Budowa obory na gruncie rodziców, a prawo do odliczenia VAT

Charakter sprawy i zakres analizy

Na wstępie wskazuję, że poruszona sprawa obejmuje zarówno kwestie budowlane, jak i podatkowe – w tym prawo do odliczenia podatku VAT od inwestycji realizowanej przez syna na działce będącej własnością rodziców. Z punktu widzenia prawa budowlanego istotne jest, kto może budować w ramach zabudowy zagrodowej, natomiast z perspektywy prawa podatkowego – kto i w jakim zakresie może uznać się za inwestora i odliczyć podatek VAT od poniesionych kosztów.

Kwestie budowlane – kto może budować w ramach zabudowy zagrodowej

W pierwszej kolejności należy odnieść się do dopuszczalności takiej inwestycji w świetle przepisów budowlanych, a następnie do aspektów podatkowych i możliwości ewentualnego przeniesienia prawa do odliczenia VAT.

Interpretacje sądów administracyjnych w zakresie zabudowy zagrodowej

Zgodnie z wyrokiem Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z 29.03.2017 r., IV SA/Wa 2513/16:

2. Pojęcie „zabudowa zagrodowa” należy zdefiniować jako zespół budynków obejmujący dom mieszkalny i zabudowania gospodarskie, położony w obrębie jednego podwórza, przy czym nie oznacza to, że wszystkie obiekty budowlane znajdować się muszą w niewielkiej od siebie odległości. Podwórze to bowiem plac wśród zabudowań stanowiących pewną zorganizowaną całość. Wielkość i kształt tego placu mogą być różne. W konsekwencji na zabudowę zagrodową składać się może wiele zabudowań gospodarczych, różnie usytuowanych i to nie koniecznie na jednej działce, lecz powiązanych gospodarczo w obrębie jednego podwórza.

Niemniej jednak obecnie nie ma przepisu, który jednoznacznie wskazywałby na zakaz budowy w ramach nowego siedliska rolniczego na innej działce. Owszem, zgodnie z przepisem § 3 pkt 2 rozporządzenia Ministra Infrastruktury z dnia 12 kwietnia 2002 r. w sprawie warunków technicznych, jakim powinny odpowiadać budynki i ich usytuowanie – przez zabudowę zagrodową należy rozumieć w szczególności budynki mieszkalne, budynki gospodarcze lub inwentarskie w rodzinnych gospodarstwach rolnych, hodowlanych lub ogrodniczych oraz w gospodarstwach leśnych.

Warto jednak zwrócić uwagę na dwa wyroki sądów administracyjnych. Pierwszym z nich to wyrok WSA w Gliwicach z 5.02.2016 r., II SA/Gl 919/15, zgodnie z którym: W obowiązującym systemie prawnym nie zamieszczono legalnych definicji ani zabudowy zagrodowej, ani działki siedliskowej. Za definicję legalną pojęcia zabudowa zagrodowa nie może być uznane wyjaśnienie zawarte w § 3 pkt 3 rozporządzenia z dnia 12 kwietnia 2002 r. w sprawie warunków technicznych, jakim powinny odpowiadać budynki i ich usytuowanie. Nie ma bowiem żadnych podstaw, aby dla tej definicji zamieszczonej w rozporządzeniu przyjąć bezwzględny zakres zastosowania. Skoro w u.p.z.p. [ustawa o planowaniu i zagospodarowaniu przestrzennym] nie zdefiniowano zabudowy zagrodowej, to należy to pojęcie rozumieć tak, jak jest ono rozumiane w języku powszechnym, czyli jako zabudowę związaną z prowadzeniem gospodarstwa rolnego. Natomiast drugi z nich to wyrok NSA z 4.09.2014 r., II OSK 526/13, który mówi, że Zespół obiektów budowlanych ograniczających się jedynie do budynków mieszkalnych nie stanowi zabudowy zagrodowej. W przypadku zabudowy zagrodowej (siedliska zagrodowego, zagrody rolniczej) należy przyjąć, że zabudowa taka zapewnia realizację działalności rolniczej, jeżeli pozwolenie na budowę obejmie obok budynku mieszkalnego także budynki służące bezpośrednio produkcji rolnej.

Wyraźnie wynika zatem z powyższego, że nigdzie nie została ustalona liczba poszczególnych budynków, które miałyby wchodzić w zakres „siedliska”. Praktycznie tylko z ewentualnie sporządzonego programu techniczno-użytkowego można wnioskować o tym, czy dany budynek jest związany z produkcją rolną.

Definicja rolnika indywidualnego i jej znaczenie w kontekście budowy

W myśl art. 6 ust. 1 ustawy z dnia 11 kwietnia 2003 r. o kształtowaniu ustroju rolnego (zwanej dalej: u.k.u.r.) – za rolnika indywidualnego uważa się osobę fizyczną będącą właścicielem, użytkownikiem wieczystym, samoistnym posiadaczem lub dzierżawcą nieruchomości rolnych, których łączna powierzchnia użytków rolnych nie przekracza 300 ha, posiadającą kwalifikacje rolnicze oraz co najmniej od 5 lat zamieszkałą w gminie, na obszarze której jest położona jedna z nieruchomości rolnych wchodzących w skład gospodarstwa rolnego i prowadzącą przez ten okres osobiście to gospodarstwo.

