Kolejność odrzucania spadku przez dalszych krewnych

Kolejność powołania do spadku

Przy odrzucaniu spadku przez dalszych krewnych najpierw trzeba ustalić ustawową kolejność dziedziczenia. Nie wszyscy krewni składają oświadczenia w tym samym momencie. Do spadku dochodzą kolejne grupy dopiero wtedy, gdy nie ma osób z grupy wcześniejszej albo osoby te nie mogą lub nie chcą dziedziczyć, np. dlatego, że odrzuciły spadek.

Zgodnie z Kodeksem cywilnym w pierwszej kolejności dziedziczą dzieci spadkodawcy oraz jego małżonek. Jeżeli dziecko spadkodawcy nie dożyło otwarcia spadku albo jest traktowane tak, jakby nie dożyło, jego udział przypada jego zstępnym. W braku zstępnych spadkodawcy do dziedziczenia dochodzą małżonek i rodzice, a gdy nie ma małżonka – rodzice dziedziczą w częściach równych.

Jeżeli jedno z rodziców spadkodawcy nie żyje albo odrzuci spadek, jego udział może przypaść rodzeństwu spadkodawcy, a gdy któreś z rodzeństwa nie może dziedziczyć – jego zstępnym. Dopiero w braku zstępnych, małżonka, rodziców, rodzeństwa i zstępnych rodzeństwa cały spadek przypada dziadkom spadkodawcy.

Jeżeli któreś z dziadków spadkodawcy nie żyje albo zostaje wyłączone z dziedziczenia przez odrzucenie spadku, jego udział przypada jego zstępnym. W praktyce oznacza to, że do dziedziczenia mogą dojść wujowie, stryjowie, ciotki, a następnie ich dzieci i dalsi zstępni. Podobny mechanizm pojawia się w sprawach takich jak dziedziczenie po bezdzietnym wujku, gdzie kluczowe jest ustalenie, czy istnieją bliżsi krewni.

Jeżeli nie ma również tych osób, w dalszej kolejności mogą dziedziczyć pasierbowie, a ostatecznie gmina ostatniego miejsca zamieszkania spadkodawcy albo Skarb Państwa.

Co oznacza odrzucenie spadku?

Odrzucenie spadku jest oświadczeniem spadkobiercy, że nie chce on dziedziczyć po zmarłym. Skutek jest istotny: osoba, która odrzuciła spadek, jest traktowana tak, jakby nie dożyła otwarcia spadku. W jej miejsce mogą wejść dalsi spadkobiercy, zwłaszcza dzieci, wnuki albo dalsi krewni z tej samej linii rodzinnej.

Oświadczenie o odrzuceniu spadku można złożyć przed notariuszem albo przed sądem rejonowym. Jeżeli toczy się postępowanie o stwierdzenie nabycia spadku, oświadczenie może zostać złożone również w sądzie spadku. Do zachowania terminu wystarcza złożenie przed jego upływem wniosku do sądu o odebranie oświadczenia.

Termin wynosi 6 miesięcy od dnia, w którym spadkobierca dowiedział się o tytule swego powołania. Dla dziecka zmarłego może to być dzień uzyskania informacji o śmierci rodzica, ale dla dalszego kuzyna często będzie to dopiero dzień, w którym dowiedział się, że bliżsi krewni odrzucili spadek i dlatego on sam został powołany do dziedziczenia.

Brak oświadczenia w terminie nie oznacza już prostego przyjęcia spadku. Obecnie jest równoznaczny z przyjęciem spadku z dobrodziejstwem inwentarza. Taki spadkobierca nadal pozostaje jednak w kręgu dziedziczenia, dlatego przy spadku obciążonym długami samo bierne przeczekanie terminu nie zawsze jest rozwiązaniem bezpiecznym organizacyjnie.

Kiedy spadek odrzucają dziadkowie, wujowie, stryjowie i kuzyni?

