Dorosłe dziecko na utrzymaniu matki, gdzie kończy się obowiązek rodzica, a zaczyna nadużycie?

Pełnoletność to nie zawsze samodzielność

Wszystko zależy od tego, czy córka jest w stanie samodzielnie się utrzymać. Samo osiągnięcie pełnoletności nie oznacza automatycznie, że rodzic może zaprzestać łożenia na dziecko. Konieczne jest spełnienie przesłanki możliwości samodzielnego utrzymania się. Jeśli dziecko celowo unika pracy, nie uczy się i nie podejmuje żadnych działań w kierunku usamodzielnienia, przesłanka ta odpada.

Ustawa nie określa sztywno, do kiedy trwa obowiązek alimentacyjny wobec dziecka – każda sprawa jest indywidualna. Jeśli córka koleżanki nie jest jeszcze w stanie utrzymać się samodzielnie (np. kontynuuje naukę i nie pracuje), obowiązek alimentacyjny matki może być uzasadniony. Jeśli jednak nie uczy się i nie chce podjąć pracy – obowiązek ten nie istnieje, ponieważ powinna dążyć do samodzielności. W przypadku niepełnosprawności, która uniemożliwia podjęcie pracy, pomoc rodzica jest co do zasady uzasadniona.

Prawo o alimentach: nie wiek, lecz samodzielność ma znaczenie

Zgodnie z art. 135 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego (K.r.o.):

Zakres świadczeń alimentacyjnych zależy od usprawiedliwionych potrzeb uprawnionego oraz od zarobkowych i majątkowych możliwości zobowiązanego.

Z kolei art. 133 § 1 K.r.o. stanowi:

Rodzice obowiązani są do świadczeń alimentacyjnych względem dziecka, które nie jest jeszcze w stanie utrzymać się samodzielnie, chyba że dochody z majątku dziecka wystarczają na pokrycie kosztów jego utrzymania i wychowania.

Obowiązek alimentacyjny rodziców wobec dziecka nie jest ograniczony żadnym terminem i nie ustaje automatycznie z chwilą osiągnięcia przez dziecko pełnoletności lub określonego wykształcenia. Kluczowe jest to, czy dziecko jest zdolne do samodzielnego utrzymania.

Rodzice mogą być zobowiązani do dalszego świadczenia alimentów, jeśli dziecko np. kontynuuje naukę, jest niepełnosprawne lub przewlekle chore. W orzecznictwie podkreśla się, że przy ocenie tej kwestii należy brać pod uwagę również postawę dziecka – jego chęć nauki i dążenie do usamodzielnienia.

Sąd patrzy nie tylko na chorobę, ale i na postawę dziecka

W orzecznictwie wskazuje się, że orzekając o tym obowiązku należy brać pod uwagę, czy osobiste zdolności i cechy charakteru dziecka pełnoletniego pozwalają na rzeczywiste kontynuowanie przez nie kształcenia. W nauce prawa podnosi się, że wprowadzenie komentowanej regulacji stanowi podsumowanie orzecznictwa Sądu Najwyższego, który pod rządami poprzednio obowiązujących przepisów dopuszczał możliwość uchylenia się przez rodziców od obowiązku alimentacyjnego względem pełnoletniego dziecka jeżeli „nie dokłada ono starań w celu uzyskania możliwości samodzielnego utrzymania się”. Sytuacja taka ma miejsce, na przykład gdy pełnoletnie dziecko, już przygotowane do pracy, zaniedbuje studia, z własnej winy nie zdając egzaminów (…) [tak J. Zatorska, Komentarz do zmiany art. 133, Nb 3].

Wskazuje się, że w danych okolicznościach takim zachowaniem może być m.in. nieuczestniczenie w zajęciach studenckich i brak pozytywnych wyników egzaminów i zaliczeń, powtarzanie roku, niepodjęcie studiów pomimo uzyskania środków finansowych na zapłatę czesnego albo czynszu na najem mieszkania, podejmowanie studiów na kolejnym kierunku itd. (tak J. Haberko, Charakter prawny relacji, s. 54).

Jak widać, nie obowiązują w takich sprawach sztywne reguły, ale reguły pomocnicze.

Kiedy obowiązek alimentacyjny wygasa?

W opisanej sytuacji, jeśli córka nie chce ani się uczyć, ani pracować, obowiązek alimentacyjny nie jest zasadny. Inaczej będzie, jeśli faktycznie jest niepełnosprawna i niezdolna do pracy.

Natomiast w zakresie wspólnego zamieszkiwania – matka może wypowiedzieć córce i jej partnerowi użyczenie lokalu i żądać opuszczenia mieszkania. W razie odmowy, konieczne byłoby wystąpienie na drogę sądową o eksmisję.

Co może zrobić matka – praktyczne kroki?

Matka nie ma prawnego obowiązku osobistej opieki nad dorosłą córką, dopóki ta nie wystąpi z powództwem o alimenty. Dlatego wskazane byłoby rozpoczęcie od formalnego wypowiedzenia użyczenia i wezwania do opuszczenia mieszkania – matka nie ma obowiązku zapewnienia dorosłej córce miejsca zamieszkania.

Źródła:

1. Ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy - Dz.U. 1964 nr 9 poz. 59
2. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny - Dz.U. 1964 nr 16 poz. 93\
3. Ustawa z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej - Dz.U. 2004 nr 64 poz. 593
4. Ustawa z dnia 27 sierpnia 1997 r. o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych - Dz.U. 1997 nr 123 poz. 776