Nieprawdziwy powód wydziedziczenia w testamencie – jak podważyć wydziedziczenie i dochodzić zachowku?

Czy nieprawdziwy powód wydziedziczenia pozbawia prawa do zachowku?

Nie zawsze. Sam zapis w testamencie, że dziecko zostało wydziedziczone, nie wystarcza jeszcze do skutecznego pozbawienia prawa do zachowku. Zgodnie z art. 1008 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny, spadkodawca może w testamencie pozbawić zstępnych, małżonka i rodziców zachowku tylko wtedy, gdy uprawniony:

• wbrew woli spadkodawcy postępuje uporczywie w sposób sprzeczny z zasadami współżycia społecznego,
• dopuścił się względem spadkodawcy albo jednej z najbliższych mu osób umyślnego przestępstwa przeciwko życiu, zdrowiu lub wolności albo rażącej obrazy czci,
• uporczywie nie dopełnia względem spadkodawcy obowiązków rodzinnych.

Jeżeli wskazana w testamencie przyczyna nie była prawdziwa albo nie miała cechy uporczywości, wydziedziczenie może okazać się bezskuteczne. Wtedy osoba formalnie wydziedziczona może dochodzić zachowku na podstawie art. 991 § 1 i § 2 Kodeksu cywilnego.

W opisanym stanie faktycznym kluczowe jest to, czy rzeczywiście dochodziło do uporczywego braku opieki i zerwania więzi z winy córek, czy też kontakt był utrudniany przez inne osoby z otoczenia spadkodawcy. To właśnie takie okoliczności najczęściej przesądzają o bezskuteczności wydziedziczenia.

Kiedy wydziedziczenie z powodu braku opieki jest skuteczne?

Najczęściej powoływaną podstawą w takich sprawach jest art. 1008 pkt 3 Kodeksu cywilnego, czyli uporczywe niedopełnianie obowiązków rodzinnych względem spadkodawcy. Samo wskazanie w testamencie, że dziecko „nie opiekowało się ojcem”, nie wystarcza automatycznie. Sąd bada, czy:

• obowiązki rodzinne rzeczywiście były zaniedbywane,
• zaniedbanie miało charakter długotrwały lub powtarzalny,
• uprawniony miał realną możliwość utrzymywania kontaktu i udzielania pomocy,
• brak kontaktu nie wynikał z działań samego spadkodawcy albo osób trzecich.

Jeżeli córka pracowała za granicą, ale utrzymywała relacje z ojcem, odwiedzała go, pomagała finansowo albo organizacyjnie, to taka sytuacja może nie spełniać przesłanki „uporczywego niedopełniania obowiązków rodzinnych”. Podobnie wtedy, gdy dostęp do ojca był blokowany przez inne osoby.

Zgodnie z art. 1009 Kodeksu cywilnego przyczyna wydziedziczenia powinna wynikać z treści testamentu. To jednak nie oznacza, że wystarczy samo jej wpisanie. Przyczyna musi istnieć naprawdę i dać się wykazać dowodowo.

Czy można podważyć testament, jeżeli spadkodawca był pod wpływem nacisku?

Tak, ale to jest odrębna kwestia od samego sporu o wydziedziczenie. Jeżeli istnieją podstawy do twierdzenia, że testament został sporządzony w stanie wyłączającym świadome albo swobodne powzięcie decyzji i wyrażenie woli, pod wpływem błędu uzasadniającego przypuszczenie, że gdyby spadkodawca nie działał pod wpływem błędu, nie sporządziłby testamentu tej treści, albo pod wpływem groźby, można powołać się na art. 945 § 1 Kodeksu cywilnego.

W praktyce trzeba rozróżnić dwie sprawy:

Jeżeli materiał dowodowy dotyczący stanu psychicznego ojca jest sprzeczny, warto przeanalizować akta sprawy i opinie biegłych. Samo subiektywne przekonanie rodziny zwykle nie wystarcza. Znaczenie mają dokumentacja medyczna, zeznania świadków, historia leczenia, a czasem również sposób sporządzenia aktu notarialnego.

