Zniszczenie książki z biblioteki

Czy biblioteka może pobierać opłaty za zniszczoną albo niezwróconą książkę?

Tak. Podstawą jest przede wszystkim art. 14 ust. 2 pkt 5 ustawy z dnia 27 czerwca 1997 r. o bibliotekach, zgodnie z którym opłaty mogą być pobierane za uszkodzenie, zniszczenie lub niezwrócenie materiałów bibliotecznych. Ten sam art. 14 ust. 2 pkt 4 ustawy o bibliotekach pozwala pobierać opłaty za niezwrócenie w terminie wypożyczonych materiałów bibliotecznych.

Jednocześnie art. 14 ust. 1 ustawy o bibliotekach stanowi, że usługi bibliotek, których organizatorami są podmioty wskazane w art. 8 ust. 2 tej ustawy, są ogólnie dostępne i bezpłatne, z wyjątkami określonymi w art. 14 ust. 2. Oznacza to, że sama możliwość korzystania z biblioteki jest bezpłatna, ale biblioteka może przewidzieć opłaty w sytuacjach szczególnych, np. gdy książka została zniszczona albo nie wróciła do zbiorów.

W praktyce lepiej posługiwać się pojęciem opłaty, odszkodowania albo kosztu odtworzenia zbioru, a nie dowolnie ustalonej kary. Jeżeli biblioteka żąda kwoty rażąco oderwanej od wartości książki lub kosztów jej zastąpienia, dłużnik może kwestionować wysokość roszczenia w sądzie. Podstawą odpowiedzialności odszkodowawczej może być art. 471 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny, jeżeli użytkownik nie wykonał albo nienależycie wykonał obowiązek zwrotu książki wynikający z regulaminu lub umowy korzystania z biblioteki.

Regulamin biblioteki i dokumenty podpisywane przez ucznia lub rodzica

Najważniejszym dokumentem jest regulamin biblioteki. Art. 14 ust. 4 ustawy o bibliotekach stanowi, że zasady i warunki korzystania z biblioteki określa regulamin nadany przez jej dyrektora albo kierownika. W regulaminie warto jasno zapisać:

• kto może wypożyczać książki i na jakich zasadach,
• termin zwrotu książek i podręczników,
• obowiązek zwrotu książki w stanie niepogorszonym ponad normalne zużycie,
• zasady rozliczenia książki zagubionej, zniszczonej albo uszkodzonej,
• możliwość dostarczenia identycznego egzemplarza zamiast zapłaty, jeżeli biblioteka to dopuszcza,
• sposób ustalania kwoty należnej bibliotece, np. według ceny zakupu, aktualnej ceny rynkowej, kosztu odkupienia albo kosztu naprawy,
• termin zapłaty po doręczeniu wezwania.

W szkołach trzeba dodatkowo pamiętać o art. 98 ust. 1 pkt 23 ustawy z dnia 14 grudnia 2016 r. Prawo oświatowe, zgodnie z którym statut szkoły określa organizację biblioteki szkolnej oraz warunki i zakres współpracy biblioteki szkolnej z uczniami, nauczycielami i rodzicami. Dlatego regulamin biblioteki szkolnej powinien być zgodny ze statutem szkoły i procedurami obowiązującymi w placówce.

Praktycznie najbezpieczniejsze jest uzyskanie od rodzica albo pełnoletniego ucznia oświadczenia, że zapoznał się z regulaminem biblioteki i akceptuje zasady odpowiedzialności za niezwrócenie, uszkodzenie lub zniszczenie książek. W przypadku uczniów niepełnoletnich ma to duże znaczenie, ponieważ zgodnie z art. 12 Kodeksu cywilnego osoba, która nie ukończyła 13 lat, nie ma zdolności do czynności prawnych, a zgodnie z art. 15 Kodeksu cywilnego małoletni od 13 do 18 lat ma ograniczoną zdolność do czynności prawnych.