Jeżeli zmarły nie miał małżonka, jego dzieci i dalsi zstępni odrzucili spadek, a następnie spadek odrzucili rodzice zmarłego, trzeba sprawdzić, czy zmarły miał rodzeństwo albo zstępnych rodzeństwa. Jeżeli takich osób nie ma, do spadku dochodzą dziadkowie zmarłego.

Dopiero gdy dany dziadek albo babcia nie żyje, odrzuci spadek albo z innej przyczyny nie może dziedziczyć, udział tej osoby przechodzi na jej zstępnych. W tej grupie znajdują się dzieci dziadków, czyli wujowie, stryjowie i ciotki zmarłego, a gdy oni nie żyją albo odrzucą spadek – ich dzieci. Dlatego w sprawach podobnych do opisanej nie należy automatycznie zakładać, że wujowie, ciotki i ich dzieci składają oświadczenia równocześnie z dziadkami.

Jeżeli ojciec zmarłego odrzucił spadek, a jego matka, czyli babcia zmarłego, żyje, babcia powinna złożyć własne oświadczenie jako osoba powołana w grupie dziadków. Rodzeństwo ojca zmarłego dochodzi do spadku dopiero wtedy, gdy udział przypadający temu dziadkowi lub babci nie może zostać przez nich przyjęty. Analogicznie po stronie matki zmarłego: jeżeli jej rodzice nie żyją, ich udziały przechodzą na ich zstępnych, np. na brata matki, a jeżeli brat matki nie żyje – na jego dzieci.

W praktyce przydatne są sprawy dotyczące odrzucenia spadku po bratanku oraz odrzucenia spadku po siostrzeńcu, ponieważ pokazują, że przy dalszym pokrewieństwie decydujące znaczenie ma nie sama nazwa relacji rodzinnej, lecz konkretna linia dziedziczenia.

Jak liczyć termin 6 miesięcy?

Termin 6 miesięcy liczy się oddzielnie dla każdego spadkobiercy. Początkiem terminu jest dzień, w którym dana osoba dowiedziała się o tytule swojego powołania do spadku. Nie zawsze jest to dzień śmierci spadkodawcy. Dla dalszych krewnych często jest to data uzyskania informacji o tym, że spadek odrzucili bliżsi spadkobiercy.

Przykładowo, jeżeli dorosły syn zmarłego wujka dowiedział się, że jego ojciec nie żyje, a udział po dziadku przeszedł na niego dopiero wskutek wcześniejszych odrzuceń, termin należy oceniać według momentu realnej wiedzy o powołaniu. Dla jego dzieci termin nie musi biec w tym samym czasie. Jeżeli zostaną powołane dopiero po odrzuceniu spadku przez ojca, ich termin należy liczyć od chwili, w której przedstawiciel ustawowy dowiedział się o powołaniu dzieci.

Warto gromadzić dokumenty potwierdzające daty: odpisy aktów stanu cywilnego, protokoły lub akty notarialne odrzucenia spadku przez wcześniejszych spadkobierców, korespondencję z sądu oraz informacje o dacie doręczenia pism. W razie sporu o termin to właśnie te okoliczności mogą mieć znaczenie.

Odrzucenie spadku w imieniu małoletniego dziecka

Odrzucenie spadku w imieniu małoletniego dziecka jest czynnością dotyczącą majątku dziecka. Przez wiele lat zasadą było uzyskanie wcześniejszej zgody sądu opiekuńczego. Obecnie, po zmianach obowiązujących od 15 listopada 2023 r., nie w każdym przypadku taka zgoda jest konieczna.

Zgodnie z art. 101 § 4 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego zezwolenie sądu nie jest wymagane, jeżeli dziecko zostało powołane do dziedziczenia wskutek wcześniejszego odrzucenia spadku przez rodzica, a oświadczenie w imieniu dziecka składa rodzic mający w tym zakresie władzę rodzicielską – wspólnie z drugim rodzicem albo za jego zgodą, jeżeli drugi rodzic także ma władzę rodzicielską. Dodatkowo, jeżeli do spadku powołani są inni zstępni rodziców tego dziecka, również oni powinni odrzucać spadek.

