Dorosłe dziecko na utrzymaniu rodzica – kiedy kończy się obowiązek?

Pełnoletność nie oznacza automatycznie końca obowiązku rodzica

W polskim prawie nie ma przepisu, który stanowiłby, że obowiązek alimentacyjny wobec dziecka wygasa z chwilą ukończenia 18 lat. Zgodnie z art. 133 § 1 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy, rodzice są zobowiązani do świadczeń alimentacyjnych względem dziecka, które nie jest jeszcze w stanie utrzymać się samodzielnie, chyba że dochody z majątku dziecka wystarczają na pokrycie kosztów jego utrzymania i wychowania.

Dlatego w sprawach dotyczących dorosłych dzieci sąd bada nie wiek, lecz realną zdolność do samodzielnego utrzymania. Inaczej ocenia się osobę studiującą i rzetelnie przygotowującą się do zawodu, a inaczej osobę, która bez ważnej przyczyny nie uczy się, nie pracuje i przerzuca ciężar swojego utrzymania na rodzica.

W praktyce duże znaczenie ma także to, czy brak samodzielności wynika z obiektywnych przeszkód, np. choroby psychicznej, niepełnosprawności, konieczności leczenia, czy raczej z bierności życiowej.

Kiedy rodzic może odmówić dalszego utrzymywania dorosłego dziecka?

Najważniejszy w takich sprawach jest art. 133 § 3 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Zgodnie z tym przepisem rodzice mogą uchylić się od świadczeń alimentacyjnych względem dziecka pełnoletniego, jeżeli są one połączone z nadmiernym dla nich uszczerbkiem albo jeżeli dziecko nie dokłada starań w celu uzyskania możności samodzielnego utrzymania się.

To właśnie ten drugi przypadek najczęściej ma znaczenie w podobnych sytuacjach. Jeżeli pełnoletnia córka lub syn:

• nie kontynuuje nauki,
• nie podejmuje pracy mimo realnej możliwości,
• nie rejestruje się jako osoba bezrobotna lub poszukująca pracy,
• odmawia leczenia lub współpracy, choć to mogłoby poprawić funkcjonowanie,
• żyje kosztem rodzica bez podejmowania realnych starań o usamodzielnienie,

to rodzic ma podstawy, aby kwestionować dalszy obowiązek alimentacyjny.

Nie oznacza to jednak, że rodzic sam „ogłasza” koniec alimentów. Jeśli alimenty zostały wcześniej zasądzone wyrokiem albo ustalone ugodą, trzeba wystąpić do sądu z pozwem o uchylenie alimentów lub o obniżenie ich wysokości. Samodzielne zaprzestanie płacenia mimo obowiązującego wyroku może doprowadzić do egzekucji komorniczej.

Zobacz również:

dorosłe dziecko bez nauki i pracy oraz uchylenie po studiach.

Choroba psychiczna lub niepełnosprawność a obowiązek alimentacyjny

Jeżeli dorosłe dziecko ma zaburzenia psychiczne, pozostaje pod opieką poradni zdrowia psychicznego albo ma orzeczenie o niepełnosprawności, nie można automatycznie przyjąć, że rodzic zawsze i bezterminowo musi je utrzymywać. Trzeba ocenić konkretny stan faktyczny: stopień zaburzeń, rokowania, zdolność do pracy, możliwość podjęcia leczenia, wsparcia środowiskowego, świadczeń publicznych oraz zakres faktycznej niesamodzielności.

Samo orzeczenie o niepełnosprawności nie tworzy po stronie rodzica nowego, nieograniczonego obowiązku utrzymywania pełnoletniego dziecka. Orzeczenie może być jednak ważnym dowodem w sprawie o alimenty, bo pokazuje ograniczenia zdrowotne i potrzeby dziecka. Z kolei przy ocenie świadczeń publicznych zastosowanie mają przepisy ustawy z dnia 27 sierpnia 1997 r. o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych, a w sprawach rentowych – odpowiednie przepisy ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z FUS.

