Próba wyłudzenia kary umownej – pozew czy zawiadomienie?

Pozew o wyłudzenie czy zawiadomienie o przestępstwie?

W opisanej sytuacji trzeba odróżnić dwie kwestie. Jeżeli firma twierdzi, że ma wobec konsumenta roszczenie o karę umowną, a konsument uważa, że kara jest nienależna, podstawową drogą jest spór cywilny: reklamacja, wezwanie do anulowania obciążenia, a w razie potrzeby pozew albo obrona przed pozwem firmy. Taki pozew nie nazywa się jednak pozwem o wyłudzenie, lecz pozwem o konkretne roszczenie, np. o zapłatę, zwrot nienależnie pobranej kwoty, odszkodowanie, zadośćuczynienie albo ustalenie nieistnienia zobowiązania.

Oszustwo, potocznie nazywane wyłudzeniem, jest przestępstwem z art. 286 § 1 Kodeksu karnego. Chodzi o sytuację, w której ktoś w celu osiągnięcia korzyści majątkowej doprowadza inną osobę do niekorzystnego rozporządzenia mieniem przez wprowadzenie jej w błąd, wyzyskanie błędu albo niezdolności do należytego pojmowania działania. Jeżeli sprawca nie doprowadził jeszcze do zapłaty, ale jego zachowanie bezpośrednio zmierzało do popełnienia przestępstwa, w grę może wchodzić usiłowanie, oceniane na podstawie art. 13 i 14 Kodeksu karnego.

W praktyce organy ścigania badają przede wszystkim zamiar sprawcy. Nie każde nienależne wezwanie do zapłaty jest oszustwem. Jeżeli firma mogła pozostawać w błędzie co do rozliczeń albo prowadzi zwykły spór o interpretację umowy, sprawa może mieć wyłącznie charakter cywilny. Jeżeli jednak przedsiębiorca mimo oczywistych dokumentów żąda pieniędzy, posługuje się nieprawdziwymi informacjami, grozi bezprawnymi konsekwencjami albo próbuje wymusić zapłatę nieistniejącego długu, warto rozważyć zawiadomienie o podejrzeniu popełnienia przestępstwa.

Co zrobić, gdy firma żąda nienależnej kary umownej?

Najpierw należy zebrać dokumenty i złożyć pisemną reklamację albo wezwanie do anulowania kary. W piśmie warto wskazać numer umowy, datę jej zakończenia, podstawę, z której wynika brak obowiązku zapłaty, oraz zażądać wycofania wezwania, korekty salda i potwierdzenia, że sprawa nie zostanie przekazana do windykacji ani do biura informacji gospodarczej bez podstawy prawnej.

W sprawach dotyczących usług komunikacji elektronicznej, w tym usług telekomunikacyjnych, zastosowanie mogą mieć przepisy Prawa komunikacji elektronicznej oraz regulaminy reklamacyjne operatora. Konsument może też korzystać z pomocy miejskiego lub powiatowego rzecznika konsumentów, a w sprawach telekomunikacyjnych i pocztowych z instrumentów informacyjnych oraz polubownych dostępnych przy Prezesie UKE.

Jeżeli firma kieruje sprawę do windykacji, należy wysłać także do windykatora sprzeciw wobec długu i żądanie przedstawienia podstawy roszczenia. Nie trzeba płacić tylko dlatego, że pojawiło się wezwanie do zapłaty. Trzeba natomiast zachować wszystkie pisma, e-maile, SMS-y, historię połączeń, potwierdzenia nadania reklamacji i odpowiedzi przedsiębiorcy.

Jakie roszczenia można zgłosić w pozwie cywilnym?

W pozwie cywilnym trzeba precyzyjnie wskazać, czego domaga się powód. W podobnych sprawach mogą wchodzić w grę różne roszczenia, zależnie od tego, co faktycznie się wydarzyło.

• Ustalenie nieistnienia zobowiązania — gdy konsument chce, aby sąd potwierdził, że nie musi płacić naliczonej kary albo innej opłaty.
• Zwrot nienależnie zapłaconej kwoty — gdy konsument zapłacił pod presją, mimo że kara nie była należna; podstawą może być świadczenie nienależne.
• Odszkodowanie — gdy powstała realna szkoda majątkowa, np. koszty korespondencji, przejazdów, porad, leczenia, utracone korzyści lub inne wydatki pozostające w normalnym związku przyczynowym z bezprawnym działaniem przedsiębiorcy.
• Zadośćuczynienie — gdy doszło do krzywdy niemajątkowej, zwłaszcza rozstroju zdrowia, cierpień psychicznych potwierdzonych dokumentacją albo poważnego naruszenia dóbr osobistych.
• Zaniechanie naruszeń i usunięcie skutków — np. żądanie zaprzestania bezpodstawnych działań naruszających dobra osobiste, sprostowania informacji lub wycofania nieprawdziwych zgłoszeń.

Jeżeli sprawa dotyczy umowy, podstawą odpowiedzialności może być art. 471 Kodeksu cywilnego, czyli odpowiedzialność za niewykonanie lub nienależyte wykonanie zobowiązania. Jeżeli chodzi o bezprawne działania niezależne od samej umowy, znaczenie może mieć art. 415 Kodeksu cywilnego. Gdy konsument zapłacił coś, czego nie był zobowiązany płacić, należy rozważyć przepisy o nienależnym świadczeniu, w szczególności art. 410 Kodeksu cywilnego.

W razie sporu o towar, usługę albo płatność problem często nie zaczyna się od windykacji, lecz od niezgodnego z umową świadczenia. W takim kontekście pomocne może być omówienie sprawy typu zakup produktu niezgodnego z opisem, bo pokazuje, jak ważne jest rozróżnienie między sporem cywilnym a świadomym wprowadzeniem w błąd.

Zadośćuczynienie za stres, zdrowie i naruszenie dóbr osobistych

Samo zdenerwowanie, poczucie niesprawiedliwości albo konieczność prowadzenia korespondencji z firmą nie zawsze wystarczy do zasądzenia zadośćuczynienia. Sąd ocenia, czy doszło do krzywdy, czy zachowanie przedsiębiorcy było bezprawne, czy istnieje związek przyczynowy oraz czy żądana kwota jest odpowiednia.

Jeżeli wskutek wielomiesięcznych, uporczywych i bezpodstawnych wezwań do zapłaty doszło do rozstroju zdrowia, warto zgromadzić dokumentację lekarską, recepty, historię leczenia, rachunki za wizyty i leki. W zależności od stanu faktycznego podstawą mogą być przepisy o naprawieniu szkody na osobie, w tym art. 444 i 445 Kodeksu cywilnego, albo przepisy o ochronie dóbr osobistych, w szczególności art. 23, 24 i 448 Kodeksu cywilnego.

Trzeba jednak zachować ostrożność przy określaniu kwoty. Zbyt wysokie, nieudokumentowane żądanie zwiększa koszty procesu i ryzyko przegrania sprawy w części. Najbezpieczniej oddzielić roszczenia łatwe do udowodnienia, takie jak zwrot zapłaconej kwoty i kosztów, od trudniejszego roszczenia o zadośćuczynienie.

Zawiadomienie do Policji lub prokuratury

Zawiadomienie o podejrzeniu popełnienia przestępstwa można złożyć pisemnie lub ustnie do protokołu w jednostce Policji albo w prokuraturze. W piśmie należy opisać fakty, wskazać osoby lub firmę, której zachowanie jest kwestionowane, załączyć dowody i wyjaśnić, dlaczego konsument uważa, że żądanie zapłaty nie było zwykłą pomyłką, lecz świadomym działaniem zmierzającym do uzyskania nienależnych pieniędzy.

W grę może wchodzić przede wszystkim art. 286 Kodeksu karnego, a w razie bezprawnych gróźb lub wymuszania określonego zachowania także art. 190 albo art. 191 Kodeksu karnego. Ocena należy jednak do organów ścigania. Jeżeli sprawa okaże się wyłącznie cywilna, prokuratura może odmówić wszczęcia postępowania albo je umorzyć.

Jeżeli dojdzie do postępowania karnego i aktu oskarżenia, pokrzywdzony może złożyć wniosek o naprawienie szkody lub zadośćuczynienie na podstawie art. 46 Kodeksu karnego. Zgodnie z art. 49a Kodeksu postępowania karnego taki wniosek można złożyć aż do zamknięcia przewodu sądowego na rozprawie głównej. Nie jest to jednak to samo co dawniej określane powództwo adhezyjne; obecnie praktyczne znaczenie ma właśnie wniosek o obowiązek naprawienia szkody albo samodzielny pozew cywilny.

Gdzie wnieść pozew i ile to kosztuje?

Sprawy o zapłatę, odszkodowanie, zwrot nienależnego świadczenia albo ustalenie nieistnienia długu co do zasady rozpoznaje sąd cywilny. Właściwość rzeczowa zależy od wartości przedmiotu sporu: typowe sprawy konsumenckie o niższe kwoty trafiają do sądu rejonowego, natomiast sprawy przekraczające ustawowy próg właściwości sądu rejonowego mogą należeć do sądu okręgowego.

W sporze konsumenta z przedsiębiorcą istotny jest art. 458¹⁴ § 4 Kodeksu postępowania cywilnego. Konsument może wytoczyć powództwo również przed sąd właściwy dla miejsca swojego zamieszkania, chyba że przepis szczególny przewiduje właściwość wyłączną. Nadal możliwe są też inne podstawy właściwości, np. siedziba pozwanego przedsiębiorcy albo miejsce wykonania umowy.

Od pozwu trzeba uiścić opłatę sądową. W sprawach o prawa majątkowe opłata zależy od wartości przedmiotu sporu: przy roszczeniach do 20 000 zł ustawa przewiduje opłaty stałe według progów, a przy wyższych roszczeniach zasadniczo opłatę stosunkową. Jeżeli konsument nie jest w stanie ponieść kosztów bez uszczerbku dla utrzymania siebie i rodziny, może złożyć wniosek o zwolnienie od kosztów sądowych.

Podobne problemy pojawiają się nie tylko przy usługach telekomunikacyjnych, ale też przy usługach medycznych, remontowych i internetowych. Przykładowo sprawa o odzyskanie pieniędzy od spółki medycznej pokazuje, że przed pozwem trzeba ustalić, czy podstawą jest niewykonanie umowy, świadczenie nienależne, szkoda czy inny reżim odpowiedzialności.

Jak przygotować sprawę dowodowo?

W sprawach o nienależną karę umowną najczęściej wygrywają dokumenty, nie same emocje. Warto przygotować chronologię zdarzeń: data zawarcia umowy, okres obowiązywania, warunki promocji, data rozwiązania lub wygaśnięcia umowy, daty płatności, daty reklamacji, daty wezwań do zapłaty i odpowiedzi firmy.

• umowa, aneksy, regulamin promocji i cennik obowiązujący w dacie zawarcia umowy,
• potwierdzenia zapłaty abonamentu lub innych opłat,
• dowód zakończenia umowy albo upływu okresu, na jaki została zawarta,
• reklamacje i odpowiedzi przedsiębiorcy,
• wezwania do zapłaty, pisma windykacyjne, SMS-y i e-maile,
• dowody poniesionych kosztów: rachunki, faktury, potwierdzenia przelewów,
• dokumentacja medyczna, jeżeli dochodzone jest zadośćuczynienie za rozstrój zdrowia.

Jeżeli spór dotyczy transakcji internetowej, w której druga strona nie dostarczyła towaru lub żąda pieniędzy bez podstawy, warto porównać sytuację z problemem typu zakup OLX bez dostawy. Tam również kluczowe jest ustalenie, czy sprawa ma charakter wyłącznie cywilny, czy występują elementy świadomego oszustwa.

FAQ

Podsumowanie

Jeżeli firma żąda nienależnej kary umownej, nie należy ograniczać się do stwierdzenia, że doszło do próby wyłudzenia. Trzeba ustalić, czy celem jest obrona przed nieistniejącym długiem, odzyskanie zapłaconych pieniędzy, dochodzenie odszkodowania, zadośćuczynienie za skutki zdrowotne, czy zawiadomienie organów ścigania. Każdy z tych celów wymaga innej argumentacji i innych dowodów.

Najbezpieczniejsza kolejność działania to: zabezpieczyć dokumenty, złożyć reklamację lub sprzeciw wobec długu, ustalić podstawę prawną roszczenia firmy, ocenić szkodę i dopiero wtedy zdecydować, czy składać pozew, zawiadomienie karne, czy oba pisma równolegle.

Źródła

• Kodeks cywilny — w szczególności art. 23, 24, 118, 410, 415, 442¹, 444, 445, 448 i 471.
• Kodeks karny — w szczególności art. 13, 14, 46, 190, 191 i 286.
• Kodeks postępowania karnego — w szczególności art. 49a.
• Kodeks postępowania cywilnego — w szczególności art. 458¹⁴.
• Ustawa o kosztach sądowych w sprawach cywilnych — w szczególności przepisy o opłatach od pozwu.
• Prawo komunikacji elektronicznej — przepisy dotyczące praw użytkowników końcowych i reklamacji usług komunikacji elektronicznej.
• Informacje UOKiK o prawach konsumenta oraz informacje UKE dla konsumentów.