ust. 1 ustawy z dnia 19 sierpnia 1994 r. o ochronie zdrowia psychicznego. Z przepisu tego wynika, że przyjęcie osoby z zaburzeniami psychicznymi do szpitala psychiatrycznego następuje za jej pisemną zgodą, na podstawie ważnego skierowania, jeżeli lekarz wyznaczony do tej czynności po osobistym zbadaniu pacjenta stwierdzi wskazania do przyjęcia.

Jeżeli pacjent jest małoletni, trzeba stosować także art. 22 ust. 2 ustawy z dnia 19 sierpnia 1994 r. o ochronie zdrowia psychicznego. Przepis ten przewiduje, że przyjęcie osoby małoletniej do szpitala psychiatrycznego następuje za pisemną zgodą jej przedstawiciela ustawowego. Jeżeli jednak małoletni ukończył 16 lat, wymagana jest również jego pisemna zgoda.

Oznacza to, że 16-latka nie podejmuje decyzji całkowicie samodzielnie. W typowej sytuacji potrzebna jest zgoda kumulatywna, czyli zgoda pacjenta oraz zgoda rodzica albo innego przedstawiciela ustawowego. Sama zgoda rodzica nie wystarcza, jeżeli małoletni po ukończeniu 16 lat sprzeciwia się przyjęciu, chyba że zachodzą ustawowe podstawy przyjęcia bez zgody albo zgodę zastąpi orzeczenie sądu opiekuńczego.

Prawo 16-letniego pacjenta do współdecydowania o świadczeniach zdrowotnych potwierdza także art. 17 ust. 1 ustawy z dnia 6 listopada 2008 r. o prawach pacjenta i Rzeczniku Praw Pacjenta, zgodnie z którym pacjent, w tym małoletni, który ukończył 16 lat, ma prawo do wyrażenia zgody na przeprowadzenie badania lub udzielenie innych świadczeń zdrowotnych.

Informacja o leczeniu i prawo sprzeciwu małoletniego pacjenta

Pacjent, który ukończył 16 lat, ma prawo wiedzieć, dlaczego lekarz proponuje hospitalizację, jakie są możliwe metody leczenia oraz jakie mogą być skutki przyjęcia albo odmowy. Wynika to z art. 9 ust. 2 ustawy z dnia 6 listopada 2008 r. o prawach pacjenta i Rzeczniku Praw Pacjenta, który przyznaje pacjentowi, w tym małoletniemu po ukończeniu 16 lat, prawo do przystępnej informacji o stanie zdrowia, rozpoznaniu, proponowanych i możliwych metodach diagnostycznych oraz leczniczych, następstwach ich zastosowania albo zaniechania, wynikach leczenia i rokowaniu.

Jeżeli 16-latka odmawia przyjęcia do szpitala psychiatrycznego, a rodzic uważa hospitalizację za konieczną, nie należy traktować takiej odmowy jako zwykłego nieposłuszeństwa. Sprzeciw pacjenta ma znaczenie prawne. Lekarz i rodzice powinni wyjaśnić pacjentowi cel leczenia, ryzyka związane z odmową i możliwe alternatywy, np. intensywniejsze leczenie ambulatoryjne, oddział dzienny albo pilną konsultację psychiatryczną.

Co gdy rodzic i 16-latek nie zgadzają się co do hospitalizacji?

Jeżeli małoletni po ukończeniu 16 lat sprzeciwia się przyjęciu do szpitala psychiatrycznego, a przedstawiciel ustawowy wyraża zgodę, albo odwrotnie, zastosowanie ma art. 22 ust. 2 ustawy z dnia 19 sierpnia 1994 r. o ochronie zdrowia psychicznego. Przepis ten przewiduje, że w razie sprzecznych oświadczeń małoletniego pacjenta i jego przedstawiciela ustawowego zgodę na przyjęcie do szpitala psychiatrycznego wydaje sąd opiekuńczy właściwy ze względu na miejsce zamieszkania pacjenta.

W praktyce oznacza to, że przy braku porozumienia sprawa może trafić do sądu rodzinnego. Sąd powinien ocenić przede wszystkim dobro dziecka, aktualny stan zdrowia, ryzyko pogorszenia oraz stanowisko lekarzy. W sprawach pilnych sąd może działać szybko, a szpital powinien stosować procedury przewidziane w ustawie o ochronie zdrowia psychicznego.

Skierowanie do szpitala psychiatrycznego i jego ważność

Skierowanie do szpitala psychiatrycznego co do zasady jest podstawą planowego przyjęcia, o którym mowa w art. 22 ust. 1 ustawy z dnia 19 sierpnia 1994 r. o ochronie zdrowia psychicznego. W praktyce skierowanie do szpitala psychiatrycznego jest dokumentem aktualnym przez 14 dni od daty wystawienia, co wynika z regulacji wykonawczych dotyczących kierowania do szpitala psychiatrycznego, w szczególności z § 1 ust. 2 rozporządzenia Ministra Zdrowia z dnia 21 grudnia 2018 r. w sprawie postępowania w sprawach przyjęcia oraz wypisania ze szpitala psychiatrycznego.

