Wznowienie postępowania rozwodowego po prawomocnym wyroku

Czy po apelacji można jeszcze podważyć wyrok rozwodowy?

Sprawy o rozwód rozpoznaje w pierwszej instancji sąd okręgowy, ponieważ art. 17 pkt 1 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. Kodeks postępowania cywilnego przekazuje sądom okręgowym sprawy o prawa niemajątkowe, do których należy rozwód. Od wyroku sądu okręgowego przysługuje apelacja do sądu apelacyjnego na podstawie art. 367 § 1 i § 2 Kodeksu postępowania cywilnego.

Jeżeli apelacja została rozpoznana i sąd drugiej instancji utrzymał wyrok rozwodowy, zwykły tok zaskarżenia zostaje wyczerpany. W sprawie o rozwód nie można wnieść skargi kasacyjnej, ponieważ art. 398² § 2 pkt 1 Kodeksu postępowania cywilnego wyłącza skargę kasacyjną między innymi w sprawach o rozwód, separację i alimenty.

Po prawomocnym zakończeniu sprawy rozwodowej realnie rozważa się więc przede wszystkim skargę o wznowienie postępowania. Jest to jednak nadzwyczajny środek prawny, który nie służy do ponownej oceny tych samych dowodów ani do poprawienia taktyki procesowej po przegranej sprawie.

Szersze pytanie pojawia się wtedy, gdy były małżonek chce odwrócić sam skutek rozwodu; osobno wyjaśniamy, czy można cofnąć prawomocny rozwód.

Kiedy skarga o wznowienie postępowania rozwodowego jest dopuszczalna?

Podstawową zasadę zawiera art. 399 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego: można żądać wznowienia postępowania zakończonego prawomocnym wyrokiem tylko w wypadkach przewidzianych w dziale Kodeksu postępowania cywilnego dotyczącym wznowienia postępowania. Oznacza to, że przyczyny wznowienia są zamknięte i nie można ich rozszerzać tylko dlatego, że strona uważa wyrok za niesprawiedliwy.

W praktyce w sprawach rozwodowych najczęściej analizuje się następujące podstawy:

Samo przekonanie, że sąd błędnie ocenił zeznania, wiadomości e-mail lub wydruki z komunikatora, nie wystarcza do wznowienia. Takie zarzuty powinny być co do zasady podnoszone w apelacji, a nie dopiero po prawomocnym zakończeniu sprawy.

Jeżeli problem dotyczy nowych dowodów ujawnionych jeszcze na etapie postępowania odwoławczego, znaczenie ma art. 381 Kodeksu postępowania cywilnego. Przepis ten pozwala sądowi drugiej instancji pominąć nowe fakty i dowody, jeżeli strona mogła je powołać wcześniej, chyba że potrzeba ich powołania wynikła później. Szerzej wyjaśnia to materiał o tym, kiedy można zgłosić nowe dowody w apelacji.

Nowe małżeństwo po rozwodzie a zakaz wznowienia

W sprawach rozwodowych trzeba zawsze sprawdzić art. 400 Kodeksu postępowania cywilnego. Zgodnie z tym przepisem niedopuszczalna jest skarga o wznowienie od wyroku orzekającego unieważnienie małżeństwa albo rozwód, a także od wyroku ustalającego nieistnienie małżeństwa, jeżeli choćby jedna ze stron zawarła po uprawomocnieniu się wyroku nowy związek małżeński.

To ograniczenie ma bardzo praktyczne znaczenie. Jeżeli były mąż albo była żona po prawomocnym rozwodzie ponownie zawarli małżeństwo, sąd odrzuci skargę o wznowienie sprawy rozwodowej, nawet gdy strona powołuje się na poważne uchybienia w poprzednim procesie. Przepis chroni stabilność stanu cywilnego i pewność nowego małżeństwa.

Terminy na wniesienie skargi o wznowienie

Termin podstawowy wynika z art. 407 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego. Skargę o wznowienie wnosi się w terminie 3 miesięcy. Termin liczy się od dnia, w którym strona dowiedziała się o podstawie wznowienia. Jeżeli podstawą jest pozbawienie możności działania albo brak należytej reprezentacji, termin biegnie od dnia, w którym strona, jej organ albo przedstawiciel ustawowy dowiedzieli się o wyroku.

Jeżeli podstawą wznowienia jest orzeczenie Trybunału Konstytucyjnego, art. 407 § 2 Kodeksu postępowania cywilnego przewiduje termin 3 miesięcy od dnia wejścia w życie orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego.

