Czy sąd może przyznać żonie całe mieszkanie za dług alimentacyjny męża?

W opisanej sytuacji trzeba odróżnić trzy kwestie: ustanie wspólności majątkowej, sam podział majątku wspólnego oraz egzekucję zaległych alimentów. To, że mąż ma duży dług alimentacyjny i został skazany za uchylanie się od alimentów, nie oznacza jeszcze, że sąd w sprawie działowej „przepisze” jego udział w mieszkaniu bezpośrednio na Panią zamiast na dziecko.

Jeżeli lokal należy do majątku wspólnego, po ustaniu wspólności majątkowej udziały małżonków są co do zasady równe, zgodnie z art. 43 § 1 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy. Sam podział majątku może nastąpić po ustaniu wspólności ustawowej, np. po rozwodzie, separacji, umowie majątkowej albo prawomocnym wyroku ustanawiającym rozdzielność majątkową.

Czy sąd może przyznać Pani całe mieszkanie?

Tak, jest to możliwe. W postępowaniu o podział majątku wspólnego sąd może przyznać lokal jednemu z małżonków z obowiązkiem spłaty drugiego. Podstawą jest art. 46 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego w związku z art. 1035 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny oraz art. 211 i art. 212 § 2 Kodeksu cywilnego, które stosuje się odpowiednio do zniesienia współwłasności i działu majątku.

W praktyce przy mieszkaniu najczęściej wchodzą w grę dwa rozwiązania:

• przyznanie lokalu jednemu z małżonków z obowiązkiem spłaty drugiego,
• sprzedaż lokalu i podział uzyskanej ceny.

Fizyczny podział mieszkania na odrębne części zwykle nie jest możliwy z uwagi na charakter lokalu. Art. 211 Kodeksu cywilnego przewiduje pierwszeństwo podziału w naturze, ale tylko wtedy, gdy nie jest on sprzeczny z przepisami, społeczno-gospodarczym przeznaczeniem rzeczy ani nie powoduje istotnej zmiany rzeczy lub znacznego zmniejszenia jej wartości.

Jeżeli więc chce Pani zachować mieszkanie, powinna Pani wnosić przede wszystkim o przyznanie lokalu na wyłączną własność Pani, z odpowiednim rozliczeniem udziału męża.

Czy dług alimentacyjny męża może zastąpić spłatę jego udziału?

Co do zasady – nie wprost. Jeżeli zaległe alimenty są zasądzone na rzecz córki, to wierzycielem jest córka, a nie Pani. Wynika to z treści tytułu wykonawczego i z samej natury roszczenia alimentacyjnego. Oznacza to, że sąd działowy nie powinien potraktować długu wobec dziecka jako długu wobec Pani i „zaliczyć” go automatycznie na spłatę udziału męża w mieszkaniu.

Inaczej byłoby tylko wtedy, gdy ma Pani wobec męża własne wymagalne roszczenia, które mogą być rozliczane w tej sprawie albo potrącane na zasadach wynikających z art. 498 i nast. Kodeksu cywilnego. W sprawach o podział majątku nie każde roszczenie da się jednak rozliczyć wprost, dlatego znaczenie ma dokładny stan faktyczny i treść zgłaszanych żądań.

To oznacza, że najbezpieczniejszy wariant procesowy zwykle wygląda tak:

• Pani wnosi o przyznanie mieszkania na wyłączność,
• sąd ustala wartość mieszkania i wysokość udziałów,
• sąd może zasądzić spłatę na rzecz męża,
• następnie wierzyciel alimentacyjny albo komornik może skierować egzekucję do wierzytelności męża o tę spłatę.

Właśnie dlatego zaległości alimentacyjne nadal mogą realnie pomóc w praktyce, ale nie przez automatyczne „przepisanie” udziału, tylko przez zajęcie pieniędzy należnych mężowi po podziale.

Jak wykorzystać egzekucję alimentów w sprawie o podział majątku?

