Przemoc domowa ze strony ojca

Przemoc domowa ze strony ojca – od czego zacząć?

Jeżeli ojciec od lat nadużywa alkoholu, wszczyna awantury, bije, poniża, grozi śmiercią albo zastrasza domowników, nie należy ograniczać się do rozmów rodzinnych. Taki opis może wskazywać na przemoc domową oraz na przestępstwo znęcania się nad osobą najbliższą z art. 207 § 1 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny. Przepis ten obejmuje zarówno znęcanie fizyczne, jak i psychiczne.

W pierwszej kolejności trzeba zadbać o bezpieczeństwo mamy i pozostałych domowników. Przy każdej awanturze, groźbach lub przemocy fizycznej należy dzwonić pod numer 112. Interwencje Policji są ważne nie tylko ze względów bezpieczeństwa, lecz także dowodowo – funkcjonariusze sporządzają dokumentację, która może mieć znaczenie w sprawie karnej, cywilnej i rodzinnej.

Jeżeli ojciec nadużywa alkoholu, nie zmienia to odpowiedzialności za przemoc. Alkohol może tłumaczyć mechanizm zachowania, ale co do zasady nie usprawiedliwia przemocy wobec rodziny. W praktyce warto równolegle szukać pomocy w gminnej komisji rozwiązywania problemów alkoholowych, ośrodku pomocy społecznej oraz u prawnika.

Znęcanie fizyczne i psychiczne w Kodeksie karnym

Podstawowym przepisem w opisanej sytuacji jest art. 207 § 1 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny. Zgodnie z tym przepisem, kto znęca się fizycznie lub psychicznie nad osobą najbliższą, nad inną osobą pozostającą w stałym albo przemijającym stosunku zależności od sprawcy, podlega karze pozbawienia wolności od 3 miesięcy do 5 lat.

Jeżeli osobą pokrzywdzoną jest osoba nieporadna ze względu na wiek, stan psychiczny lub fizyczny, zastosowanie może mieć surowszy art. 207 § 1a Kodeksu karnego. Jeżeli sprawca działa ze szczególnym okrucieństwem, wchodzi w grę art. 207 § 2 Kodeksu karnego, a gdy następstwem znęcania jest targnięcie się pokrzywdzonego na własne życie – art. 207 § 3 Kodeksu karnego.

Grożenie mamie śmiercią może dodatkowo stanowić groźbę karalną z art. 190 § 1 Kodeksu karnego, jeżeli groźba popełnienia przestępstwa wzbudza u pokrzywdzonej uzasadnioną obawę, że będzie spełniona. W zależności od przebiegu zdarzeń mogą wchodzić w grę także inne przepisy, np. art. 157 Kodeksu karnego dotyczący spowodowania naruszenia czynności narządu ciała lub rozstroju zdrowia.

Kiedy zachowanie ojca będzie uznane za znęcanie?

Znęcanie nie musi oznaczać wyłącznie bicia. Może obejmować wieloletnie poniżanie, wyzywanie, izolowanie, kontrolowanie, zastraszanie, groźby, odbieranie pieniędzy, niszczenie rzeczy, budzenie w nocy, wywoływanie lęku oraz inne działania powodujące poważne cierpienie psychiczne. Każda sprawa wymaga jednak oceny konkretnego stanu faktycznego.

W orzecznictwie przyjmuje się, że o znęcaniu decyduje nie tylko subiektywne odczucie pokrzywdzonego, ale obiektywna ocena zachowania sprawcy. Sąd Najwyższy w wyroku z 30 sierpnia 1971 r., sygn. akt I KR 149/71, wskazywał, że znęcanie polega na umyślnym zadawaniu bólu fizycznego lub cierpień moralnych. Nadal aktualne jest też stanowisko wyrażone w orzeczeniu Sądu Najwyższego z 6 sierpnia 1996 r., sygn. akt WR 102/96, że chodzi o zachowania jakościowo poważniejsze niż zwykła kłótnia, znieważenie czy jednostkowe naruszenie nietykalności.

Nie oznacza to jednak, że trzeba latami czekać na reakcję. Pojedyncze zdarzenie o bardzo dużej intensywności również może mieć znaczenie prawne, a przy powtarzających się awanturach najważniejsze jest szybkie dokumentowanie sytuacji i korzystanie z pomocy instytucji.

Jakie dowody przemocy domowej warto gromadzić?

W sprawach o przemoc domową konieczność posiadania dowodów ma ogromne znaczenie, choć zawiadomienia nie trzeba składać dopiero wtedy, gdy dowody są kompletne. Organy ścigania mają obowiązek prowadzić postępowanie dowodowe, ale im więcej materiału zostanie przekazane już na początku, tym łatwiej wykazać skalę i długotrwałość przemocy.

Przydatne mogą być w szczególności:

• notatki z interwencji Policji oraz numery interwencji,
• zeznania mamy, dzieci, sąsiadów, krewnych i osób, które słyszały awantury przez telefon,
• nagrania audio lub wideo awantur, gróźb i agresywnych zachowań, jeżeli zostały wykonane bez prowokowania zdarzenia,
• SMS-y, wiadomości z komunikatorów, e-maile, zdjęcia zniszczeń i obrażeń,
• dokumentacja medyczna, zaświadczenia lekarskie, dokumentacja z SOR, od lekarza rodzinnego lub psychologa,
• notatki własne z datami, godzinami i opisem zdarzeń,
• dokumenty z ośrodka pomocy społecznej, zespołu interdyscyplinarnego lub procedury Niebieskiej Karty.

Jeżeli doszło do pobicia, warto niezwłocznie zgłosić się do lekarza i opisać, skąd pochodzą obrażenia. Dokumentacja medyczna bywa ważniejsza niż późniejsze ogólne twierdzenia. W sprawach, w których potrzebne jest uporządkowanie materiału, pomocne może być przygotowanie chronologii zdarzeń i wskazanie świadków.

Zobacz również: dowody znęcania – omówienie, jakie materiały mogą pomóc wykazać przemoc psychiczną.

Zawiadomienie o przestępstwie – Policja lub prokuratura

Zawiadomienie o podejrzeniu popełnienia przestępstwa można złożyć na Policji albo w prokuraturze. Podstawą jest art. 304 § 1 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks postępowania karnego, który przewiduje społeczny obowiązek zawiadomienia o przestępstwie ściganym z urzędu. Znęcanie z art. 207 Kodeksu karnego jest ścigane z urzędu, więc organy ścigania nie są związane wyłącznie wolą pokrzywdzonej.

W zawiadomieniu warto wskazać:

• kto jest sprawcą i kto jest pokrzywdzony,
• od kiedy trwa przemoc i jak często dochodzi do zdarzeń,
• jakie zachowania występują: bicie, groźby, wyzwiska, niszczenie rzeczy, kontrola, zastraszanie,
• czy sprawca ma dostęp do alkoholu, broni, narzędzi lub innych niebezpiecznych przedmiotów,
• jakie dowody istnieją i gdzie można je uzyskać,
• czy w domu są dzieci, osoby starsze lub chore.

Jeżeli mama boi się i nie chce iść sama, może pójść z pełnoletnim dzieckiem, krewnym, pracownikiem socjalnym, psychologiem albo pełnomocnikiem. W razie zagrożenia życia lub zdrowia najpierw należy wezwać Policję, a dopiero potem porządkować dokumenty.

Niebieska Karta i pomoc instytucji

Ustawa z dnia 29 lipca 2005 r. o przeciwdziałaniu przemocy domowej przewiduje system pomocy osobom doznającym przemocy. Zgodnie z art. 9d tej ustawy działania wobec rodziny mogą być prowadzone w ramach procedury Niebieskiej Karty. Szczegółowe zasady procedury określa rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 6 września 2023 r. w sprawie procedury Niebieskie Karty oraz wzorów formularzy Niebieska Karta.

Procedurę mogą uruchomić m.in. Policja, jednostki organizacyjne pomocy społecznej, placówki oświatowe, ochrona zdrowia oraz gminna komisja rozwiązywania problemów alkoholowych. Co ważne, wszczęcie procedury nie wymaga zgody osoby doznającej przemocy, jeżeli uprawniona osoba wykonująca obowiązki służbowe poweźmie podejrzenie przemocy domowej.

