Dzierżawa udziału w gospodarstwie a pełna emerytura KRUS

Co zmieniło się w zasadach wypłaty emerytury rolniczej?

Artykuł w pierwotnej wersji odnosił się do stanu prawnego z 2015 r. Obecnie najważniejsza zmiana jest zasadnicza: emeryt rolniczy nie musi już wykazywać zaprzestania prowadzenia działalności rolniczej po to, aby otrzymywać emeryturę rolniczą w pełnej wysokości. KRUS wprost wskazuje, że jeżeli pobierasz emeryturę rolniczą i prowadzisz działalność rolniczą, świadczenie jest wypłacane w pełnej wysokości.

W praktyce oznacza to, że osoba mająca ustalone prawo do emerytury rolniczej nie musi z tego powodu wydzierżawiać gruntów, przepisywać gospodarstwa, znosić współwłasności ani zawierać umowy z małżonkiem. Jeżeli problem dotyczy wyłącznie emerytury rolniczej, a nie renty rolniczej lub renty rodzinnej, należy w pierwszej kolejności sprawdzić aktualną decyzję i zwrócić się do KRUS o wyjaśnienie podstaw ewentualnego dalszego zawieszenia części świadczenia.

Trzeba jednak odróżnić emeryturę rolniczą od renty rolniczej z tytułu niezdolności do pracy oraz od renty rodzinnej. Obecne brzmienie art. 28 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników dotyczy zawieszenia wypłaty renty rolniczej w razie prowadzenia działalności rolniczej. Do pełnoletniej renty rodzinnej stosuje się odpowiednio część tych zasad na podstawie art. 32 tej ustawy.

Kiedy dzierżawa ziemi nadal ma znaczenie dla KRUS?

Dzierżawa ma obecnie największe znaczenie w sprawach rentowych. Zgodnie z art. 28 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników uznaje się, że rencista zaprzestał prowadzenia działalności rolniczej, jeżeli ani on, ani jego małżonek nie jest właścicielem, współwłaścicielem lub posiadaczem gospodarstwa rolnego w rozumieniu przepisów o podatku rolnym i nie prowadzi działu specjalnego. Ustawa przewiduje jednak wyjątki, w tym dotyczące gruntów wydzierżawionych.

Przy rencie stałej umowa dzierżawy powinna być zawarta pisemnie co najmniej na 10 lat. Przy rencie okresowej umowa powinna obejmować co najmniej okres wskazany w decyzji Prezesa KRUS o przyznaniu renty. Zawarcie takiej umowy musi potwierdzić wójt właściwy ze względu na miejsce położenia przedmiotu dzierżawy.

Najważniejsze ograniczenie jest takie, że dla potrzeb art. 28 ustawy gruntów nie można skutecznie wydzierżawić małżonkowi rencisty, osobie pozostającej z rencistą we wspólnym gospodarstwie domowym ani małżonkowi takiej osoby. Dlatego dzierżawa udziału w gruntach rolnych na rzecz męża lub żony, nawet zawarta na 10 lat, co do zasady nie doprowadzi do uznania, że rencista zaprzestał prowadzenia działalności rolniczej.

Dzierżawa udziału we współwłasności a umowa między małżonkami

Współwłasność wymaga szczególnej ostrożności. Jeżeli nieruchomość jest objęta współwłasnością ułamkową, każdy współwłaściciel ma udział w prawie własności, ale nie ma automatycznie „swojej” fizycznie wydzielonej połowy konkretnej działki. Jeżeli natomiast grunty należą do majątku wspólnego małżonków, w czasie trwania wspólności ustawowej nie występują udziały po 1/2, którymi każdy małżonek mógłby samodzielnie rozporządzać tak jak udziałem we współwłasności ułamkowej.

W relacji między współwłaścicielami częściej właściwym instrumentem jest umowa o sposób korzystania z rzeczy wspólnej, czyli podział quoad usum, oparty na art. 206 Kodeksu cywilnego. Taka umowa może ustalić, kto faktycznie korzysta z określonej części gruntu, ale sama w sobie nie jest tym samym co dzierżawa zawarta z osobą trzecią i nie zawsze będzie wystarczająca dla celów rentowych KRUS.

Jeżeli celem jest trwałe rozdzielenie własności, trzeba rozważyć zniesienie współwłasności, umowę majątkową małżeńską, podział majątku albo geodezyjny podział działki, o ile pozwalają na to przepisy planistyczne, geodezyjne i rolne. Przy nieruchomościach czynności przenoszące własność lub znoszące współwłasność wymagają co do zasady formy aktu notarialnego.

Czy ewidencja gruntów musi ujawnić taką umowę?

Ewidencja gruntów i budynków jest rejestrem publicznym prowadzonym według zasad prawa geodezyjnego i kartograficznego oraz rozporządzenia w sprawie ewidencji gruntów i budynków. Organ ewidencyjny nie rozstrzyga wszystkich sporów cywilnych między współwłaścicielami, ale opiera aktualizację danych na dokumentach, które pozwalają jednoznacznie określić, jakich działek, powierzchni i podmiotów dotyczy zmiana.

Jeżeli umowa opisuje jedynie „udział 1/2 we współwłasności gruntów” bez wskazania konkretnych działek, powierzchni, zakresu korzystania i danych potrzebnych do ujawnienia w operacie, urząd może uznać, że dokument nie pozwala na techniczną aktualizację ewidencji. Nie oznacza to jednak, że sprawa powinna zakończyć się rozmową telefoniczną. Wnioskodawca ma prawo oczekiwać pisemnego wezwania do uzupełnienia braków albo formalnego rozstrzygnięcia z podaniem podstawy prawnej.

