Spłata małżonka po rozwodzie przy podziale mieszkania

Kiedy można żądać spłaty byłego małżonka?

Spłata drugiego małżonka pojawia się najczęściej wtedy, gdy wspólne mieszkanie albo spółdzielcze własnościowe prawo do lokalu ma przypaść tylko jednemu z byłych małżonków. Drugi małżonek traci wtedy udział w tym składniku majątku, dlatego powinien otrzymać ekwiwalent pieniężny. Podstawą rozliczenia jest przede wszystkim wartość lokalu, wysokość udziałów małżonków oraz ewentualne nakłady, wydatki i spłacone zobowiązania, które można rozliczyć w ramach podziału.

Jeżeli małżonkowie przed rozwodem albo po rozwodzie podpisali ważną umowę o podziale majątku i ustalili w niej zasady spłaty, taka umowa co do zasady wiąże strony. Jeżeli natomiast podział był tylko ustny, nie obejmował mieszkania albo nie zachowano wymaganej formy, w praktyce może być konieczne zawarcie prawidłowej umowy u notariusza albo złożenie wniosku do sądu.

Ustanie wspólności majątkowej i udziały byłych małżonków

Wspólność majątkowa ustaje m.in. wskutek prawomocnego rozwodu, separacji, zawarcia umowy majątkowej małżeńskiej ustanawiającej rozdzielność majątkową albo orzeczenia rozdzielności przez sąd. Od tej chwili do majątku, który wcześniej był objęty wspólnością, stosuje się odpowiednio przepisy o wspólności majątku spadkowego i o dziale spadku, a w dalszej kolejności przepisy o współwłasności.

Co do zasady udziały małżonków w majątku wspólnym są równe. Oznacza to, że jeżeli mieszkanie wchodziło do majątku wspólnego i nie ma podstaw do nierównych udziałów ani szczególnych rozliczeń, punktem wyjścia jest spłata odpowiadająca połowie wartości tego składnika. Nie zawsze jednak wynik końcowy będzie prostym działaniem matematycznym. Znaczenie mogą mieć nakłady z majątku osobistego na majątek wspólny, nakłady z majątku wspólnego na majątek osobisty, spłaty kredytu po ustaniu wspólności albo zgodne ustalenia stron.

Jak ustalić wartość mieszkania i wysokość spłaty?

Najbezpieczniej zacząć od ustalenia, czy mieszkanie faktycznie wchodzi do majątku wspólnego oraz jaka jest jego aktualna wartość rynkowa. W postępowaniu sądowym skład majątku ustala się według stanu z chwili ustania wspólności, natomiast wartość według cen z chwili dokonywania podziału. Jeżeli strony nie zgadzają się co do wartości lokalu, sąd zwykle korzysta z opinii biegłego rzeczoznawcy majątkowego.

Przykładowo, jeżeli lokal wart jest 600 000 zł, udziały są równe, a lokal ma przypaść jednemu z małżonków, wyjściowa spłata drugiego małżonka wynosi 300 000 zł. Kwota ta może jednak ulec zmianie, jeżeli trzeba rozliczyć nakłady, wydatki albo spłaty dokonane po ustaniu wspólności. Więcej o podobnych rozliczeniach można przeczytać w materiale o rozliczeniu kredytów przy podziale majątku.

Darowizna działki dla jednego małżonka a spłata za mieszkanie

Działka otrzymana przez jednego z małżonków od rodziców w drodze darowizny co do zasady należy do jego majątku osobistego. Wynika to z art. 33 pkt 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, zgodnie z którym przedmioty nabyte przez dziedziczenie, zapis lub darowiznę wchodzą do majątku osobistego, chyba że darczyńca albo spadkodawca postanowił inaczej.

Oznacza to, że sam fakt otrzymania działki przez żonę nie powoduje, że mąż ma prawo do udziału w tej działce ani że spłata z mieszkania powinna zostać automatycznie pomniejszona. Podział majątku wspólnego obejmuje majątek wspólny, a nie majątek osobisty jednego z małżonków. Inaczej można ocenić sprawę, gdy np. działka została faktycznie kupiona za środki wspólne, darowizna została dokonana na rzecz obojga małżonków albo na działkę poniesiono nakłady z majątku wspólnego.

Kredyt hipoteczny przy podziale mieszkania

Jeżeli mieszkanie jest obciążone kredytem hipotecznym, trzeba odróżnić podział własności od odpowiedzialności wobec banku. Sąd albo notariusz mogą ustalić, komu przypadnie lokal i jaka spłata należy się drugiemu małżonkowi, ale podział majątku sam w sobie nie zwalnia drugiego małżonka z długu wobec banku. Do przejęcia długu albo zwolnienia jednego z kredytobiorców zwykle potrzebna jest zgoda banku.

W orzecznictwie Sądu Najwyższego przyjmuje się, że przy przyznaniu nieruchomości jednemu z małżonków wartość nieruchomości obciążonej hipoteką co do zasady ustala się z pominięciem wartości obciążenia hipotecznego, chyba że za innym rozwiązaniem przemawiają ważne względy. W praktyce dlatego przy mieszkaniu z kredytem warto zawrzeć w porozumieniu również postanowienia o tym, kto faktycznie spłaca raty, czy druga strona ma zostać zwolniona przez bank i jak strony rozliczą ewentualne późniejsze spłaty.

Umowny czy sądowy podział majątku?