Jeżeli pacjent nie stawi się do szpitala w czasie ważności skierowania, zasadniczo nie grozi mu za to kara prawna. Nie jest to wykroczenie ani przestępstwo. Skutek praktyczny jest taki, że przy późniejszym planowym przyjęciu może być potrzebne nowe skierowanie i ponowna ocena lekarska.

Niewykorzystanie skierowania nie pozbawia pacjenta prawa do dalszego leczenia psychiatrycznego finansowanego ze środków publicznych. Jeżeli stan 16-latki pogorszy się w przyszłości, nadal może korzystać z pomocy psychiatrycznej w ramach NFZ, w tym z poradni zdrowia psychicznego, leczenia środowiskowego, oddziału dziennego albo szpitala, jeżeli lekarz stwierdzi wskazania.

Przyjęcie do szpitala psychiatrycznego bez skierowania albo bez zgody

Od zwykłego, planowego przyjęcia trzeba odróżnić sytuacje nagłe. Art. 22 ust. 1a ustawy z dnia 19 sierpnia 1994 r. o ochronie zdrowia psychicznego pozwala na przyjęcie do szpitala psychiatrycznego w nagłych przypadkach bez skierowania, jeżeli lekarz po osobistym zbadaniu pacjenta stwierdzi wskazania do przyjęcia.

Jeszcze dalej idące rozwiązanie przewiduje art. 23 ust. 1 ustawy z dnia 19 sierpnia 1994 r. o ochronie zdrowia psychicznego. Zgodnie z tym przepisem osoba chora psychicznie może być przyjęta do szpitala psychiatrycznego bez zgody, jeżeli jej dotychczasowe zachowanie wskazuje na to, że z powodu choroby psychicznej zagraża bezpośrednio własnemu życiu albo życiu lub zdrowiu innych osób.

Jeżeli istnieją wątpliwości, czy osoba jest chora psychicznie, ale jej zachowanie wskazuje na bezpośrednie zagrożenie, zastosowanie może mieć art. 24 ust. 1 ustawy z dnia 19 sierpnia 1994 r. o ochronie zdrowia psychicznego, który pozwala na przyjęcie bez zgody w celu wyjaśnienia tych wątpliwości. Pobyt obserwacyjny w tym trybie nie może trwać dłużej niż 10 dni, co wynika z art. 24 ust. 2 tej ustawy.

Procedura przyjęcia bez zgody podlega kontroli sądu. Przy przyjęciu na podstawie art. 23 ust. 1 ustawy z dnia 19 sierpnia 1994 r. o ochronie zdrowia psychicznego lekarz ma obowiązki dokumentacyjne i informacyjne, a kierownik szpitala zawiadamia sąd opiekuńczy w terminie określonym w ustawie, w szczególności zgodnie z art. 23 ust. 4 tej ustawy.

Czy sąd może zdecydować o leczeniu bez zgody pacjenta?

Tak, ale tylko w sytuacjach przewidzianych ustawą. Oprócz trybu nagłego z art. 23 ust. 1 ustawy z dnia 19 sierpnia 1994 r. o ochronie zdrowia psychicznego istnieje także tryb sądowy z art. 29 ust. 1 tej ustawy. Sąd opiekuńczy może orzec przyjęcie do szpitala psychiatrycznego bez zgody osoby chorej psychicznie, jeżeli jej dotychczasowe zachowanie wskazuje, że nieprzyjęcie do szpitala spowoduje znaczne pogorszenie stanu zdrowia psychicznego, albo gdy osoba ta jest niezdolna do samodzielnego zaspokajania podstawowych potrzeb życiowych, a uzasadnione jest przewidywanie, że leczenie w szpitalu przyniesie poprawę jej stanu zdrowia.

Wniosek w trybie art. 29 ust. 1 ustawy z dnia 19 sierpnia 1994 r. o ochronie zdrowia psychicznego mogą złożyć osoby wskazane w art. 29 ust. 2 tej ustawy, m.in. małżonek, krewni w linii prostej, rodzeństwo, przedstawiciel ustawowy albo osoba sprawująca faktyczną opiekę. W przypadku małoletniego najczęściej działa przedstawiciel ustawowy, czyli rodzic albo opiekun prawny.

Czy 16-latek może wypisać się ze szpitala psychiatrycznego na własne żądanie?

Jeżeli pacjent został przyjęty za zgodą, może zgłaszać wolę opuszczenia szpitala. Przy pacjencie małoletnim po ukończeniu 16 lat trzeba jednak pamiętać, że zgoda na pobyt ma charakter podwójny: znaczenie ma zarówno stanowisko pacjenta, jak i przedstawiciela ustawowego. W praktyce samo oświadczenie 16-latka nie zawsze będzie wystarczające do wypisu, zwłaszcza gdy rodzic jest przeciwny albo lekarze widzą istotne zagrożenie.