Czy w sprawie o stwierdzenie nabycia spadku sąd bada zasadność wydziedziczenia?

Co do zasady postępowanie o stwierdzenie nabycia spadku służy ustaleniu, kto jest spadkobiercą, zgodnie z art. 1025 § 1 Kodeksu cywilnego oraz art. 669 i nast. ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego. Jeżeli sąd uzna testament za ważny, może stwierdzić nabycie spadku przez spadkobiercę testamentowego.

Nie oznacza to jednak automatycznie, że prawomocnie rozstrzygnięto też spór o zachowek. W praktyce zasadność wydziedziczenia najczęściej jest badana w procesie o zapłatę zachowku. W takim procesie pozwany spadkobierca testamentowy podnosi, że powód został skutecznie wydziedziczony, a powód wykazuje, że przyczyna wydziedziczenia była nieprawdziwa albo niewystarczająca.

Z tego powodu nawet po niekorzystnym postanowieniu o stwierdzeniu nabycia spadku nadal może istnieć realna droga dochodzenia zachowku.

Czy warto składać apelację od postanowienia o stwierdzeniu nabycia spadku?

To zależy od tego, co dokładnie rozstrzygnął sąd i jakie zarzuty można postawić. Apelacja może mieć sens wtedy, gdy istnieją konkretne podstawy do zakwestionowania ważności testamentu, na przykład błędna ocena dowodów dotyczących stanu świadomości spadkodawcy albo pominięcie istotnego materiału dowodowego. Termin do wniesienia apelacji wynosi co do zasady 2 tygodnie od doręczenia stronie postanowienia z uzasadnieniem, zgodnie z art. 369 § 1 w zw. z art. 13 § 2 Kodeksu postępowania cywilnego. Wniosek o sporządzenie uzasadnienia składa się w terminie tygodnia od dnia ogłoszenia postanowienia, zgodnie z art. 328 § 1 i art. 329 § 1 w zw. z art. 13 § 2 Kodeksu postępowania cywilnego.

Jeżeli termin apelacyjny już minął albo problem dotyczy głównie nieprawdziwej przyczyny wydziedziczenia, częściej bardziej praktyczną drogą jest pozew o zachowek. W takim procesie można wykazywać, że wydziedziczenie było bezskuteczne, nawet gdy testament jako taki pozostał ważny.

Ocena, czy apelacja ma szanse powodzenia, zależy więc od treści uzasadnienia sądu, przebiegu postępowania dowodowego i tego, czy zarzut dotyczy nieważności testamentu, czy tylko samego wydziedziczenia.

Jak dochodzić zachowku po bezskutecznym wydziedziczeniu?

Podstawą roszczenia jest art. 991 § 2 Kodeksu cywilnego. Jeżeli uprawniony nie otrzymał należnego mu zachowku w postaci darowizny, powołania do spadku albo zapisu windykacyjnego, może żądać od spadkobiercy zapłaty sumy potrzebnej do pokrycia zachowku albo do jego uzupełnienia.

Wysokość zachowku wynosi:

• co do zasady połowę wartości udziału spadkowego, który przypadłby przy dziedziczeniu ustawowym,
• dwie trzecie tego udziału, jeżeli uprawniony jest trwale niezdolny do pracy albo jeżeli uprawniony zstępny jest małoletni – art. 991 § 1 Kodeksu cywilnego.

W opisanej sytuacji, przy trzech córkach i braku małżonka, każda córka dziedziczyłaby z ustawy po 1/3 spadku, zgodnie z art. 931 § 1 Kodeksu cywilnego. Typowy zachowek każdej z wydziedziczonych córek wynosiłby więc 1/6 czystej wartości spadku, chyba że zachodziłaby przesłanka do stawki 2/3.

Przed wniesieniem pozwu warto wysłać do spadkobiercy wezwanie do zapłaty, aby wykazać próbę polubownego rozwiązania sporu, o której mowa w art. 187 § 1 pkt 3 Kodeksu postępowania cywilnego.

Jaki jest termin przedawnienia roszczenia o zachowek?