W praktyce procedura Niebieskiej Karty pomaga uruchomić kontakt z zespołem interdyscyplinarnym, uporządkować plan pomocy, udokumentować zdarzenia i skoordynować działania Policji, pomocy społecznej oraz innych instytucji. Nie zastępuje jednak zawiadomienia o przestępstwie, jeżeli zachowanie ojca wyczerpuje znamiona czynu zabronionego.

Natychmiastowe odizolowanie sprawcy od domowników

Jeżeli sprawca przemocy stwarza zagrożenie dla życia lub zdrowia osoby doznającej przemocy, Policja może zastosować środki natychmiastowej izolacji. Podstawą jest art. 15aa ustawy z dnia 6 kwietnia 1990 r. o Policji. Przepis pozwala Policji wydać m.in. nakaz natychmiastowego opuszczenia wspólnie zajmowanego mieszkania i jego bezpośredniego otoczenia oraz zakaz zbliżania się do mieszkania i jego bezpośredniego otoczenia.

Środki policyjne mają charakter pilny i tymczasowy. Osoba doznająca przemocy może następnie wystąpić do sądu o dalszą ochronę na podstawie art. 11a ust. 1 ustawy o przeciwdziałaniu przemocy domowej. Sąd może zobowiązać osobę stosującą przemoc domową do opuszczenia wspólnie zajmowanego mieszkania i jego bezpośredniego otoczenia albo zakazać zbliżania się, kontaktowania lub wstępu do określonych miejsc, jeżeli wymaga tego ochrona osoby doznającej przemocy.

W praktyce warto powiedzieć Policji wprost, że mama boi się o życie lub zdrowie, opisać groźby śmierci, wskazać wcześniejsze pobicia, alkohol, dostęp do niebezpiecznych przedmiotów oraz obecność osób szczególnie narażonych, np. dzieci lub osób starszych.

Długi ojca – czy mama musi je spłacać?

Sam fakt pozostawania w małżeństwie nie oznacza automatycznie, że żona odpowiada za wszystkie pożyczki zaciągnięte przez męża. Odpowiedzialność zależy od tego, czy mama była współkredytobiorcą, poręczycielem, czy wyraziła zgodę na zaciągnięcie zobowiązania, a także od tego, na jaki cel pożyczka została przeznaczona.

Podstawowe znaczenie ma art. 41 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy. Zgodnie z art. 41 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, jeżeli małżonek zaciągnął zobowiązanie za zgodą drugiego małżonka, wierzyciel może żądać zaspokojenia także z majątku wspólnego. Jeżeli natomiast zobowiązanie zostało zaciągnięte bez zgody drugiego małżonka, zgodnie z art. 41 § 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego wierzyciel ma zasadniczo ograniczone możliwości sięgania do majątku wspólnego i może dochodzić zaspokojenia przede wszystkim z majątku osobistego dłużnika oraz niektórych składników wskazanych w tym przepisie.

Trzeba też pamiętać o art. 30 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Przepis ten przewiduje solidarną odpowiedzialność małżonków za zobowiązania zaciągnięte przez jednego z nich w sprawach wynikających z zaspokajania zwykłych potrzeb rodziny. Nie każda pożyczka alkoholika lub osoby stosującej przemoc będzie takim zobowiązaniem. Jeżeli pieniądze były przeznaczone na alkohol, hazard, prywatne wydatki ojca albo spłatę jego osobistych długów, należy to wyraźnie podnosić w kontakcie z wierzycielem, windykacją i ewentualnie sądem.

Co zrobić z firmami windykacyjnymi?

Jeżeli do domu zgłaszają się firmy windykacyjne, mama nie powinna uznawać długu ani podpisywać ugód bez sprawdzenia dokumentów. Należy zażądać pisemnego wykazania podstawy roszczenia: umowy pożyczki, harmonogramu, cesji wierzytelności, wezwania do zapłaty, informacji o tym, kto jest dłużnikiem i z czego wierzyciel wywodzi odpowiedzialność mamy.