Jeżeli przeciwko mężowi toczy się egzekucja alimentów, należy poinformować komornika o sprawie o podział majątku oraz o ewentualnym przyznaniu mężowi spłaty. Komornik może prowadzić egzekucję z wierzytelności przysługującej dłużnikowi, czyli z kwoty spłaty należnej mu od Pani. Podstawą są przepisy o egzekucji z innych wierzytelności, w szczególności art. 895 i nast. ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego.

W praktyce warto:

• zawiadomić komornika o sygnaturze sprawy o podział majątku,
• po wydaniu postanowienia przesłać komornikowi jego odpis,
• w razie potrzeby złożyć do sądu informację, że wobec męża prowadzona jest egzekucja alimentów,
• sprawdzić, czy zajęcie wierzytelności obejmuje przyszłą spłatę zasądzoną na rzecz męża.

Jeżeli zaległości alimentacyjne są już ujawnione w księdze wieczystej, trzeba dodatkowo ustalić, jaki dokładnie wpis został dokonany i na czyją rzecz. Sam wpis w księdze nie zmienia jednak zasad podziału majątku między małżonkami; może natomiast wpływać na bezpieczeństwo obrotu i sytuację egzekucyjną.

Zobacz również:

alkoholizm a podział

Czy można żądać rozliczenia opłat za mieszkanie, które płaciła tylko żona?

Tak, to bardzo ważny element sprawy. Jeżeli po ustaniu wspólności majątkowej sama ponosi Pani ciężary związane z lokalem, może Pani domagać się ich rozliczenia. W postępowaniu o podział majątku sąd rozstrzyga także o wzajemnych roszczeniach małżonków z tytułu posiadania rzeczy, pobranych pożytków i innych przychodów, poczynionych nakładów i spłaconych długów obciążających majątek wspólny – wynika to z art. 618 § 1 i § 3 Kodeksu postępowania cywilnego w związku z art. 567 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego.

Jeżeli więc tylko Pani opłacała:

• czynsz do spółdzielni lub wspólnoty,
• media, jeśli obciążały wspólny lokal,
• raty kredytu zaciągniętego na wspólny lokal,
• konieczne remonty lub opłaty eksploatacyjne,

to należy to wykazać rachunkami, potwierdzeniami przelewów i zestawieniem wpłat. Sąd może odpowiednio skorygować końcowe rozliczenie między stronami.

Trzeba jednak odróżniać wydatki konieczne od zwykłych kosztów korzystania z lokalu. Jeżeli tylko Pani korzystała z mieszkania, druga strona może podnosić, że część kosztów miała charakter osobisty i nie wszystko podlega zwrotowi w pełnym zakresie. Tu znaczenie ma dokładny stan faktyczny.

Czy przemoc i uchylanie się od obowiązków rodzinnych mają znaczenie?

Mogą mieć, ale nie zawsze wprost dla samego przyznania mieszkania. Prawomocne skazanie za znęcanie się oraz za uchylanie się od obowiązku alimentacyjnego może mieć znaczenie dowodowe dla oceny relacji stron, sposobu korzystania z mieszkania i zasadności przyznania lokalu właśnie Pani. Nie oznacza jednak automatycznie utraty udziału w majątku.

W szczególnych przypadkach można rozważyć także żądanie ustalenia nierównych udziałów w majątku wspólnym. Podstawą jest art. 43 § 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, zgodnie z którym z ważnych powodów każdy z małżonków może żądać ustalenia udziałów z uwzględnieniem stopnia, w jakim każdy z nich przyczynił się do powstania majątku wspólnego. Zgodnie z art. 43 § 3 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego przy ocenie przyczynienia uwzględnia się także nakład osobistej pracy przy wychowywaniu dzieci i we wspólnym gospodarstwie domowym.

To jednak środek wyjątkowy. Sam fakt alkoholizmu, przemocy czy niepłacenia alimentów nie zawsze wystarczy. Sąd bada łącznie:

• istnienie ważnych powodów,
• rzeczywisty stopień przyczynienia się każdego z małżonków do powstania majątku wspólnego.

Jeżeli problemem jest także ryzyko roztrwonienia składników majątku przez uzależnionego małżonka, pomocny może być materiał o ochronie przed uszczupleniem majątek alkoholika.

