Zwrot zadatku bez umowy przedwstępnej

Czy brak pisemnej umowy przedwstępnej wyklucza zwrot zadatku?

Nie. W opisanej sytuacji chodzi o zakup samochodu, a więc rzeczy ruchomej. Dla samej umowy sprzedaży samochodu ustawa nie wymaga formy aktu notarialnego ani formy pisemnej pod rygorem nieważności. Zgodnie z art. 535 § 1 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny sprzedawca zobowiązuje się przenieść własność rzeczy i wydać rzecz kupującemu, a kupujący zobowiązuje się rzecz odebrać i zapłacić cenę. Oświadczenie woli może być natomiast złożone przez każde zachowanie, które ujawnia wolę w sposób dostateczny, co wynika z art. 60 Kodeksu cywilnego.

Jeżeli strony ustaliły, jaki samochód ma być kupiony, za jaką cenę i na jakich warunkach, mogło dojść co najmniej do ustnej umowy albo do ustaleń przedumownych. Jeżeli miała to być dopiero umowa przedwstępna, jej istotę określa art. 389 § 1 Kodeksu cywilnego: jedna albo obie strony zobowiązują się do zawarcia oznaczonej umowy przyrzeczonej.

Brak podpisanego dokumentu utrudnia dowodzenie, ale nie zamyka drogi do odzyskania pieniędzy. Dowodami mogą być między innymi: potwierdzenie przelewu, tytuł przelewu, SMS-y, e-maile, wiadomości z komunikatorów, ogłoszenie pojazdu, zeznania świadków oraz korespondencja dotycząca kredytu.

Kiedy sprzedawca może zatrzymać zadatek?

Zasady dotyczące zadatku reguluje art. 394 Kodeksu cywilnego. Zgodnie z art. 394 § 1 Kodeksu cywilnego, w braku odmiennego zastrzeżenia umownego albo zwyczaju, zadatek dany przy zawarciu umowy ma takie znaczenie, że w razie niewykonania umowy przez jedną ze stron druga strona może bez wyznaczenia terminu dodatkowego od umowy odstąpić i otrzymany zadatek zachować, a jeżeli sama go dała, może żądać sumy dwukrotnie wyższej. Osobnym, ale powiązanym problemem jest zwrot zadatku lub zaliczki za niedoszły najem mieszkania.

Ten przepis działa jednak tylko wtedy, gdy można ustalić, że strony rzeczywiście zastrzegły zadatek przy zawarciu umowy oraz że niewykonanie umowy nastąpiło z przyczyn obciążających jedną ze stron. Sam fakt wpisania w tytule przelewu słowa „zadatek” pomaga kupującemu wykazać cel wpłaty, ale sprzedawca nie może automatycznie zatrzymać pieniędzy w każdej sytuacji.

W praktyce kluczowe są trzy pytania: czy strony zawarły umowę lub umowę przedwstępną, czy zakup był uzależniony od uzyskania kredytu oraz czy sprzedawca zgodził się na zakończenie sprawy bez finalizacji zakupu.

Kiedy zadatek trzeba zwrócić?

Najważniejszy dla opisanej sprawy jest art. 394 § 3 Kodeksu cywilnego. Przepis ten stanowi, że w razie rozwiązania umowy zadatek powinien być zwrócony, a obowiązek zapłaty sumy dwukrotnie wyższej odpada. Tak samo jest wtedy, gdy niewykonanie umowy nastąpiło wskutek okoliczności, za które żadna ze stron nie ponosi odpowiedzialności, albo za które odpowiedzialność ponoszą obie strony.

Jeżeli więc właściciel komisu zaakceptował rezygnację z transakcji i strony zgodnie zakończyły sprawę, powinien zwrócić otrzymane 2000 zł. W takiej sytuacji sprzedawca nie musi płacić podwójnego zadatku, ale nie powinien zatrzymywać kwoty wpłaconej przez kupującego.

Podobny wniosek może wynikać z faktu, że zakup miał być finansowany kredytem. Jeżeli z ustaleń stron wynikało, że zawarcie albo wykonanie umowy zależy od uzyskania kredytu, odmowa finansowania może oznaczać, że warunek nie został spełniony. Warunek jako element czynności prawnej przewiduje art. 89 Kodeksu cywilnego. W takim przypadku zatrzymanie pieniędzy przez sprzedawcę może być bezpodstawne.

Co, jeśli nie było żadnej ważnej umowy?

Jeżeli nie uda się wykazać, że strony zawarły umowę sprzedaży albo umowę przedwstępną, nadal można dochodzić zwrotu pieniędzy. Wtedy podstawą roszczenia może być bezpodstawne wzbogacenie z art. 405 Kodeksu cywilnego oraz świadczenie nienależne z art. 410 § 2 Kodeksu cywilnego.

Zgodnie z art. 410 § 2 Kodeksu cywilnego świadczenie jest nienależne między innymi wtedy, gdy ten, kto je spełnił, nie był w ogóle zobowiązany albo gdy podstawa świadczenia odpadła. Jeżeli więc 2000 zł wpłacono na poczet transakcji, która ostatecznie nie została zawarta albo została zgodnie rozwiązana, sprzedawca powinien zwrócić tę kwotę.

W sprawie przeciwko komisowi warto dodatkowo podkreślić, że sprzedawca jako przedsiębiorca działał wobec kupującego będącego konsumentem. Jeżeli postanowienia dotyczące zatrzymania pieniędzy były narzucone jednostronnie, niejasne albo rażąco naruszały interes konsumenta, można rozważać także przepisy o niedozwolonych postanowieniach umownych, w szczególności art. 385¹ § 1 Kodeksu cywilnego. Ocena zależy jednak od konkretnych ustaleń i dokumentów.