Jeżeli mama nie podpisywała umowy, nie poręczała i nie wyrażała zgody, powinna odpisać, że kwestionuje swoją odpowiedzialność i żąda zaprzestania kierowania do niej wezwań, chyba że wierzyciel przedstawi konkretną podstawę prawną. W razie pozwu z sądu nie wolno ignorować korespondencji – trzeba w terminie złożyć sprzeciw, zarzuty albo odpowiedź na pozew, zależnie od rodzaju pisma.

W sytuacji długotrwałej przemocy i zaciągania długów przez jednego z małżonków można rozważyć ustanowienie rozdzielności majątkowej. Podstawą żądania sądowego jest art. 52 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, zgodnie z którym z ważnych powodów każdy z małżonków może żądać ustanowienia przez sąd rozdzielności majątkowej. W wyjątkowych przypadkach, na podstawie art. 52 § 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, rozdzielność może być ustanowiona z datą wcześniejszą niż dzień wytoczenia powództwa, ale wymaga to wykazania szczególnych okoliczności.

Gdzie szukać pomocy dla mamy i rodziny?

Osoba doznająca przemocy może korzystać z pomocy kilku instytucji jednocześnie. W praktyce warto skontaktować się z ośrodkiem pomocy społecznej, powiatowym centrum pomocy rodzinie, zespołem interdyscyplinarnym do spraw przeciwdziałania przemocy domowej, organizacją pozarządową, lekarzem, psychologiem oraz prawnikiem. Jeżeli mama jest zastraszona, pełnoletnie dziecko może pomóc jej umówić wizytę, pójść z nią na Policję lub zgłosić problem pracownikowi socjalnemu.

Pomoc ofierze przemocy nie polega wyłącznie na namawianiu jej do natychmiastowego odejścia z domu. Często trzeba przygotować bezpieczny plan: dokumenty, leki, pieniądze, telefon, miejsce czasowego pobytu, kontakt do zaufanych osób oraz plan wezwania pomocy. Warto przeczytać także omówienie, jak wygląda praktyczna pomoc rodzinie w sytuacji przemocy.

Jeżeli ojciec znęca się psychicznie i fizycznie nad mamą, pomocne mogą być również praktyczne kroki dotyczące bezpiecznego uwolnienia się od przemocowego małżonka uzależnionego od alkoholu.

FAQ

Podsumowanie

W opisanej sytuacji mama powinna przede wszystkim zadbać o bezpieczeństwo i nie zostawać sama z problemem. Przy groźbach, biciu i awanturach należy wzywać Policję, a następnie rozważyć zawiadomienie o podejrzeniu popełnienia przestępstwa z art. 207 § 1 Kodeksu karnego oraz uruchomienie procedury Niebieskiej Karty. Równolegle trzeba zebrać dowody i ustalić, czy ojciec zaciągał pożyczki bez zgody mamy.

W sprawach łączących przemoc domową, alkohol, groźby i długi warto działać etapami: zabezpieczyć osobę pokrzywdzoną, udokumentować zdarzenia, zgłosić przestępstwo, uruchomić pomoc instytucjonalną i przeanalizować odpowiedzialność za zobowiązania. Każdy z tych kroków może mieć znaczenie dla ochrony mamy oraz pozostałych domowników.

Źródła

• Art. 207, art. 190 i art. 157 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny.
• Art. 304 § 1 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks postępowania karnego.
• Art. 9d i art. 11a ustawy z dnia 29 lipca 2005 r. o przeciwdziałaniu przemocy domowej.
• Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 6 września 2023 r. w sprawie procedury Niebieskie Karty oraz wzorów formularzy Niebieska Karta.
• Art. 15aa ustawy z dnia 6 kwietnia 1990 r. o Policji.
• Art. 30, art. 41 i art. 52 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy.
• Wyrok Sądu Najwyższego z 30 sierpnia 1971 r., sygn. akt I KR 149/71.
• Orzeczenie Sądu Najwyższego z 6 sierpnia 1996 r., sygn. akt WR 102/96.