Jakie wnioski warto złożyć do sądu?

W piśmie w sprawie o podział majątku warto rozważyć następujące żądania i twierdzenia:

Jeżeli w mieszkaniu pozostaje też niespłacony kredyt, sposób rozliczeń wymaga osobnej analizy, bo sam podział majątku nie zmienia automatycznie stosunku z bankiem. W podobnych stanach faktycznych znaczenie ma również to, kto faktycznie korzystał z rzeczy i kto spłacał zobowiązanie, jak przy sprawie dotyczącej kredyt na samochód męża.

Czego sąd raczej nie zrobi?

Sąd co do zasady nie powinien:

• przyznać Pani udziału męża w mieszkaniu wyłącznie dlatego, że mąż zalega z alimentami wobec dziecka,
• pominąć udziału męża bez przeprowadzenia rozliczeń wynikających z wartości majątku i zgłoszonych roszczeń,
• zastąpić postępowania egzekucyjnego komornika własnym rozliczeniem długu alimentacyjnego, jeśli wierzycielem jest dziecko.

Jeżeli więc celem jest praktyczne przejęcie mieszkania i jednoczesne pozbawienie męża realnej korzyści finansowej, najczęściej najlepsza droga to:

1. uzyskać przyznanie mieszkania Pani,
2. zgłosić wszystkie rozliczenia obniżające ewentualną spłatę,
3. doprowadzić do zajęcia przez komornika wierzytelności męża o spłatę.

Jakie dokumenty przygotować?

Przed rozprawą warto zgromadzić:

• odpis księgi wieczystej lokalu,
• dokument nabycia mieszkania,
• wyrok rozwodowy albo postanowienie/wyrok o ustanowieniu rozdzielności majątkowej,
• wyroki i tytuły wykonawcze dotyczące alimentów,
• zaświadczenie od komornika o stanie zadłużenia i egzekucji,
• prawomocne wyroki karne dotyczące uchylania się od alimentów i przemocy,
• potwierdzenia opłat do spółdzielni, rachunków, remontów i innych wydatków,
• ewentualną wycenę mieszkania albo wniosek o opinię biegłego.

Przykłady

Poniżej dwa typowe warianty pokazujące, jak podobne sprawy są rozliczane w praktyce.

FAQ

Czy dług alimentacyjny wpisany do księgi wieczystej daje mi prawo do całego mieszkania?

Nie automatycznie. Wpis w księdze wieczystej może zabezpieczać roszczenia, ale sam przez się nie powoduje, że udział męża przechodzi na Panią w sprawie o podział majątku.

Czy mogę dostać mieszkanie bez spłaty męża?

To możliwe tylko w szczególnych przypadkach, np. gdy rozliczenia między stronami wykażą, że spłata ulega znacznemu zmniejszeniu albo zniesieniu. Sam dług alimentacyjny wobec dziecka zwykle do tego nie wystarcza.

Czy komornik może zabrać spłatę należną mężowi po podziale majątku?

Tak. Jeżeli mężowi będzie przysługiwać wierzytelność o spłatę, może ona zostać zajęta w egzekucji, w tym na zaległe alimenty, na podstawie art. 895 i nast. Kodeksu postępowania cywilnego.

Czy mogę żądać zwrotu pieniędzy za czynsz i opłaty, które sama ponosiłam?

Tak, jeżeli wydatki dotyczyły majątku wspólnego albo wspólnego lokalu i potrafi je Pani udowodnić. Takie roszczenia można zgłaszać w postępowaniu o podział majątku.

Czy wyrok karny za niealimentację pomaga w sprawie?

Tak, ale pośrednio. Jest ważnym dowodem na zachowanie męża, nie zastępuje jednak rozliczeń majątkowych wymaganych w sprawie działowej.

Źródła

• art. 43 § 1–3, art. 46 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy
• art. 211, art. 212 § 2, art. 498 i nast., art. 1035 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny
• art. 567 § 1, art. 618 § 1 i § 3, art. 895 i nast. ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego