Czy można żądać pieniędzy od matki, która porzuciła dziecko?

Czy można żądać od matki odszkodowania lub zadośćuczynienia?

Co do zasady – nie automatycznie. Sam fakt, że matka opuściła rodzinę, nie utrzymywała kontaktu i nie płaciła alimentów, nie oznacza jeszcze, że po latach powstaje proste roszczenie o zapłatę określonej kwoty.

W prawie cywilnym odszkodowanie wymaga wykazania szkody majątkowej i związku przyczynowego z bezprawnym działaniem lub zaniechaniem sprawcy – wynika to z art. 361 § 1 i § 2 oraz art. 415 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny. Z kolei zadośćuczynienie pieniężne jest możliwe tylko w przypadkach przewidzianych ustawą, np. przy uszkodzeniu ciała lub rozstroju zdrowia na podstawie art. 445 § 1 w zw. z art. 444 § 1 Kodeksu cywilnego albo przy naruszeniu dóbr osobistych na podstawie art. 24 § 1 i art. 448 Kodeksu cywilnego.

To oznacza, że trzeba wskazać konkretną podstawę prawną i konkretne skutki, a nie tylko samą niesprawiedliwość sytuacji.

Brak alimentów – co można dochodzić realnie?

Najbardziej oczywistym roszczeniem nie jest zwykle odszkodowanie, ale egzekucja zasądzonych alimentów, o ile były objęte wyrokiem, ugodą sądową albo ugodą zawartą przed mediatorem i zatwierdzoną przez sąd. Obowiązek alimentacyjny rodziców wobec dziecka wynika z art. 133 § 1 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy.

Trzeba jednak pamiętać, że roszczenia o świadczenia alimentacyjne przedawniają się z upływem 3 lat – art. 137 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. W praktyce każda rata alimentów przedawnia się osobno, licząc od dnia jej wymagalności.

Jeżeli więc alimenty nie były egzekwowane przez wiele lat, część należności może być już przedawniona. Przedawnienie nie powoduje wygaśnięcia długu, ale po podniesieniu zarzutu przedawnienia przez dłużnika sąd co do zasady nie zasądzi przedawnionej należności.

Jeżeli matka mieszka za granicą, np. w Niemczech, możliwe jest dochodzenie alimentów transgranicznie. W sprawach alimentacyjnych stosuje się m.in. przepisy unijne dotyczące jurysdykcji i uznawania orzeczeń oraz krajowe przepisy wykonawcze. W praktyce pomocniczo działa także polski organ centralny do spraw alimentacyjnych.

Zobacz również:

brak kontaktu z dzieckiem

Czy można powołać się na naruszenie dóbr osobistych?

To kierunek możliwy, ale trudny. Katalog dóbr osobistych chronionych przez art. 23 Kodeksu cywilnego jest otwarty, a zgodnie z art. 24 § 1 Kodeksu cywilnego osoba, której dobro osobiste zostało zagrożone lub naruszone, może żądać m.in. zadośćuczynienia na podstawie art. 448 Kodeksu cywilnego.

W orzecznictwie dopuszcza się ochronę więzi rodzinnych jako dobra osobistego, ale nie oznacza to, że w każdej sprawie o zerwanie relacji rodzinnych powstaje roszczenie o pieniądze. Trzeba wykazać:

• jakie dobro osobiste zostało naruszone,
• na czym polegała bezprawność działania lub zaniechania,
• jaki był rozmiar krzywdy,
• oraz związek między zachowaniem rodzica a tą krzywdą.

W sprawie, w której rodzic przez lata nie interesował się dzieckiem, sąd będzie badał całokształt okoliczności: wiek dziecka, przebieg relacji, zachowanie drugiego rodzica, ewentualne próby kontaktu, dokumentację leczenia oraz skutki psychiczne. Sama krzywda moralna, choć rzeczywista życiowo, w procesie wymaga dowodów.

Ujawnienie po latach, że wychowujący ojciec nie jest biologicznym ojcem

Taka informacja może mieć bardzo poważny wymiar emocjonalny, ale sama w sobie nie daje automatycznie prawa do zapłaty od matki. Ewentualne roszczenie trzeba byłoby oprzeć albo na przepisach o ochronie dóbr osobistych – art. 23, art. 24 § 1 i art. 448 Kodeksu cywilnego – albo, wyjątkowo, na przepisach o szkodzie na osobie, jeżeli ujawnienie prawdy wywołało rozstrój zdrowia potwierdzony dokumentacją medyczną, co mogłoby prowadzić do stosowania art. 444 § 1 i art. 445 § 1 Kodeksu cywilnego.

W praktyce sąd oczekiwałby dowodów, np.:

• dokumentacji leczenia psychiatrycznego lub psychologicznego,
• opinii biegłego o rozstroju zdrowia,
• dowodów na świadome wprowadzanie w błąd,
• wykazania, kiedy powzięto wiadomość i jakie wywołała skutki.

Jeżeli chodzi o ustalenie pochodzenia dziecka, znaczenie mają przepisy Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego dotyczące pochodzenia dziecka oraz ewentualnego zaprzeczenia ojcostwa. Jednak takie sprawy są obwarowane terminami i zależą od tego, kto formalnie widnieje jako ojciec oraz kiedy dana osoba dowiedziała się o okolicznościach podważających ojcostwo.

Czy można żądać pieniędzy dlatego, że matka otrzyma zachowek?

Nie. To, że matka ma otrzymać zachowek albo spadek po swoich rodzicach, nie tworzy po stronie dziecka samodzielnego prawa do części tych środków. Zachowek jest roszczeniem przysługującym osobie uprawnionej wobec spadkobiercy albo obdarowanego na zasadach określonych w art. 991 § 1 i § 2 Kodeksu cywilnego. Jeśli więc matka sama jest uprawniona do zachowku, to jest to jej własne roszczenie majątkowe.