Jeżeli rodzice nie są zgodni, jeden z nich nie ma władzy rodzicielskiej w wymaganym zakresie, sytuacja dziecka nie wynika z wcześniejszego odrzucenia spadku przez rodzica albo sprawa nie spełnia warunków uproszczonej procedury, konieczne jest uzyskanie zezwolenia sądu opiekuńczego albo – w przypadkach wskazanych w Kodeksie postępowania cywilnego – sądu spadku.

Jeżeli zezwolenie sądu jest potrzebne, bieg terminu do złożenia oświadczenia o odrzuceniu spadku ulega zawieszeniu na czas trwania postępowania w tym przedmiocie. Nie należy więc zwlekać ze złożeniem wniosku, bo dopiero prawidłowe wszczęcie postępowania zabezpiecza rodzinę przed upływem terminu.

W sprawach, w których interesy dziecka mogą być sprzeczne z interesami rodziców lub innych członków rodziny, znaczenie może mieć także ustanowienie reprezentanta dziecka. Więcej o takich sytuacjach wyjaśnia artykuł o kuratorze dla małoletniego dziecka w postępowaniu spadkowym.

Jak postąpić w opisanej sytuacji?

W sprawie, w której spadek odrzucił syn zmarłego, następnie matka i ojciec zmarłego, a zmarły nie miał małżonka ani rodzeństwa, należy przejść do dalszych grup dziedziczenia. Jeżeli nie ma rodzeństwa zmarłego ani zstępnych rodzeństwa, do spadku dochodzą dziadkowie zmarłego.

Żyjąca babcia zmarłego powinna złożyć oświadczenie o odrzuceniu spadku, jeżeli nie chce dziedziczyć. Jeżeli po drugiej stronie rodziny dziadkowie już nie żyją, trzeba ustalić ich zstępnych. Jeżeli brat matki zmarłego nie żyje, jego udział może przejść na jego syna. Dopiero jeżeli ten syn odrzuci spadek albo nie może dziedziczyć, do kolejnej analizy dochodzą jego dzieci, w tym małoletnie.

Nie można więc bezpiecznie przyjąć jednej wspólnej daty dla wszystkich dalszych krewnych. Każda osoba powinna ustalić, z jakiego tytułu została powołana, po czyim odrzuceniu albo po czyjej śmierci jej udział się pojawił oraz kiedy faktycznie dowiedziała się o swoim powołaniu.

Praktyczna lista działań

1. Ustal, czy zmarły pozostawił testament. Testament może zmienić krąg osób powołanych do spadku.
2. Sporządź drzewo rodzinne obejmujące zstępnych zmarłego, małżonka, rodziców, rodzeństwo, zstępnych rodzeństwa, dziadków i zstępnych dziadków.
3. Zbierz akty zgonu i akty stanu cywilnego potwierdzające pokrewieństwo.
4. Ustal, kto już odrzucił spadek i kiedy złożono oświadczenia.
5. Dla każdej kolejnej osoby oddzielnie określ początek 6-miesięcznego terminu.
6. W przypadku małoletnich sprawdź, czy można skorzystać z uproszczonej procedury bez zgody sądu.
7. Jeżeli sprawa jest sporna lub termin jest bliski, złóż wniosek do sądu albo skorzystaj z pomocy notariusza lub prawnika.

FAQ – najczęstsze pytania

Źródła

• Kodeks cywilny – w szczególności art. 931–940 oraz art. 1012–1015.
• Kodeks rodzinny i opiekuńczy – w szczególności art. 101.
• Kodeks postępowania cywilnego – w szczególności art. 640, art. 640¹ i art. 641.
• Ustawa o kosztach sądowych w sprawach cywilnych – w szczególności art. 49.