Odpowiedzialność ucznia, rodzica i pełnoletniego czytelnika

Jeżeli książkę wypożycza osoba pełnoletnia, biblioteka może kierować roszczenie bezpośrednio do niej. Podstawą będzie obowiązek zwrotu rzeczy i odpowiedzialność za nienależyte wykonanie zobowiązania, w szczególności art. 471 Kodeksu cywilnego, jeżeli czytelnik nie zwrócił książki albo zwrócił ją zniszczoną.

W przypadku ucznia niepełnoletniego sytuacja zależy od wieku dziecka, sposobu wypożyczenia i dokumentów obowiązujących w szkole. Jeżeli rodzic podpisał zobowiązanie albo potwierdził zapoznanie się z regulaminem, bibliotece łatwiej wykazać, że to rodzic przyjął określone obowiązki. Jeżeli takiego dokumentu nie ma, roszczenie może być trudniejsze dowodowo, zwłaszcza gdy dziecko jest bardzo małe.

Trzeba też odróżnić odpowiedzialność umowną od odpowiedzialności za czyn niedozwolony. Art. 426 Kodeksu cywilnego stanowi, że małoletni, który nie ukończył 13 lat, nie ponosi odpowiedzialności za wyrządzoną szkodę na zasadzie winy. Natomiast art. 427 Kodeksu cywilnego przewiduje odpowiedzialność osoby zobowiązanej do nadzoru, jeżeli szkoda została wyrządzona przez osobę, której z powodu wieku albo stanu psychicznego lub cielesnego winy przypisać nie można, chyba że nadzór był wykonywany należycie albo szkoda powstałaby także przy starannym nadzorze.

W realiach biblioteki szkolnej najczęściej najprostsze jest więc oparcie roszczenia na regulaminie, oświadczeniu rodzica i dokumentacji wypożyczenia, a nie na ogólnych zarzutach wobec dziecka.

Jak ustalić wysokość opłaty za zniszczoną książkę?

Kwota żądana przez bibliotekę powinna dać się uzasadnić. Może odpowiadać cenie odkupienia takiego samego egzemplarza, kosztowi zakupu aktualnego wydania, kosztowi oprawy albo naprawy. Jeżeli książka jest już niedostępna, regulamin może przewidywać sposób ustalenia ekwiwalentu, np. według wartości księgowej, wartości rynkowej albo ceny porównywalnej publikacji zaakceptowanej przez bibliotekę.

Warto unikać zapisów, które przewidują automatyczną, bardzo wysoką kwotę niezależnie od wartości książki. Jeżeli sprawa trafi do sądu, biblioteka powinna wykazać wysokość szkody zgodnie z art. 6 Kodeksu cywilnego, który stanowi, że ciężar udowodnienia faktu spoczywa na osobie, która z tego faktu wywodzi skutki prawne. W procesie cywilnym znaczenie ma także art. 232 zdanie pierwsze Kodeksu postępowania cywilnego, zgodnie z którym strony są obowiązane wskazywać dowody dla stwierdzenia faktów, z których wywodzą skutki prawne.

Wezwanie do zwrotu książki albo zapłaty

Zanim biblioteka skieruje sprawę do sądu, powinna wysłać wezwanie. Jeżeli termin zapłaty nie wynika z regulaminu, zastosowanie ma art. 455 Kodeksu cywilnego, zgodnie z którym świadczenie powinno być spełnione niezwłocznie po wezwaniu dłużnika do wykonania. W wezwaniu warto wyznaczyć konkretny termin, np. 7 albo 14 dni od doręczenia pisma.

Wezwanie powinno zawierać:

• dane biblioteki lub szkoły,
• dane czytelnika, ucznia albo rodzica, do którego kierowane jest pismo,
• tytuł książki, numer inwentarzowy i datę wypożyczenia,
• informację, czy biblioteka żąda zwrotu książki, dostarczenia egzemplarza zastępczego czy zapłaty,
• kwotę i sposób jej wyliczenia,
• numer rachunku bankowego, jeżeli żądana jest zapłata,
• termin wykonania obowiązku,
• informację, że brak reakcji może skutkować skierowaniem sprawy na drogę postępowania cywilnego.