Zgodnie z art. 1007 § 1 Kodeksu cywilnego roszczenie uprawnionego z tytułu zachowku przedawnia się z upływem 5 lat od ogłoszenia testamentu. To bardzo ważne, ponieważ postępowanie o stwierdzenie nabycia spadku samo w sobie nie zastępuje pozwu o zachowek.

Jeżeli testament został ogłoszony w toku sprawy spadkowej, to właśnie od tej daty co do zasady liczy się termin przedawnienia roszczenia przeciwko spadkobiercy testamentowemu. W konkretnej sprawie trzeba jednak sprawdzić dokładną datę ogłoszenia testamentu w aktach.

Wniesienie pozwu o zachowek przed upływem tego terminu przerywa bieg przedawnienia na zasadach wynikających z art. 123 § 1 pkt 1 Kodeksu cywilnego.

Jakie dowody są najważniejsze przy podważaniu wydziedziczenia?

W sprawach o zachowek po wydziedziczeniu największe znaczenie mają dowody pokazujące rzeczywiste relacje rodzinne, a nie tylko treść samego testamentu. Przydatne bywają w szczególności:

• wiadomości, listy, bilingi i potwierdzenia połączeń,
• zdjęcia i potwierdzenia odwiedzin, podróży, zakupów lub przelewów dla rodzica,
• zeznania sąsiadów, dalszej rodziny, opiekunów, personelu medycznego,
• dokumentacja medyczna dotycząca stanu zdrowia spadkodawcy,
• dowody na utrudnianie kontaktu przez inne osoby,
• akta poprzedniej sprawy spadkowej, w tym opinie biegłych.

Jeżeli przyczyna wydziedziczenia brzmiała „brak opieki”, trzeba wykazać nie tylko własne starania, ale też to, że brak częstszego kontaktu wynikał z obiektywnych przeszkód. W opisanym przypadku szczególnie ważne mogą być dowody na to, że ojciec był izolowany przez siostrę lub wnuczkę.

FAQ

Czy wydziedziczony zawsze może pozwać o zachowek?

Tak, jeżeli twierdzi, że wydziedziczenie było bezskuteczne. W procesie sąd oceni, czy rzeczywiście istniała jedna z przyczyn z art. 1008 Kodeksu cywilnego.

Czy ważny testament wyklucza podważenie wydziedziczenia?

Nie. Testament może być ważny, a samo wydziedziczenie nieskuteczne. Wtedy spadkobierca testamentowy dziedziczy, ale musi zapłacić zachowek osobie bezpodstawnie wydziedziczonej.

Od kiedy liczy się 5-letni termin na zachowek?

Co do zasady od ogłoszenia testamentu, zgodnie z art. 1007 § 1 Kodeksu cywilnego. Warto sprawdzić dokładną datę w aktach sprawy spadkowej.

Czy brak osobistej opieki z powodu pracy za granicą oznacza podstawę wydziedziczenia?

Nie automatycznie. Sąd ocenia całokształt relacji rodzinnych, realne możliwości pomocy i to, czy kontakt nie był utrudniany przez inne osoby.

Czy trzeba najpierw wygrać apelację w sprawie spadkowej?

Nie zawsze. Jeżeli problem dotyczy głównie nieskuteczności wydziedziczenia, często właściwą drogą jest odrębny pozew o zachowek. Apelacja ma znaczenie głównie wtedy, gdy są realne podstawy do podważenia ważności testamentu.

Źródła

• art. 931 § 1, art. 991 § 1 i § 2, art. 1007 § 1, art. 1008, art. 1009, art. 1025 § 1, art. 123 § 1 pkt 1, art. 945 § 1 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny
• art. 13 § 2, art. 187 § 1 pkt 3, art. 328 § 1, art. 329 § 1, art. 369 § 1, art. 669 i nast. ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego
• wyrok Sądu Apelacyjnego w Gdańsku z 24 kwietnia 2014 r., I ACa 23/14
• wyrok Sądu Najwyższego z 9 grudnia 1974 r., I CR 873/74