Trzeba też pamiętać o terminie granicznym z art. 408 Kodeksu postępowania cywilnego. Po upływie 10 lat od dnia uprawomocnienia się wyroku co do zasady nie można żądać wznowienia. Wyjątek dotyczy sytuacji, gdy strona była pozbawiona możności działania albo nie była należycie reprezentowana.

Czy dowody zdobyte przez włamanie do poczty mogą uzasadniać wznowienie?

Jeżeli były małżonek bez uprawnienia uzyskał dostęp do poczty elektronicznej, komunikatora, komputera lub innego zabezpieczonego nośnika informacji, może wchodzić w grę art. 267 § 1 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. Kodeks karny. Przepis ten penalizuje bezprawne uzyskanie dostępu do informacji nieprzeznaczonej dla sprawcy, między innymi przez przełamanie albo ominięcie zabezpieczenia elektronicznego, magnetycznego, informatycznego lub innego szczególnego zabezpieczenia. Czyn jest zagrożony grzywną, karą ograniczenia wolności albo karą pozbawienia wolności do lat 2.

Znaczenie mogą mieć również art. 267 § 2, § 3 i § 4 Kodeksu karnego, jeżeli sprawca bez uprawnienia uzyskał dostęp do całości albo części systemu informatycznego, zakładał urządzenie podsłuchowe, program lub posługiwał się takim urządzeniem w celu uzyskania informacji. Zgodnie z art. 267 § 5 Kodeksu karnego ściganie tych przestępstw następuje na wniosek pokrzywdzonego.

Dla wznowienia sprawy cywilnej szczególnie ważny jest jednak art. 404 Kodeksu postępowania cywilnego. Z powodu przestępstwa można żądać wznowienia co do zasady tylko wtedy, gdy czyn został ustalony prawomocnym wyrokiem skazującym. Wyjątek dotyczy sytuacji, gdy postępowanie karne nie może być wszczęte albo zostało umorzone z innych przyczyn niż brak dowodów.

W praktyce oznacza to, że samo twierdzenie, iż były małżonek włamał się do poczty, zwykle nie wystarczy. Trzeba wykazać nie tylko bezprawny dostęp, ale także związek między tym czynem a uzyskaniem wyroku rozwodowego o określonej treści. Jeżeli strona sama przyznała winę w toku rozprawy, sąd rozpoznający skargę o wznowienie będzie oceniał, czy wyrok rzeczywiście został uzyskany za pomocą przestępstwa, czy też o jego treści przesądziły również inne elementy postępowania.

Ochrona dóbr osobistych po ujawnieniu prywatnej korespondencji

Niezależnie od możliwości wznowienia postępowania rozwodowego osoba, której prywatna korespondencja została bezprawnie przejęta albo ujawniona, może dochodzić ochrony dóbr osobistych. Podstawą jest art. 23 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny, który chroni między innymi prywatność, tajemnicę korespondencji, cześć i dobre imię.

Roszczenia określa art. 24 § 1 Kodeksu cywilnego. Osoba, której dobro osobiste zostaje zagrożone cudzym działaniem, może żądać zaniechania tego działania, chyba że nie jest ono bezprawne. W razie dokonanego naruszenia może żądać usunięcia jego skutków, w szczególności złożenia oświadczenia odpowiedniej treści i w odpowiedniej formie. Na zasadach przewidzianych w Kodeksie cywilnym może także żądać zadośćuczynienia pieniężnego albo zapłaty odpowiedniej sumy na wskazany cel społeczny.

Jeżeli przez naruszenie dobra osobistego powstała szkoda majątkowa, art. 24 § 2 Kodeksu cywilnego pozwala dochodzić jej naprawienia na zasadach ogólnych. W praktyce w sprawach o prywatną korespondencję najczęściej dochodzi się przeprosin, zakazu dalszego rozpowszechniania wiadomości, zadośćuczynienia oraz usunięcia kopii materiałów.

Dowód uzyskany bezprawnie w sprawie cywilnej

Kodeks postępowania cywilnego nie zawiera ogólnej zasady, że każdy dowód zdobyty z naruszeniem prawa jest automatycznie niedopuszczalny. Zgodnie z art. 227 Kodeksu postępowania cywilnego przedmiotem dowodu są fakty mające dla rozstrzygnięcia sprawy istotne znaczenie. Jednocześnie sąd powinien ocenić wniosek dowodowy także przez pryzmat art. 235² § 1 Kodeksu postępowania cywilnego, który wskazuje przypadki pominięcia dowodu, na przykład gdy dowód ma wykazać fakt nieistotny, jest nieprzydatny albo zmierza jedynie do przedłużenia postępowania.

W sprawach rodzinnych sąd może zderzać ze sobą kilka wartości: prawo do sądu, potrzebę ustalenia prawdy o rozkładzie pożycia, ochronę prywatności i tajemnicę korespondencji. Dlatego reakcja sądu na prywatne wiadomości zdobyte w sposób bezprawny zależy od konkretnych okoliczności: sposobu zdobycia materiału, znaczenia dowodu, skali naruszenia prywatności oraz tego, czy strona zgłaszała zarzuty w toku procesu.

Jeżeli strona wie, że przeciwnik posługuje się materiałami zdobytymi przez włamanie do poczty lub komputera, nie powinna milczeć do końca procesu. Należy zgłosić zastrzeżenia, opisać sposób naruszenia, wnosić o pominięcie dowodu, a równolegle rozważyć zawiadomienie o przestępstwie i zabezpieczenie dowodów naruszenia.

Co można zrobić krok po kroku?

1. Uzyskać i przeanalizować prawomocny wyrok oraz uzasadnienia sądu pierwszej i drugiej instancji, aby ustalić, jakie dowody rzeczywiście przesądziły o rozstrzygnięciu.
2. Sprawdzić, czy nie zachodzi zakaz z art. 400 Kodeksu postępowania cywilnego, czyli czy po rozwodzie żadna ze stron nie zawarła nowego małżeństwa.
3. Ustalić konkretną podstawę wznowienia z art. 401, art. 401¹ albo art. 403 Kodeksu postępowania cywilnego oraz termin z art. 407 i art. 408 Kodeksu postępowania cywilnego.
4. Jeżeli chodzi o włamanie do poczty lub komputera, rozważyć zawiadomienie o przestępstwie z art. 267 Kodeksu karnego wraz z wnioskiem o ściganie, o którym mowa w art. 267 § 5 Kodeksu karnego.
5. Oddzielnie ocenić pozew o ochronę dóbr osobistych na podstawie art. 23 i art. 24 Kodeksu cywilnego, ponieważ ta droga może być dostępna nawet wtedy, gdy wznowienie rozwodu nie jest możliwe.

FAQ

Czy można wznowić sprawę rozwodową tylko dlatego, że sąd źle ocenił dowody?

Co do zasady nie. Błędna ocena dowodów powinna być kwestionowana w apelacji na podstawie przepisów o postępowaniu odwoławczym. Skarga o wznowienie wymaga szczególnej podstawy, na przykład nieważności postępowania z art. 401 Kodeksu postępowania cywilnego albo podstawy restytucyjnej z art. 403 Kodeksu postępowania cywilnego.

Czy w sprawie o rozwód można wnieść skargę kasacyjną?

Nie. Art. 398² § 2 pkt 1 Kodeksu postępowania cywilnego wprost stanowi, że skarga kasacyjna jest niedopuszczalna między innymi w sprawach o rozwód, separację i alimenty.

Czy wyrok skazujący za włamanie do poczty automatycznie wznawia rozwód?

Nie automatycznie. Prawomocny wyrok skazujący może spełniać warunek z art. 404 Kodeksu postępowania cywilnego, ale nadal trzeba wykazać podstawę z art. 403 § 1 pkt 2 Kodeksu postępowania cywilnego, czyli że wyrok rozwodowy został uzyskany za pomocą przestępstwa, oraz zachować terminy do wniesienia skargi.

Czy można pozwać byłego małżonka za ujawnienie prywatnych wiadomości?

Tak, jeżeli doszło do naruszenia prywatności, tajemnicy korespondencji, czci lub innego dobra osobistego. Podstawą są art. 23 i art. 24 Kodeksu cywilnego. W zależności od skutków naruszenia można żądać między innymi zaniechania, przeprosin, usunięcia skutków naruszenia, zadośćuczynienia albo odszkodowania.

Ile jest czasu na skargę o wznowienie?

Zasadniczo 3 miesiące od dowiedzenia się o podstawie wznowienia, zgodnie z art. 407 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego. Dodatkowo art. 408 Kodeksu postępowania cywilnego wprowadza granicę 10 lat od uprawomocnienia się wyroku, z wyjątkiem przypadków pozbawienia możności działania albo braku należytej reprezentacji.

Źródła

• art. 17 pkt 1, art. 227, art. 235² § 1, art. 367 § 1 i § 2, art. 398² § 2 pkt 1, art. 399 § 1, art. 400, art. 401, art. 401¹, art. 403, art. 404, art. 407 i art. 408 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. Kodeks postępowania cywilnego
• art. 23 i art. 24 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny
• art. 267 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. Kodeks karny
• art. 56 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy