Podpisanie warunkowej umowy współpracy przy grancie – jakie ryzyko?

Opisana sytuacja dotyczy dokumentu nazwanego „umową warunkową współpracy”, ale z prawnego punktu widzenia najczęściej trzeba ocenić, czy jest to w istocie umowa przedwstępna albo innego rodzaju zobowiązanie do zawarcia w przyszłości umowy o pracę lub umowy cywilnoprawnej.

To rozróżnienie ma znaczenie praktyczne. Sama nazwa dokumentu nie przesądza o skutkach prawnych. O tym, czy dokument wiąże strony, decyduje jego treść, zgodnie z art. 65 § 1 i § 2 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny.

Kiedy „umowa warunkowa” jest w praktyce umową przedwstępną?

Jeżeli dokument przewiduje, że po spełnieniu określonego warunku, na przykład po uzyskaniu grantu lub dofinansowania, strony zawrą właściwą umowę, to zwykle trzeba badać go przez pryzmat art. 389 § 1 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny. Zgodnie z tym przepisem umowa przedwstępna to umowa, przez którą jedna albo obie strony zobowiązują się do zawarcia oznaczonej umowy.

Żeby taki dokument mógł być traktowany jako umowa przedwstępna, powinien wskazywać istotne postanowienia przyszłej umowy. Przy umowie o pracę będą to co najmniej elementy wynikające z art. 29 § 1 ustawy z dnia 26 czerwca 1974 r. – Kodeks pracy, czyli w szczególności strony umowy, rodzaj umowy, data zawarcia oraz warunki pracy i płacy, w tym rodzaj pracy, miejsce jej wykonywania, wynagrodzenie odpowiadające rodzajowi pracy, wymiar czasu pracy i termin rozpoczęcia pracy.

Jeżeli tych elementów brakuje albo są opisane bardzo ogólnie, ryzyko skutecznego dochodzenia roszczeń może być mniejsze. Każdy przypadek trzeba jednak oceniać indywidualnie na podstawie konkretnej treści dokumentu.

Zobacz również:

umowa przedwstępna

Czy do takiej sytuacji stosuje się Kodeks cywilny czy Kodeks pracy?

W sprawach nieuregulowanych w prawie pracy stosuje się odpowiednio przepisy Kodeksu cywilnego, jeżeli nie są sprzeczne z zasadami prawa pracy – tak stanowi art. 300 ustawy z dnia 26 czerwca 1974 r. – Kodeks pracy.

Dlatego przy ocenie przedwstępnych uzgodnień dotyczących przyszłego zatrudnienia często sięga się do art. 389 i art. 390 Kodeksu cywilnego. Jednocześnie trzeba pamiętać, że stosunek pracy opiera się na zasadzie dobrowolności. Pracownik nie może zostać faktycznie zmuszony do wykonywania pracy wyłącznie dlatego, że wcześniej podpisał dokument zapowiadający zatrudnienie.

Jakie roszczenia mogą powstać po podpisaniu dokumentu?

Podstawowy przepis to art. 390 § 1 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny. Zgodnie z nim, jeżeli strona zobowiązana do zawarcia umowy przyrzeczonej uchyla się od jej zawarcia, druga strona może żądać naprawienia szkody, którą poniosła przez to, że liczyła na zawarcie umowy przyrzeczonej. Strony mogą też inaczej określić zakres odszkodowania.

W praktyce oznacza to ryzyko dochodzenia tzw. ujemnego interesu umownego, czyli kosztów i strat związanych z tym, że druga strona liczyła na zawarcie umowy i podejmowała w tym celu określone działania. Nie chodzi tu automatycznie o całe wynagrodzenie z planowanej współpracy ani o pełną wartość projektu.

Czy firma może pozwać o wysokie odszkodowanie za utratę grantu?

Nie można tego całkowicie wykluczyć, ale samo twierdzenie, że przez brak współpracy projekt stracił finansowanie, nie daje jeszcze automatycznie podstaw do uzyskania odszkodowania w pełnej wysokości grantu.

Druga strona musiałaby wykazać co najmniej:

• istnienie ważnego zobowiązania do zawarcia umowy,
• Pani uchylanie się od zawarcia umowy przyrzeczonej,
• powstanie konkretnej szkody,
• normalny związek przyczynowy między Pani zachowaniem a szkodą – zgodnie z art. 361 § 1 i § 2 Kodeksu cywilnego.

W sporach tego typu udowodnienie pełnej utraty dofinansowania właśnie z powodu odmowy jednej osoby bywa trudne. Szczególnie wtedy, gdy możliwa była zmiana personelu projektu, zastąpienie wykonawcy albo aktualizacja dokumentacji po uzyskaniu finansowania. To jednak zależy od regulaminu konkursu, treści wniosku grantowego i dokumentów instytucji finansującej.

Czy można przymusić do zawarcia umowy o pracę?

Teoretycznie art. 390 § 2 Kodeksu cywilnego przewiduje możliwość dochodzenia zawarcia umowy przyrzeczonej, jeżeli umowa przedwstępna spełnia wymagania ważności tej umowy. Jednak przy przyszłej umowie o pracę takie roszczenie napotyka istotne ograniczenia wynikające z charakteru stosunku pracy i zasady wolności pracy.

Zgodnie z art. 10 § 1 Kodeksu pracy każdy ma prawo do swobodnie wybranej pracy. Dodatkowo art. 11 Kodeksu pracy stanowi, że nawiązanie stosunku pracy wymaga zgodnego oświadczenia woli pracodawcy i pracownika. Z tych względów w praktyce większe znaczenie ma roszczenie odszkodowawcze niż realna możliwość „zmuszenia” przyszłego pracownika do pracy.

Jeżeli natomiast planowana była nie umowa o pracę, lecz umowa cywilnoprawna, ocena może być inna i bardziej zależeć od treści zobowiązania.

Dlaczego obecnie nie warto podpisywać dokumentu „na zaufanie”?

Jeżeli już teraz wie Pani, że nie będzie mogła uczestniczyć w projekcie, podpisanie dokumentu tylko po to, aby firma „później coś zmieniła”, stwarza niepotrzebne ryzyko. Z prawnego punktu widzenia znaczenie będzie miał podpisany dokument, a nie ustne zapewnienie, że „nic się nie stanie”.

Takie ustne deklaracje są trudne do udowodnienia. Jeżeli później dojdzie do sporu, druga strona może powoływać się na literalne brzmienie umowy, a nie na nieformalną rozmowę.

Jak ograniczyć ryzyko, jeżeli druga strona nalega na podpis?

Jeżeli mimo wszystko rozważa Pani podpis, warto zadbać o konkretne zapisy ochronne. Najbezpieczniejsze rozwiązania to:

• wpisanie, że odmowa zawarcia umowy przyrzeczonej przez wykonawcę nie rodzi odpowiedzialności odszkodowawczej,
• wpisanie maksymalnego limitu odpowiedzialności, na przykład do określonej kwoty,
• doprecyzowanie, że umowa wygasa automatycznie, jeśli do określonego dnia nie dojdzie do zawarcia właściwej umowy,
• wskazanie, że zmiana składu osobowego projektu jest dopuszczalna bez roszczeń wobec osoby pierwotnie wskazanej,
• uzyskanie odrębnego pisemnego zrzeczenia się roszczeń przez firmę.

Przy analizie takich zapisów liczą się dokładne warunki umowy, a nie sama jej nazwa.

Co z terminem przedawnienia roszczeń?

Zgodnie z art. 390 § 3 Kodeksu cywilnego roszczenia z umowy przedwstępnej przedawniają się z upływem roku od dnia, w którym umowa przyrzeczona miała być zawarta. Jeżeli sąd oddali żądanie zawarcia umowy przyrzeczonej, roszczenia z umowy przedwstępnej przedawniają się z upływem roku od dnia, w którym orzeczenie stało się prawomocne.

To krótki termin, ale nie oznacza to, że można go lekceważyć. Samo wezwanie do zapłaty albo próba polubownego zakończenia sprawy może pojawić się znacznie wcześniej.

Jak postąpić praktycznie w opisanej sytuacji?

Jeżeli ma Pani pewność, że nie podejmie współpracy, najbezpieczniejszy wariant to nie podpisywać dokumentu, który ma stworzyć pozór gotowości do udziału w projekcie. Warto poinformować firmę na piśmie, że z przyczyn zawodowych nie może Pani przyjąć roli wykonawcy i że nie wyraża Pani zgody na składanie oświadczeń sugerujących związanie umową, jeśli takiej zgody nie było.

Jeżeli firma twierdzi, że zmiana we wniosku jest chwilowo niemożliwa, nie oznacza to jeszcze, że ryzyko ma przejść na Panią. To wnioskodawca odpowiada za prawidłowość danych przedstawianych instytucji finansującej i za zgodność oświadczeń z rzeczywistym stanem faktycznym.

Jeżeli wcześniej we wniosku wskazano, że umowa została zawarta, choć faktycznie jej nie było, może to mieć znaczenie także na gruncie relacji z instytucją przyznającą finansowanie. Tego elementu nie powinno się „naprawiać” przez podpisywanie dokumentu wbrew rzeczywistym planom stron.

Zobacz również:

umowa o świadczenie usług między przedsiębiorcami

FAQ

Czy samo wpisanie mnie do wniosku grantowego oznacza, że muszę współpracować?

Nie. O obowiązku współpracy nie przesądza samo wskazanie osoby we wniosku. Decyduje to, czy doszło do zawarcia wiążącej umowy albo innego skutecznego zobowiązania.

Czy ustne zapewnienie, że „nie będzie konsekwencji”, wystarczy?

Nie warto na tym polegać. Jeżeli brak odpowiedzialności ma Panią chronić, powinno to wynikać wprost z podpisanego dokumentu albo odrębnego pisemnego oświadczenia.

Czy pracodawca może zmusić mnie do pracy po podpisaniu takiej umowy?

W praktyce nie można skutecznie przymusić pracownika do świadczenia pracy. Realniejsze jest dochodzenie odszkodowania, jeżeli dokument miał charakter umowy przedwstępnej.

Czy firma może żądać całej kwoty utraconego dofinansowania?

Nie automatycznie. Musiałaby wykazać ważną podstawę roszczenia, rzeczywistą szkodę oraz związek przyczynowy między odmową współpracy a utratą finansowania.

Co zrobić, jeśli dokument już został podpisany?

Trzeba przeanalizować jego treść: rodzaj przyszłej umowy, warunek, terminy, zasady odpowiedzialności, ewentualną karę umowną i możliwość odstąpienia. Bez lektury dokumentu nie da się rzetelnie ocenić ryzyka.

Źródła

• Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny, w szczególności art. 65 § 1 i § 2, art. 89, art. 361 § 1 i § 2, art. 389 § 1, art. 390 § 1–3, art. 483 § 1.
• Ustawa z dnia 26 czerwca 1974 r. – Kodeks pracy, w szczególności art. 10 § 1, art. 11, art. 29 § 1, art. 300.
• Piśmiennictwo i utrwalona praktyka dotycząca stosowania umowy przedwstępnej do przyszłych stosunków pracy oraz ograniczeń w dochodzeniu przymusowego nawiązania stosunku pracy.