Jeżeli dziecko z powodu stanu zdrowia jest całkowicie niezdolne do pracy i niezdolne do samodzielnej egzystencji, obowiązek pomocy rodzica może być dalej uzasadniony. Jeśli jednak stan zdrowia nie wyklucza całkowicie pracy, a dziecko odmawia leczenia, aktywizacji albo skorzystania z dostępnych form wsparcia, sąd może uznać, że nie dokłada ono starań do usamodzielnienia.

Czy rodzic musi utrzymywać partnera dorosłego dziecka?

Nie. Obowiązek alimentacyjny wynikający z art. 128 oraz art. 133 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego dotyczy relacji rodzinnych wskazanych w ustawie, a nie partnera życiowego pełnoletniego dziecka. Rodzic nie ma obowiązku finansować konkubenta lub konkubiny córki czy syna, zapewniać im mieszkania ani ponosić kosztów ich wspólnego utrzymania.

Jeżeli więc w mieszkaniu rodzica stale przebywa partner dorosłego dziecka, korzysta z lokalu, mediów i wspólnego utrzymania, dzieje się to wyłącznie za zgodą właściciela albo osoby uprawnionej do lokalu. Tę zgodę można cofnąć.

W szerszym kontekście problemów alimentacyjnych przy pełnoletnich dzieciach warto też zobaczyć materiał: alimenty na dorosłą córkę.

Czy matka może żądać, aby córka i jej partner opuścili mieszkanie?

Co do zasady tak, ale sposób działania zależy od tytułu prawnego do lokalu i od tego, na jakiej podstawie córka w nim mieszka.

Jeżeli pełnoletnie dziecko mieszka u rodzica za jego zgodą, bez umowy najmu i bez opłat, najczęściej mamy do czynienia z użyczeniem w rozumieniu art. 710 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny. Użyczający może żądać zwrotu rzeczy po upływie czasu oznaczonego w umowie, a gdy umowy nie zawarto na czas oznaczony – po tym, jak biorący uczynił z rzeczy użytek odpowiadający umowie, zgodnie z art. 715 Kodeksu cywilnego. W określonych przypadkach możliwe jest też żądanie wcześniejszego zwrotu rzeczy na podstawie art. 716 Kodeksu cywilnego, gdy biorący używa rzeczy w sposób sprzeczny z umową albo gdy rzecz stała się użyczającemu potrzebna z powodów nieprzewidzianych.

W praktyce warto:

1. sporządzić pisemne wezwanie do opuszczenia lokalu,
2. wskazać termin na wyprowadzkę,
3. wyraźnie cofnąć zgodę na zamieszkiwanie partnera dziecka,
4. zachować dowód doręczenia pisma.

Jeśli pełnoletnie dziecko albo jego partner nie wyprowadzą się dobrowolnie, nie wolno samodzielnie wymieniać zamków, wyrzucać rzeczy czy odcinać mediów „na siłę”, bo może to prowadzić do dalszego sporu. W razie braku dobrowolnego opuszczenia lokalu potrzebne jest powództwo o eksmisję.

Podstawę żądania wydania lokalu przez osobę, która włada nim bez skutecznego tytułu prawnego, stanowi art. 222 § 1 Kodeksu cywilnego. Natomiast przebieg spraw eksmisyjnych regulują m.in. przepisy ustawy z dnia 21 czerwca 2001 r. o ochronie praw lokatorów, mieszkaniowym zasobie gminy i o zmianie Kodeksu cywilnego. W takich sprawach sąd bada również, czy osobie eksmitowanej przysługuje prawo do lokalu socjalnego.

Czy rodzic ma obowiązek osobistej opieki nad dorosłym dzieckiem?

