Podział gospodarstwa rolnego po rozwodzie

Podział majątku po rozwodzie a gospodarstwo rolne

Po ustaniu wspólności majątkowej małżeńskiej, w tym po rozwodzie, do majątku objętego wcześniej wspólnością ustawową stosuje się odpowiednio przepisy o wspólności majątku spadkowego i o dziale spadku. Wynika to z art. 46 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy. W postępowaniu sądowym o podział majątku wspólnego zastosowanie ma także art. 567 § 3 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego, który odsyła odpowiednio do przepisów o dziale spadku.

Jeżeli w skład majątku wchodzi gospodarstwo rolne, nie wystarczy prosty podział według wartości. Sąd musi uwzględnić szczególne reguły dotyczące gospodarstwa rolnego. Zgodnie z art. 213 § 1 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny, jeżeli zniesienie współwłasności gospodarstwa rolnego przez fizyczny podział byłoby sprzeczne z zasadami prawidłowej gospodarki rolnej, sąd przyznaje gospodarstwo temu współwłaścicielowi, na którego zgodzą się wszyscy współwłaściciele. Jeżeli zgody nie ma, art. 214 § 1 Kodeksu cywilnego pozwala przyznać gospodarstwo temu współwłaścicielowi, który je prowadzi albo stale w nim pracuje, chyba że interes społeczno-gospodarczy przemawia za innym wyborem.

Gdy gospodarstwo prowadzi kilku współwłaścicieli albo żaden z nich nie prowadzi gospodarstwa ani stale w nim nie pracuje, art. 214 § 2 Kodeksu cywilnego nakazuje przyznać gospodarstwo temu, kto daje najlepszą gwarancję należytego prowadzenia. W praktyce znaczenie mogą mieć: kwalifikacje rolnicze, rzeczywiste prowadzenie produkcji, zamieszkiwanie w pobliżu, sprzęt rolniczy, dotychczasowe zaangażowanie w gospodarstwo i możliwość spłaty drugiego małżonka.

Czy były mąż niebędący rolnikiem może przejąć 10 ha ziemi?

W opisanej sytuacji trzeba odróżnić posiadanie od własności. Samo faktyczne korzystanie z ziemi nie oznacza jeszcze nabycia własności. Jeżeli w podziale majątku były mąż miałby stać się właścicielem 10 ha ziemi rolnej, należy sprawdzić ograniczenia z ustawy z dnia 11 kwietnia 2003 r. o kształtowaniu ustroju rolnego.

Zgodnie z art. 2 pkt 1 ustawy o kształtowaniu ustroju rolnego nieruchomością rolną jest nieruchomość rolna w rozumieniu Kodeksu cywilnego, z wyłączeniem nieruchomości położonych na obszarach przeznaczonych w miejscowym planie zagospodarowania przestrzennego na cele inne niż rolne. Dla sprawy ma więc znaczenie nie tylko ewidencja gruntów, ale także miejscowy plan zagospodarowania przestrzennego, jeżeli dla danego terenu obowiązuje.

Art. 2a ust. 1 ustawy o kształtowaniu ustroju rolnego stanowi, że nabywcą nieruchomości rolnej może być wyłącznie rolnik indywidualny, chyba że ustawa przewiduje wyjątek. Definicję rolnika indywidualnego zawiera art. 6 ust. 1 tej ustawy: jest to osoba fizyczna będąca właścicielem, użytkownikiem wieczystym, samoistnym posiadaczem albo dzierżawcą nieruchomości rolnych o łącznej powierzchni użytków rolnych nieprzekraczającej 300 ha, posiadająca kwalifikacje rolnicze oraz co najmniej od 5 lat zamieszkała w gminie, na obszarze której położona jest jedna z nieruchomości rolnych wchodzących w skład gospodarstwa rolnego, i prowadząca przez ten okres osobiście to gospodarstwo.

Jeżeli były mąż nie spełnia tych warunków, nie oznacza to automatycznie, że przejęcie ziemi jest zawsze niemożliwe, ale zwykle wymaga dodatkowej analizy i często zgody Dyrektora Generalnego KOWR. Po rozwodzie były małżonek nie jest już małżonkiem w rozumieniu art. 2 pkt 6 ustawy o kształtowaniu ustroju rolnego, który definiuje osobę bliską. Z tego powodu nie można bezpiecznie zakładać, że korzysta on ze zwolnienia przewidzianego dla osoby bliskiej zbywcy.

Kiedy potrzebna jest zgoda KOWR?

Jeżeli nabywca nieruchomości rolnej nie jest rolnikiem indywidualnym i nie zachodzi ustawowy wyjątek z art. 2a ust. 3 ustawy o kształtowaniu ustroju rolnego, nabycie może nastąpić za zgodą Dyrektora Generalnego KOWR. Podstawą jest art. 2a ust. 4 tej ustawy. Zgoda ma formę decyzji administracyjnej i powinna zostać uzyskana przed skutecznym nabyciem nieruchomości rolnej.

W praktyce wniosek do KOWR wymaga wykazania, że spełnione są przesłanki ustawowe właściwe dla danego trybu wnioskowania, w szczególności że nabywca daje rękojmię należytego prowadzenia działalności rolniczej, zobowiąże się do prowadzenia działalności rolniczej na nabywanej nieruchomości, a nabycie nie doprowadzi do nadmiernej koncentracji gruntów rolnych. Zakres dokumentów zależy od konkretnego stanu faktycznego, rodzaju nieruchomości, powierzchni gruntów i statusu stron.

Trzeba też pamiętać o art. 2b ust. 1 i 2 ustawy o kształtowaniu ustroju rolnego. Nabywca nieruchomości rolnej jest co do zasady obowiązany prowadzić gospodarstwo rolne, w skład którego weszła nabyta nieruchomość, przez co najmniej 5 lat od dnia nabycia, a osoba fizyczna powinna prowadzić je osobiście. W tym okresie nieruchomości co do zasady nie wolno zbyć ani oddać w posiadanie innym osobom, chyba że ustawa przewiduje wyjątek albo zostanie uzyskana zgoda KOWR.

Naruszenie przepisów ustawy jest ryzykowne. Art. 9 ust. 1 ustawy o kształtowaniu ustroju rolnego przewiduje nieważność nabycia nieruchomości rolnej dokonanego niezgodnie z ustawą. W sprawach sądowych o podział majątku oznacza to, że projekt ugody albo żądanie przyznania ziemi konkretnej osobie powinny być przygotowane z uwzględnieniem przepisów rolnych, a nie wyłącznie według woli byłych małżonków.

Możliwe sposoby podziału gospodarstwa rolnego

W sprawie o podział majątku po rozwodzie można rozważyć kilka wariantów. Każdy z nich ma inne skutki prawne i finansowe, a wybór zależy od tego, kto faktycznie prowadzi gospodarstwo, kto spełnia wymogi ustawy o kształtowaniu ustroju rolnego oraz czy strony są w stanie spłacić się nawzajem.

Jeżeli córka miałaby przejąć dom i budynki pomocnicze, a były mąż 10 ha ziemi rolnej, trzeba najpierw ustalić, czy grunty są nieruchomością rolną w rozumieniu art. 2 pkt 1 ustawy o kształtowaniu ustroju rolnego i czy były mąż spełnia wymogi rolnika indywidualnego z art. 6 ust. 1 tej ustawy. Jeżeli nie, rozwiązaniem może być przyznanie ziemi córce z obowiązkiem spłaty byłego męża albo uzyskanie zgody KOWR dla byłego męża, o ile spełnione są przesłanki ustawowe.

Jeżeli w sprawie występują dodatkowe elementy rodzinne, na przykład wcześniejsze darowizny, sprzedaż między krewnymi albo rozliczenia z rodzicami, przydatna może być także analiza zasad nabywania ziemi, gdy stroną jest rodzina. Nie każdy transfer rodzinny jest traktowany tak samo, a znaczenie ma konkretny stopień pokrewieństwa i podstawa nabycia.

Spłata drugiego małżonka

Jeżeli gospodarstwo zostanie przyznane jednemu z byłych małżonków, drugi co do zasady otrzymuje spłatę odpowiadającą wartości jego udziału. Podstawę rozliczeń przy przyznaniu rzeczy jednemu współwłaścicielowi stanowi art. 212 § 2 Kodeksu cywilnego, a w odniesieniu do gospodarstw rolnych znaczenie mają także art. 215 i art. 216 Kodeksu cywilnego. Art. 216 Kodeksu cywilnego pozwala sądowi, w określonych okolicznościach, obniżyć spłaty z gospodarstwa rolnego, biorąc pod uwagę typ, wielkość i stan gospodarstwa oraz sytuację osobistą i majątkową zobowiązanego i uprawnionego do spłat.

Wartość gospodarstwa zwykle ustala się według opinii biegłego rzeczoznawcy majątkowego. Jeżeli strony są zgodne co do wartości i sposobu spłat, postępowanie może być krótsze. Jeżeli nie ma zgody, sąd ustali skład majątku, jego wartość, sposób podziału oraz wysokość i termin spłat.

FAQ

Podsumowanie

Podział gospodarstwa rolnego po rozwodzie wymaga połączenia zasad prawa rodzinnego, cywilnego i przepisów rolnych. Jeżeli były mąż nie jest rolnikiem indywidualnym, przejęcie przez niego 10 ha ziemi rolnej może wymagać zgody Dyrektora Generalnego KOWR, a w niektórych konfiguracjach może być niedopuszczalne. Najbezpieczniej przed złożeniem wniosku o podział majątku albo podpisaniem ugody ustalić status gruntów, status nabywcy, wartość gospodarstwa i możliwy sposób spłat.

Źródła

• Art. 31 § 1 i art. 46 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy.
• Art. 212 § 2, art. 213-216 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny.
• Art. 567 § 3 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego.
• Art. 2 pkt 1 i 6, art. 2a ust. 1, 3 i 4, art. 2b ust. 1 i 2, art. 4 oraz art. 9 ust. 1 ustawy z dnia 11 kwietnia 2003 r. o kształtowaniu ustroju rolnego – Dz.U. 2003 nr 64 poz. 592.
• Art. 6 ust. 1 ustawy z dnia 11 kwietnia 2003 r. o kształtowaniu ustroju rolnego – definicja rolnika indywidualnego.