Nie można skutecznie domagać się „udziału” w zachowku matki tylko dlatego, że w przeszłości nie wywiązywała się z obowiązków rodzicielskich. Inaczej byłoby tylko wtedy, gdy istniałaby wobec niej wymagalna i możliwa do dochodzenia wierzytelność – np. nieprzedawnione alimenty albo zasądzone odszkodowanie – wtedy można byłoby rozważać egzekucję także z uzyskanych przez nią środków.

Czy ugoda lub mediacja mają sens?

Tak, ale bardziej jako rozwiązanie praktyczne niż jako potwierdzenie silnej podstawy prawnej. Mediacja może pomóc wtedy, gdy celem jest uzyskanie dobrowolnej wpłaty, rozliczenie dawnych zaległości albo symboliczna rekompensata. Zgodnie z art. 183¹ § 1 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego mediacja jest dobrowolna.

W wezwaniu do ugody warto jasno odróżnić trzy rzeczy:

• zaległe alimenty, jeżeli są jeszcze możliwe do dochodzenia,
• oczekiwanie dobrowolnej rekompensaty moralnej,
• ewentualne roszczenie o zadośćuczynienie, jeśli istnieją dowody krzywdy i rozstroju zdrowia.

Jeżeli druga strona mieszka w Niemczech, ugoda też jest możliwa, ale trzeba zadbać o prawidłowe doręczenia i formę dokumentu.

Zobacz również:

pozbawienie ojca władzy • zerwanie kontaktów

Przedawnienie – o czym trzeba pamiętać

W tego typu sprawach przedawnienie ma kluczowe znaczenie.

W sprawach opartych na traumie ujawnionej po latach szczególnie ważne jest ustalenie, kiedy poszkodowany realnie dowiedział się o szkodzie i o osobie odpowiedzialnej. To może wpływać na bieg terminu z art. 442¹ § 1 Kodeksu cywilnego.

Co z odpowiedzialnością karną za niealimentację?

Jeżeli w przeszłości istniał zasądzony obowiązek alimentacyjny, jego uporczywe niewykonywanie mogło stanowić przestępstwo niealimentacji z art. 209 § 1 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny. Obecnie przepis ten wymaga, aby łączna wysokość zaległości stanowiła równowartość co najmniej 3 świadczeń okresowych albo opóźnienie świadczenia innego niż okresowe wynosiło co najmniej 3 miesiące.

Trzeba jednak odróżnić odpowiedzialność karną od cywilnej. Nawet skazanie za niealimentację nie oznacza automatycznie przyznania dziecku odszkodowania za porzucenie. Może natomiast wzmacniać dowodowo twierdzenie, że rodzic rażąco naruszał swoje obowiązki.

Jakie działania mają największy sens w podobnej sprawie?

W praktyce warto przeanalizować sprawę w tej kolejności:

1. ustalić, czy był wyrok lub ugoda alimentacyjna,
2. sprawdzić, które raty alimentów nie są jeszcze przedawnione,
3. zgromadzić dokumenty potwierdzające ewentualny rozstrój zdrowia,
4. ocenić, czy istnieją podstawy do roszczenia o ochronę dóbr osobistych,
5. rozważyć wezwanie do zapłaty albo propozycję ugody, zanim zapadnie decyzja o pozwie.

Jeśli konflikt rodzinny dotyczy również aktualnych relacji rodzica z dzieckiem lub dawnych zaniedbań wychowawczych, pomocne bywa także uporządkowanie innych kwestii rodzinnych, np. dorosłe dziecko na utrzymaniu.

FAQ

Czy dorosłe dziecko może po latach pozwać matkę za porzucenie?

Tak, pozew można złożyć, ale jego skuteczność zależy od podstawy prawnej i dowodów. Samo porzucenie nie oznacza automatycznej wygranej. Trzeba wykazać szkodę, krzywdę albo naruszenie dobra osobistego.

Czy można odzyskać wszystkie niepłacone alimenty?

Nie zawsze. Zgodnie z art. 137 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego każda rata alimentów przedawnia się po 3 latach od dnia wymagalności, chyba że bieg przedawnienia został skutecznie przerwany.

Czy brak kontaktu z dzieckiem daje prawo do odszkodowania?

Co do zasady nie sam w sobie. Może mieć znaczenie jako element naruszenia dóbr osobistych, ale wtedy potrzebna jest dokładna analiza stanu faktycznego i mocne dowody.

Czy można zająć zachowek matki?

Tylko jeśli istnieje wobec niej wymagalna wierzytelność, np. zasądzone i egzekwowane świadczenie. Sam fakt, że matka otrzyma zachowek, nie daje dziecku prawa do tych pieniędzy.

Czy mediacja ma sens, jeśli podstawy prawne są niepewne?

Tak. Mediacja bywa rozsądnym rozwiązaniem, gdy celem jest dobrowolne rozliczenie dawnych krzywd lub wsparcie finansowe bez długiego i niepewnego procesu.

Podsumowanie

W opisanej sytuacji najtrudniej będzie skutecznie dochodzić od matki odszkodowania lub zadośćuczynienia wyłącznie za porzucenie i wieloletni brak kontaktu. Najbardziej namacalnym kierunkiem jest analiza dawnych orzeczeń alimentacyjnych i ocena przedawnienia poszczególnych należności. Roszczenie o zadośćuczynienie można rozważać dopiero wtedy, gdy istnieją konkretne dowody krzywdy, np. rozstroju zdrowia, albo bezprawnego naruszenia dóbr osobistych.

Źródła

1. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny – ISAP.

2. Ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy – ISAP.

3. Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego – ISAP.

4. Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny – ISAP.