Nie w takim znaczeniu, jak przy małoletnim dziecku. Po osiągnięciu pełnoletności wygasa władza rodzicielska, co wynika z art. 92 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Rodzic nie ma więc obowiązku sprawowania codziennej pieczy nad dorosłą córką lub synem tylko dlatego, że pozostają oni niesamodzielni życiowo.

Jeżeli jednak dorosłe dziecko z powodu choroby psychicznej lub innego zaburzenia nie jest zdolne kierować swoim postępowaniem albo potrzebuje pomocy do prowadzenia swoich spraw, w zależności od sytuacji można rozważyć postępowanie o ubezwłasnowolnienie na podstawie art. 13 § 1 albo art. 16 § 1 Kodeksu cywilnego. To rozwiązanie jest jednak daleko idące i powinno być stosowane wyłącznie wtedy, gdy rzeczywiście wymaga tego interes tej osoby. Sam konflikt rodzinny, lenistwo czy niewdzięczność nie są wystarczającą podstawą.

W praktyce przed myśleniem o ubezwłasnowolnieniu warto ustalić, czy problem dotyczy przede wszystkim kwestii alimentów, mieszkania, leczenia, czy bezpieczeństwa domowników. To są odrębne zagadnienia prawne.

Jakie kroki praktyczne może podjąć rodzic?

W podobnej sytuacji najlepiej działać etapami:

Jeżeli w domu dochodzi do gróźb, przemocy, niszczenia mienia lub uporczywego nękania, sprawa przestaje być wyłącznie konfliktem rodzinnym. Wtedy trzeba rozważyć środki ochrony przewidziane w prawie karnym i cywilnym.

Zobacz również:

obowiązki pełnoletniego dziecka.

Przykłady

Poniższe sytuacje pokazują, jak różnie sąd i praktyka mogą oceniać podobne sprawy – wszystko zależy od dokumentów, zachowania dziecka i rzeczywistego wpływu choroby na samodzielność.

FAQ

Czy pełnoletnie dziecko zawsze ma prawo do alimentów od rodzica?

Nie. Zgodnie z art. 133 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego alimenty należą się wtedy, gdy dziecko nie jest jeszcze w stanie utrzymać się samodzielnie. Jeśli może pracować i bez uzasadnienia tego nie robi, rodzic może domagać się uchylenia obowiązku.

Czy orzeczenie o niepełnosprawności oznacza, że rodzic musi utrzymywać dziecko do końca życia?

Nie automatycznie. Orzeczenie jest ważnym dowodem, ale sąd bada rzeczywistą zdolność do pracy, zakres niesamodzielności, możliwość leczenia i korzystania ze świadczeń publicznych.

Czy można po prostu przestać płacić alimenty na dorosłe dziecko?

Tylko wtedy, gdy nie ma wyroku ani ugody nakładającej obowiązek. Jeśli alimenty są zasądzone, trzeba wystąpić do sądu o ich uchylenie albo obniżenie. W przeciwnym razie grozi egzekucja komornicza.

Czy rodzic musi tolerować partnera dorosłego dziecka w swoim mieszkaniu?

Nie. Rodzic nie ma obowiązku utrzymywania partnera dziecka ani zapewniania mu lokalu. Jeśli partner mieszka bez tytułu prawnego, można cofnąć zgodę na jego pobyt i żądać opuszczenia mieszkania.

Czy można wyrzucić dorosłe dziecko z mieszkania od razu?

Nie należy działać siłowo. Najpierw trzeba cofnąć zgodę na zamieszkiwanie i wezwać do wyprowadzki, a przy odmowie wystąpić do sądu z pozwem o eksmisję.

Źródła

1. Ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy – ISAP
2. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny – ISAP
3. Ustawa z dnia 21 czerwca 2001 r. o ochronie praw lokatorów, mieszkaniowym zasobie gminy i o zmianie Kodeksu cywilnego – ISAP
4. Ustawa z dnia 27 sierpnia 1997 r. o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych – ISAP
5. Ustawa z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych – ISAP