Wskazuję także, że zgodnie z powyższą ustawą uważa się, że osoba fizyczna:

1. osobiście prowadzi gospodarstwo rolne, jeżeli:
   a) pracuje w tym gospodarstwie,
   b) podejmuje wszelkie decyzje dotyczące prowadzenia działalności rolniczej w tym gospodarstwie;
2. posiada kwalifikacje rolnicze, jeżeli uzyskała:
   a) wykształcenie rolnicze zasadnicze zawodowe, zasadnicze branżowe, średnie, średnie branżowe lub wyższe lub
   b) tytuł kwalifikacyjny lub tytuł zawodowy, lub tytuł zawodowy mistrza w zawodzie przydatnym do prowadzenia działalności rolniczej i posiada co najmniej 3-letni staż pracy w rolnictwie, lub
   c) wykształcenie wyższe inne niż rolnicze i posiada co najmniej 3-letni staż pracy w rolnictwie albo wykształcenie wyższe inne niż rolnicze i ukończone studia podyplomowe w zakresie związanym z rolnictwem, albo wykształcenie średnie lub średnie branżowe inne niż rolnicze i posiada co najmniej 3-letni staż pracy w rolnictwie, lub
   d) wykształcenie podstawowe, gimnazjalne, zasadnicze zawodowe lub zasadnicze branżowe inne niż rolnicze i posiada co najmniej 5-letni staż pracy w rolnictwie.
3. Za staż pracy, o którym mowa w ust. 2, uznaje się okres, w którym osoba fizyczna:
   a) podlegała ubezpieczeniu społecznemu rolników lub
   b) prowadziła działalność rolniczą w gospodarstwie rolnym o obszarze nie mniejszym niż 1 ha stanowiącym jej własność, przedmiot użytkowania wieczystego, przedmiot samoistnego posiadania lub dzierżawy, lub
   c) była zatrudniona w gospodarstwie rolnym na podstawie umowy o pracę lub spółdzielczej umowy o pracę, wykonując pracę związaną z prowadzeniem działalności rolniczej, lub
   d) wykonywała pracę związaną z prowadzeniem działalności rolniczej w charakterze członka spółdzielni produkcji rolnej, lub
   e) odbyła staż, o którym mowa w art. 53 ust. 1 ustawy z dnia 20 kwietnia 2004 r. o promocji zatrudnienia i instytucjach rynku pracy (Dz. U. z 2022 r. poz. 690, z późn. zm.), obejmujący wykonywanie czynności związanych z prowadzeniem działalności rolniczej.
4. Za staż pracy, o którym mowa w ust. 2, uznaje się również okres pracy w indywidualnym gospodarstwie rolnym potwierdzony zaświadczeniem wydanym na podstawie przepisów ustawy z dnia 20 lipca 1990 r. o wliczaniu okresów pracy w indywidualnym gospodarstwie rolnym do pracowniczego stażu pracy (Dz. U. poz. 310).

Możliwość odliczenia VAT – zależność między pozwoleniem, gruntem a inwestorem

Spełnienie wymagań dotyczących bycia rolnikiem indywidualnym jest istotne m.in. przy nabywaniu nieruchomości rolnych, jednak w kontekście pytania równie ważne są skutki podatkowe działań podjętych przez obie strony – czyli Państwa i syna – przy budowie budynku gospodarczego. Tym bardziej że obie strony prowadzą działalność rolniczą i są podatnikami VAT. Natomiast na gruncie przepisów Prawa budowlanego znaczenie rolnika jest odmienne od tego z ww. ustawy.

Organ administracji architektoniczno-budowlanej wprawdzie nie ma podstaw do weryfikacji, czy dana osoba posiada uprawnienia rolnika indywidualnego w rozumieniu ustawy o kształtowaniu ustroju rolnego, ale ma już prawo zweryfikować, czy prowadzi ona działalność rolniczą i zażądać złożenia stosownego oświadczenia. Jednakże w tym zakresie nie ma również jednolitego orzecznictwa, które na 100% zabezpieczałoby przed taką praktyką organów.