Zasady wypisania pacjenta ze szpitala psychiatrycznego wynikają przede wszystkim z art. 36 ustawy z dnia 19 sierpnia 1994 r. o ochronie zdrowia psychicznego. Jeżeli osoba przebywa w szpitalu za zgodą, może żądać wypisania. Jeżeli jednak lekarz uzna, że zachodzą przesłanki dalszego pobytu bez zgody, szpital powinien uruchomić właściwą procedurę ustawową, w tym zawiadomienie sądu opiekuńczego, gdy wymaga tego ustawa.

W praktyce decyzja o wypisie zależy od konkretnego stanu zdrowia pacjenta, ryzyka dla jego życia lub zdrowia, stanowiska rodziców oraz oceny lekarzy. Inaczej będzie wyglądała sytuacja pacjenta stabilnego, który chce kontynuować leczenie ambulatoryjnie, a inaczej pacjenta z aktywnymi myślami samobójczymi albo poważnym ryzykiem samouszkodzenia.

Najczęstsze sytuacje w praktyce

FAQ

Czy 16-latek sam decyduje o przyjęciu do szpitala psychiatrycznego?

Nie w pełni. Zgodnie z art. 22 ust. 2 ustawy z dnia 19 sierpnia 1994 r. o ochronie zdrowia psychicznego potrzebna jest zgoda przedstawiciela ustawowego, a jeżeli małoletni ukończył 16 lat, także jego zgoda. W razie sprzecznych stanowisk rozstrzyga sąd opiekuńczy.

Czy odmowa stawienia się w szpitalu powoduje konsekwencje prawne?

Samo niewykorzystanie skierowania nie powoduje kary. Skutkiem praktycznym może być konieczność uzyskania nowego skierowania i ponownej kwalifikacji lekarskiej. Jeżeli jednak stan pacjenta stwarza zagrożenie, lekarze albo rodzice mogą uruchomić procedury przewidziane w ustawie o ochronie zdrowia psychicznego.

Czy po upływie skierowania można nadal leczyć się na NFZ?

Tak. Upływ ważności skierowania do szpitala psychiatrycznego nie pozbawia prawa do leczenia w ramach NFZ. Pacjent może korzystać z poradni zdrowia psychicznego, otrzymać nowe skierowanie albo w stanie nagłym zgłosić się do szpitala bez skierowania.

Czy szpital może przyjąć 16-latka bez zgody rodzica?

W zwykłym trybie potrzebna jest zgoda przedstawiciela ustawowego. Wyjątki dotyczą sytuacji przewidzianych w ustawie, w szczególności nagłego przypadku z art. 22 ust. 1a ustawy o ochronie zdrowia psychicznego albo przyjęcia bez zgody z powodu bezpośredniego zagrożenia na podstawie art. 23 ust. 1 tej ustawy.

Czy rodzic może zmusić 16-latka do leczenia psychiatrycznego?

Rodzic nie może samodzielnie zastąpić zgody 16-letniego pacjenta w zwykłym trybie. Jeżeli pacjent odmawia, a leczenie szpitalne jest konieczne, potrzebna może być decyzja sądu opiekuńczego albo zastosowanie ustawowego trybu przyjęcia bez zgody, jeżeli istnieją ku temu przesłanki.

Podsumowanie

Osoba małoletnia, która ukończyła 16 lat, ma istotny wpływ na decyzję o leczeniu psychiatrycznym. Przy planowym przyjęciu do szpitala psychiatrycznego wymagana jest zasadniczo zgoda pacjenta i jego przedstawiciela ustawowego. Jeżeli stanowiska są sprzeczne, sprawę rozstrzyga sąd opiekuńczy na podstawie art. 22 ust. 2 ustawy z dnia 19 sierpnia 1994 r. o ochronie zdrowia psychicznego.

Niewykorzystanie skierowania nie oznacza utraty prawa do pomocy psychiatrycznej. Jeżeli stan zdrowia pogorszy się w przyszłości, pacjent nadal może korzystać z leczenia w ramach NFZ. W sytuacjach nagłych możliwe jest przyjęcie bez skierowania, a przy bezpośrednim zagrożeniu życia lub zdrowia także przyjęcie bez zgody, ale wyłącznie w trybie przewidzianym przez ustawę i pod kontrolą sądu.

Źródła

1. Ustawa z dnia 19 sierpnia 1994 r. o ochronie zdrowia psychicznego – Dz.U. 1994 nr 111 poz. 535.
2. Ustawa z dnia 6 listopada 2008 r. o prawach pacjenta i Rzeczniku Praw Pacjenta – Dz.U. 2009 nr 52 poz. 417.
3. Rozporządzenie Ministra Zdrowia z dnia 21 grudnia 2018 r. w sprawie postępowania w sprawach przyjęcia oraz wypisania ze szpitala psychiatrycznego – Dz.U. 2018 poz. 2475.