Jeżeli biblioteka zamierza żądać odsetek, podstawą jest art. 481 § 1 Kodeksu cywilnego. Przepis ten przewiduje, że jeżeli dłużnik opóźnia się ze spełnieniem świadczenia pieniężnego, wierzyciel może żądać odsetek za czas opóźnienia, chociażby nie poniósł żadnej szkody i chociażby opóźnienie było następstwem okoliczności, za które dłużnik odpowiedzialności nie ponosi. Wysokość odsetek ustawowych za opóźnienie wynika z art. 481 § 2 Kodeksu cywilnego, jeżeli strony nie ustaliły wyższych odsetek w granicach prawa.

Pozew o zapłatę przeciwko czytelnikowi albo rodzicowi

Jeżeli wezwanie nie przyniesie skutku, biblioteka może dochodzić należności przed sądem cywilnym. Przy roszczeniach wynikających z umów, gdy wartość przedmiotu sporu nie przekracza 20 000 zł, zastosowanie może mieć postępowanie uproszczone na podstawie art. 505¹ § 1 Kodeksu postępowania cywilnego. Obecnie nie należy automatycznie zakładać, że pozew trzeba składać na dawnym urzędowym formularzu, bo wymogi formalne zależą od aktualnych przepisów i rodzaju postępowania.

W pozwie trzeba wykazać zarówno zasadę odpowiedzialności, jak i wysokość żądania. Pomocne będą zwłaszcza: regulamin biblioteki, oświadczenie rodzica lub czytelnika, karta wypożyczenia, ewidencja biblioteczna, korespondencja, protokół uszkodzenia, zdjęcia książki, faktura zakupu albo wydruk aktualnej ceny egzemplarza.

Jeżeli biblioteka dysponuje pełnymi danymi dłużnika i dochodzi roszczenia pieniężnego, można rozważyć elektroniczne postępowanie upominawcze. Trzeba jednak pamiętać, że w razie skutecznego sprzeciwu sprawa nie zakończy się na etapie nakazu zapłaty i może wymagać dalszego dochodzenia roszczenia przed sądem właściwym.

Przedawnienie roszczeń biblioteki

Roszczenia majątkowe przedawniają się zgodnie z art. 117 § 1 Kodeksu cywilnego. Zgodnie z art. 118 Kodeksu cywilnego podstawowy termin przedawnienia wynosi 6 lat, a dla roszczeń o świadczenia okresowe oraz roszczeń związanych z prowadzeniem działalności gospodarczej 3 lata. Koniec terminu przedawnienia przypada co do zasady na ostatni dzień roku kalendarzowego, chyba że termin przedawnienia jest krótszy niż 2 lata.

W przypadku typowej biblioteki szkolnej lub publicznej roszczenie o zwrot wartości zniszczonej książki zasadniczo nie jest roszczeniem związanym z działalnością gospodarczą, więc najczęściej należy przyjmować 6-letni termin przedawnienia. Każdą sprawę trzeba jednak ocenić indywidualnie, zwłaszcza gdy bibliotekę prowadzi podmiot prywatny albo roszczenie wynika z innego rodzaju umowy.

FAQ

Podsumowanie

Biblioteka może domagać się zwrotu książki, odkupienia egzemplarza albo zapłaty za zniszczenie czy niezwrócenie materiałów bibliotecznych. Kluczowe znaczenie ma jednak dobrze przygotowany regulamin, potwierdzenie zapoznania się z nim przez rodzica lub pełnoletniego czytelnika oraz dokumentacja wypożyczenia i szkody. Im lepiej biblioteka udokumentuje swoje roszczenie, tym większa szansa na dobrowolną zapłatę albo skuteczne dochodzenie należności w sądzie.

Źródła

• Art. 14 ust. 1, ust. 2 pkt 4 i 5 oraz ust. 4 ustawy z dnia 27 czerwca 1997 r. o bibliotekach.
• Art. 98 ust. 1 pkt 23 ustawy z dnia 14 grudnia 2016 r. Prawo oświatowe.
• Art. 6, art. 12, art. 15, art. 117 § 1, art. 118, art. 426, art. 427, art. 455, art. 471 oraz art. 481 § 1 i § 2 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny.
• Art. 232 zdanie pierwsze oraz art. 505¹ § 1 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. Kodeks postępowania cywilnego.