Przeniesienie pozwolenia na budowę – dopuszczalność i warunki

Zwracam uwagę na wyrok, w którym sąd wskazuje, że organ administracji architektoniczno-budowlanej w postępowaniu o przeniesienie pozwolenia na budowę inwestycji w zabudowie zagrodowej nie jest uprawniony do badania, czy osoba – na którą przenoszone jest pozwolenie na budowę – jest rolnikiem. Nie jest również uprawniony do badania kwalifikacji rolniczych inwestora. Powyższe nie oznacza jednak, zdaniem Sądu, że organ pozbawiony był możliwości badania, czy przeniesienie decyzji udzielającej pozwolenia na budowę nie będzie prowadzić do obejścia prawa. Literalna wykładnia przepisu art. 40 p.b. wskazuje, że możliwość przeniesienia decyzji o pozwoleniu na budowę uzależniona jest od łącznego wystąpienia trzech przesłanek. Dwie pierwsze dotyczą zgody osoby, na której rzecz została wydana decyzja o pozwoleniu na budowę na przeniesienie decyzji oraz zgody osoby, na rzecz której przeniesiona ma zostać decyzja. Trzecim warunkiem jest przedstawienie przez osobę, na którą przeniesione ma zostać pozwolenie na budowę, oświadczenia o prawie do dysponowania nieruchomością na cele budowlane. Zaznaczyć należy, że instytucja przeniesienia pozwolenia na budowę stosowana jest wówczas, gdy poza osobą inwestora elementy stanu faktycznego sprawy, w której pozwolenie zostało wydane, nie ulegają zmianie (A Ostrowska, (w:) A. Gliniecki (red.), Prawo budowlane. Komentarz, Warszawa 2012 r., s. 393), cytat za wyrokiem IV SA/Po 886/16. Tym samym organ architektoniczno-budowlany, rozpoznając wniosek o przeniesienie pozwolenia na budowę, nie może nie dostrzegać innych uwarunkowań związanych z uzyskanym pozwoleniem na budowę dla konkretnego rodzaju inwestycji.

Podkreślenia wymaga, że ustawa o kształtowaniu ustroju rolnego i Prawo budowlane to dwie niezależne i różne ustawy, a każda z nich używa pojęcia rolnik w oparciu o inne kryteria.

Czy jest sposób na uporządkowanie sytuacji?

W kontekście pytania o możliwość dopisania syna jako współwłaściciela działki – taka czynność rzeczywiście mogłaby uprościć sprawę w zakresie rozliczeń VAT. Umożliwiłaby bowiem wykazanie nie tylko pozwolenia na budowę, ale także prawa do gruntu i związku inwestycji z prowadzoną działalnością rolniczą. Jest to jednak tylko jedno z możliwych rozwiązań – zależne także od oceny urzędu skarbowego.

Zalecane działania i zabezpieczenie podatkowe

Dlatego kluczowe w Państwa sprawie będzie wystąpienie o indywidualną interpretację podatkową do KIS – najlepiej przy uwzględnieniu wszystkich okoliczności faktycznych: kto formalnie występuje jako inwestor, kto finansuje inwestycję, kto ponosi ryzyko gospodarcze, kto będzie prowadził działalność w nowym budynku. Tylko taka interpretacja pozwoli zabezpieczyć zarówno Państwa, jak i syna na wypadek kontroli i ewentualnego kwestionowania rozliczeń VAT.

W orzecznictwie nie znalazłam analogicznego do Państwa przypadku, co tylko potwierdza złożoność problemu i wobec tego warto w mojej ocenie pokusić się o jego wiążące rozstrzygnięcie, aby w przyszłości uniknąć dotkliwych konsekwencji. Dodam, że przedawnienie w kwestiach podatkowych następują po 5 latach od końca roku podatkowego, dlatego też uważam, że nie warto zwlekać, gdyż w przypadku ewentualnej kontroli i nakazania zwrotu pobranego podatku będzie trzeba uiścić dodatkowo odsetki od danej kwoty za cały okres, który może nawet sięgać 5 lat.

Źródła:

1. Rozporządzenie Ministra Infrastruktury w sprawie warunków technicznych, jakim powinny odpowiadać budynki i ich usytuowanie - Dz.U. 2022 poz. 1225
2. Ustawa z dnia 27 marca 2003 r. o planowaniu i zagospodarowaniu przestrzennym - Dz.U. 2003 nr 80 poz. 717
3. Ustawa z dnia 11 kwietnia 2003 r. o kształtowaniu ustroju rolnego - Dz.U. 2003 nr 64 poz. 592
4. Ustawa z dnia 20 kwietnia 2004 r. o promocji zatrudnienia i instytucjach rynku pracy - Dz.U. 2004 nr 99 poz. 1001
5. Ustawa z dnia 20 lipca 1990 r. o wliczaniu okresów pracy w indywidualnym gospodarstwie rolnym do pracowniczego stażu pracy - Dz.U. 1990 nr 54 poz. 310
6. Ustawa z dnia 7 lipca 1994 r. - Prawo budowlane - Dz.U. 1994 nr 89 poz. 414
7. Ustawa z dnia 11 marca 2004 r. o podatku od towarów i usług - Dz.U. 2004 nr 54 poz. 535
8. Ustawa z dnia 29 sierpnia 1997 r. - Ordynacja podatkowa - Dz.U. 1997 nr 137 poz. 926