Byli małżonkowie mogą podzielić majątek umownie albo sądownie. Jeżeli w skład majątku wchodzi nieruchomość albo spółdzielcze własnościowe prawo do lokalu, umowny podział wymaga co do zasady formy aktu notarialnego. W umowie można uregulować, komu przypadnie lokal, jaka będzie kwota spłaty, w jakim terminie ma zostać zapłacona, czy płatność będzie jednorazowa czy ratalna, a także kiedy drugi małżonek ma wydać lokal.

Jeżeli porozumienia nie ma, każde z byłych małżonków może złożyć do sądu rejonowego wniosek o podział majątku wspólnego. Opłata od wniosku wynosi 1000 zł, a jeżeli wniosek zawiera zgodny projekt podziału majątku, opłata wynosi 300 zł. Do tego mogą dojść wydatki na opinię biegłego, zwłaszcza gdy strony spierają się o wartość mieszkania.

Nierówne udziały i rozliczenie nakładów

Równe udziały są zasadą, ale nie są regułą absolutną. Z ważnych powodów każdy z małżonków może żądać ustalenia nierównych udziałów, jeżeli wykaże, że małżonkowie w różnym stopniu przyczynili się do powstania majątku wspólnego. Przy ocenie bierze się pod uwagę także osobistą pracę przy wychowaniu dzieci i we wspólnym gospodarstwie domowym, więc samo wyższe wynagrodzenie jednej osoby zwykle nie wystarcza.

Osobno rozlicza się nakłady i wydatki. Jeżeli np. jeden małżonek po ustaniu wspólności sam spłacał raty kredytu dotyczącego wspólnego mieszkania, może żądać rozliczenia tych spłat w odpowiedniej części. Jeżeli natomiast z majątku wspólnego finansowano budowę, ogrodzenie albo uzbrojenie działki należącej do majątku osobistego żony, można rozważyć roszczenie o zwrot nakładów z majątku wspólnego na majątek osobisty.

Wyprowadzka i korzystanie z mieszkania po podziale

Jeżeli mieszkanie jest nadal wspólne, każdy ze współwłaścicieli ma prawo współposiadania i korzystania z rzeczy w zakresie dającym się pogodzić z prawami drugiego współwłaściciela. Nie można więc dowolnie wyrzucić byłego małżonka z mieszkania tylko dlatego, że strony są po rozwodzie. Inaczej wygląda sytuacja po skutecznym podziale, gdy lokal zostaje przyznany jednej osobie, a druga traci tytuł prawny do korzystania z lokalu.

W umowie notarialnej albo w ugodzie warto zapisać konkretną datę wydania lokalu, sposób przekazania kluczy, rozliczenie opłat, ewentualne odsetki za opóźnienie w spłacie oraz zabezpieczenie zapłaty. Jeżeli strony tego nie uregulują, spór o opuszczenie lokalu może wymagać osobnego postępowania, a samowolna wymiana zamków albo usuwanie rzeczy drugiej strony może wywołać kolejne roszczenia.

Zameldowanie i wymeldowanie byłego małżonka

Zameldowanie ma charakter ewidencyjny. Nie tworzy prawa własności ani prawa do mieszkania, ale też samo wymeldowanie nie zastępuje postanowienia o podziale majątku ani eksmisji. Osoba, która opuszcza miejsce pobytu stałego albo opuszcza miejsce pobytu czasowego przed upływem deklarowanego okresu pobytu, ma obowiązek się wymeldować.

Jeżeli były małżonek faktycznie i trwale wyprowadził się z lokalu, ale nie dopełnił obowiązku wymeldowania, właściciel albo inny uprawniony podmiot może złożyć wniosek do organu gminy o wydanie decyzji w sprawie wymeldowania. Organ bada wtedy, czy osoba rzeczywiście opuściła lokal i czy opuszczenie ma charakter trwały. Sam konflikt między byłymi małżonkami nie wystarczy, jeżeli dana osoba nadal faktycznie mieszka w lokalu.

Jak praktycznie ustalić spłatę?

W pierwszej kolejności warto sporządzić listę składników majątku wspólnego, ustalić dokumenty dotyczące mieszkania, kredytu, darowizny i spłat, a następnie porównać propozycje rozliczeń. Jeżeli strony są zgodne, najtańszym i najszybszym rozwiązaniem może być notarialny podział majątku albo zgodny wniosek do sądu. Jeżeli istnieje spór o wartość lokalu, nakłady, kredyt lub datę wyprowadzki, bezpieczniej przygotować szczegółowe stanowisko i dowody przed rozpoczęciem postępowania.

Warto pamiętać, że zbyt ogólne ustalenia typu „spłata nastąpi później” są ryzykowne. Umowa albo ugoda powinna wskazywać dokładną kwotę, termin, rachunek bankowy, ewentualne raty, odsetki za opóźnienie, zabezpieczenie oraz datę wydania mieszkania. Przy nieruchomości obciążonej kredytem konieczne jest również ustalenie, co stanie się z kredytem po podziale.

FAQ

Źródła

• Kodeks rodzinny i opiekuńczy: art. 31, art. 33, art. 43, art. 45 i art. 46.
• Kodeks cywilny: art. 1035, art. 1036, art. 210-212 oraz art. 220.
• Kodeks postępowania cywilnego: art. 566 i art. 567.
• Ustawa o kosztach sądowych w sprawach cywilnych: art. 38.
• Ustawa z dnia 24 września 2010 r. o ewidencji ludności: art. 33 i art. 35.
• Uchwała Sądu Najwyższego z dnia 28 marca 2019 r., sygn. III CZP 21/18.