Jak odzyskać zadatek od komisu?

W pierwszej kolejności należy zebrać dowody: potwierdzenie przelewu, ogłoszenie samochodu, korespondencję z komisem, informacje o odmowie kredytu oraz wiadomości potwierdzające, że sprzedawca zaakceptował rezygnację z zakupu. Ciężar udowodnienia faktów, z których wywodzi się skutki prawne, wynika z art. 6 Kodeksu cywilnego. W postępowaniu cywilnym strony powinny wskazywać dowody na poparcie swoich twierdzeń, co wynika z art. 232 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. Kodeks postępowania cywilnego.

Następnie warto wysłać do sprzedawcy pisemne wezwanie do zapłaty. W piśmie należy wskazać kwotę, numer rachunku bankowego, termin zwrotu, opis ustaleń oraz podstawę prawną. Można wyznaczyć na przykład 7 albo 14 dni od doręczenia wezwania. Termin powinien być realny i jednoznaczny.

Jeżeli termin minie bezskutecznie, kupujący może żądać odsetek ustawowych za opóźnienie. Podstawą jest art. 481 § 1 i § 2 Kodeksu cywilnego. Jeżeli termin zwrotu nie był wcześniej oznaczony, zastosowanie ma art. 455 Kodeksu cywilnego, zgodnie z którym świadczenie powinno zostać spełnione niezwłocznie po wezwaniu dłużnika do wykonania.

Gdy komis nadal nie oddaje pieniędzy, pozostaje pozew o zapłatę. W pozwie można żądać zwrotu kwoty 2000 zł, odsetek ustawowych za opóźnienie oraz kosztów procesu. Jeżeli sprawa jest dobrze udokumentowana, często wystarczające są potwierdzenie przelewu, korespondencja i wezwanie do zapłaty.

Przedawnienie roszczenia o zwrot zadatku

Termin przedawnienia zależy od podstawy roszczenia. Jeżeli dochodzone jest roszczenie z umowy przedwstępnej, trzeba pamiętać o art. 390 § 3 Kodeksu cywilnego, zgodnie z którym roszczenia z umowy przedwstępnej przedawniają się z upływem roku od dnia, w którym umowa przyrzeczona miała być zawarta.

Jeżeli natomiast żądanie dotyczy zwrotu pieniędzy jako świadczenia nienależnego albo bezpodstawnego wzbogacenia, co do zasady stosuje się art. 118 Kodeksu cywilnego. Termin ogólny wynosi 6 lat, a dla roszczeń związanych z prowadzeniem działalności gospodarczej oraz roszczeń o świadczenia okresowe 3 lata. Zgodnie z art. 118 zdanie drugie Kodeksu cywilnego, jeżeli termin przedawnienia wynosi co najmniej 2 lata, jego koniec przypada na ostatni dzień roku kalendarzowego, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej.

W praktyce nie warto zwlekać. Im szybciej zostanie wysłane wezwanie do zapłaty i zebrane dowody, tym łatwiej wykazać przebieg ustaleń. Szerzej o terminach w podobnych sprawach przeczytasz w materiale: przedawnienie umowy przedwstępnej.

Co napisać w wezwaniu do zwrotu zadatku?

Wezwanie powinno być konkretne i możliwie krótkie. Warto wskazać, że kwota 2000 zł została wpłacona na poczet zakupu samochodu, zakup był związany z uzyskaniem kredytu, bank odmówił finansowania, a sprzedawca zaakceptował zakończenie transakcji. Następnie należy zażądać zwrotu kwoty w określonym terminie.

W piśmie można powołać się przede wszystkim na art. 394 § 3 Kodeksu cywilnego, jeżeli strony zgodnie rozwiązały umowę, ewentualnie na art. 405 i art. 410 § 2 Kodeksu cywilnego, jeżeli sprzedawca zatrzymuje pieniądze bez podstawy prawnej. Dobrze jest również zapowiedzieć, że po bezskutecznym upływie terminu sprawa zostanie skierowana do sądu wraz z żądaniem odsetek ustawowych za opóźnienie na podstawie art. 481 § 1 i § 2 Kodeksu cywilnego.

Pismo najlepiej wysłać listem poleconym za potwierdzeniem nadania albo doręczyć w sposób pozwalający wykazać datę otrzymania. Równolegle można wysłać skan e-mailem, ale dla celów dowodowych warto mieć potwierdzenie nadania pisma tradycyjnego.

FAQ

Podsumowanie

W opisanej sprawie istnieją realne podstawy do żądania zwrotu 2000 zł. Najsilniejszym argumentem jest to, że sprzedawca zaakceptował rezygnację z zakupu, a zakup był powiązany z uzyskaniem kredytu. Jeżeli strony zgodnie zakończyły umowę, zadatek powinien zostać zwrócony na podstawie art. 394 § 3 Kodeksu cywilnego.

Jeżeli komis będzie twierdził, że nie było umowy albo że może zatrzymać wpłatę, należy oprzeć żądanie także na art. 405 i art. 410 § 2 Kodeksu cywilnego. Praktycznie najlepszym pierwszym krokiem jest pisemne wezwanie do zapłaty, a następnie, w razie odmowy, pozew o zapłatę.

Źródła

• Art. 60, art. 89, art. 118, art. 120 § 1, art. 385¹ § 1, art. 389 § 1, art. 390 § 3, art. 394 § 1 i § 3, art. 405, art. 410 § 2, art. 455, art. 481 § 1 i § 2 oraz art. 535 § 1 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny.
• Art. 232 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. Kodeks postępowania cywilnego.