Dla sprawy rentowej kluczowe jest jednak coś innego: nawet ewentualne ujawnienie dzierżawy w ewidencji nie przełamie ustawowego wyłączenia dzierżawy zawartej z małżonkiem. Innymi słowy, problem nie jest wyłącznie techniczny po stronie ewidencji gruntów, lecz przede wszystkim materialnoprawny po stronie przepisów KRUS.

Co zrobić w praktyce?

Jeżeli pobierasz emeryturę rolniczą, zacznij od sprawdzenia decyzji KRUS i aktualnej wypłaty świadczenia. W wielu sprawach po zmianach z 2022 r. nie trzeba już podejmować działań dotyczących gospodarstwa tylko po to, aby uzyskać pełną wypłatę emerytury. Jeżeli wypłata nadal jest ograniczona, warto złożyć do KRUS pisemny wniosek o wyjaśnienie podstawy prawnej, podjęcie wypłaty części uzupełniającej albo wydanie decyzji, od której można się odwołać.

Jeżeli pobierasz rentę rolniczą lub pełnoletnią rentę rodzinną, sama dzierżawa z małżonkiem nie wystarczy. Należy rozważyć dzierżawę na rzecz osoby trzeciej, która nie jest małżonkiem, domownikiem ani małżonkiem domownika, albo inną formę wyzbycia się własności i posiadania gospodarstwa. Umowa powinna precyzyjnie wskazywać działki, powierzchnię, czas trwania, strony, czynsz lub inną odpłatność oraz zasady korzystania z gruntów.

Jeżeli problem dotyczy współwłasności małżeńskiej, trzeba dodatkowo ustalić, czy mamy do czynienia ze współwłasnością ułamkową, czy z majątkiem wspólnym małżonków. Dopiero po tej analizie można ocenić, czy w grę wchodzi umowa quoad usum, zniesienie współwłasności, podział majątku, dzierżawa na rzecz osoby trzeciej albo inne rozwiązanie.

FAQ

Czy emeryt rolniczy musi wydzierżawić ziemię, aby dostać pełną emeryturę KRUS?

Nie, jeżeli chodzi o zwykłą emeryturę rolniczą. Po zmianach obowiązujących od 15 czerwca 2022 r. prowadzenie działalności rolniczej nie powoduje zawieszenia części uzupełniającej emerytury rolniczej.

Czy te same zasady dotyczą renty rolniczej?

Nie. Przy rencie rolniczej z tytułu niezdolności do pracy oraz przy pełnoletniej rencie rodzinnej nadal trzeba badać, czy uprawniony zaprzestał prowadzenia działalności rolniczej. W tych sprawach art. 28 ustawy nadal ma praktyczne znaczenie.

Czy można wydzierżawić ziemię małżonkowi dla celów KRUS?

Dla celów art. 28 ustawy nie. Ustawa wyłącza grunty wydzierżawione małżonkowi rencisty, osobie pozostającej z rencistą we wspólnym gospodarstwie domowym oraz małżonkowi takiej osoby. Taka dzierżawa nie powinna więc przywrócić pełnej wypłaty renty.

Czy można wydzierżawić sam udział we współwłasności nieruchomości rolnej?

Rozporządzanie udziałem we współwłasności ułamkowej jest czym innym niż oddanie konkretnego gruntu do używania. Dzierżawa powinna praktycznie wskazywać przedmiot korzystania, czyli działki, powierzchnię i zakres używania. Przy małżeńskiej wspólności majątkowej problem jest jeszcze większy, bo w czasie jej trwania małżonkowie nie mają określonych udziałów w majątku wspólnym.

Czy urząd ewidencji gruntów może odmówić wpisania umowy?

Organ może zakwestionować dokument, jeżeli nie pozwala on jednoznacznie zaktualizować danych ewidencyjnych. Powinien jednak działać formalnie: wezwać do uzupełnienia braków albo wydać rozstrzygnięcie z podstawą prawną. Sama informacja telefoniczna nie zamyka sprawy.

Czy podział quoad usum wystarczy dla KRUS?

Nie zawsze. Podział quoad usum może porządkować faktyczne korzystanie z gruntu między współwłaścicielami, ale nie zastępuje ustawowej dzierżawy na rzecz osoby trzeciej wymaganej przy niektórych rentach. Trzeba badać konkretny rodzaj świadczenia i treść decyzji KRUS.

Co zrobić, gdy KRUS nie uznaje dokumentów?

Należy wystąpić o pisemne wskazanie przyczyn i podstawy prawnej, a jeżeli KRUS wyda decyzję niekorzystną, sprawdzić termin i tryb odwołania. W sprawach z zakresu ubezpieczeń społecznych terminy są istotne, dlatego nie warto ograniczać się do ustnych ustaleń z urzędem.

Źródła

• Ustawa z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników – w szczególności art. 28, art. 32 i art. 34.
• Ustawa z dnia 28 kwietnia 2022 r. o zmianie ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników – zmiany dotyczące pełnej wypłaty emerytury rolniczej bez konieczności wyzbywania się gospodarstwa.
• Kodeks cywilny – w szczególności art. 195, art. 198, art. 206, art. 210 oraz art. 693 i następne.
• Kodeks rodzinny i opiekuńczy – w szczególności przepisy o małżeńskiej wspólności majątkowej i umowie majątkowej małżeńskiej.
• Rozporządzenie w sprawie ewidencji gruntów i budynków.
• Informacja KRUS o zaprzestaniu prowadzenia działalności rolniczej przy świadczeniach rentowych.